Kamalei Krug < hoʻi hope No ka Malihini Kamalei Krug Hoʻokahi nō lā o ka malihini. E nā kupa o ka ʻāina, ka poʻe e noho ana i ka ʻolu o kou ʻāina kulāiwi. ʻO ka hoʻokipa, he loina Hawaiʻi koʻikoʻi loa ia i ili mai ka wā kahiko loa mai a hiki i kēia au. Kuhi pinepine ʻia ma nā moʻolelo Hawaiʻi no ke ʻano ʻoluʻolu o ka poʻe kamaʻāina i ka poʻe malihini. Ma ka moʻolelo ʻo Ka Hopena O Ke Pī, ua huakaʻi nā akua ʻo Kāne lāua ʻo Kanaloa ma ko lāua mau kino kanaka i Kahana. Iā lāua e huakaʻi ana, noi akula ʻo Kāne lāua ʻo Kanaloa i ʻelua kāne i wai e inu ai. ʻO kekahi kāne, noho akula ʻo ia i uka, kahi o ka wai huʻihuʻi a me ka wai maʻemaʻe loa no laila ua nui ka wai ma kāna pūnāwai. ʻO kekahi kāne naʻe, ma kai ʻo ia i noho ai. He wai hapa kai ke ʻano o ka wai ma kona hale. Ua ʻawaʻawa a mehana ka wai. I ka wā i noi aku ai nā akua i wai, hōʻole ʻia nā malihini e ke kāne nāna ka wai huʻihuʻi. ʻO ke kāne nāna ka wai hapa kai ke kāne i ʻae aku iā lāua me ka mihi pū ʻana i ka nui o ka paʻakai ma ka wai o kona hale. I ka hopena o ka moʻolelo, mahalo ʻia ke kāne lokomaikaʻi. Hōʻike akula nā akua i ke kāne lokomaikaʻi i kō lāua mahalo ma o ke kuapo ʻana i ka wai o kāna pūnāwai me ka wai a ke kāne pī. Ua hoʻomaka ka wai a ke kāne pī e ʻawaʻawa i ke kai, a huʻihuʻi a mānalo maila ka wai ma ka hale o ke kāne lokomaikaʻi. He haʻawina koʻikoʻi loa ko kēia moʻolelo ʻoiai hōʻike ʻo ia i ka waiwai o ia loina ʻo ka hoʻokipa. I ka wā kahiko, ʻaʻohe hale Hawaiʻi i kāʻalo ʻia e ka malihini me ke kono ʻole ʻia ona e ke kamaʻāina e ʻai a māʻona, a e inu hoʻi a kena. I ka wā i hiki mai ai ka haole i Hawaiʻi nei, ua hoʻokipa ʻia lākou i ia ʻano like nō, me ke aloha nui. Ua hāʻawi ʻia nā mea a pau a nā malihini i makemake ai, ʻo ka ʻai ʻoe, ʻo ka wai ʻoe, ʻo ka ʻāina ʻoe, ʻo ka hale ʻoe, a pēlā aku. ʻO ka mea minamina, ua lawe akula nā haole i nā waiwai a pau i hāʻawi ʻia iā lākou me ka pānaʻi ʻole mai i ka pōmaikaʻi i nā Hawaiʻi. ʻO ka maʻi a me ka hoʻokolonaio kā lākou i hāʻawi mai ai iā kākou. Aloha ʻino. Kipa mai nā malihini iā Hawaiʻi nei no ka mea maikaʻi ko kākou hoʻokipa ʻana. Uluwehiwehi ka ʻāina, maʻemaʻe ke kai, a ʻoluʻolu ka poʻe. Piʻi lākou i uka, a ʻau lākou ma kai e like me ka hana a nā kupa. ʻO ka ʻokoʻa o nā malihini o kēia au, a me nā malihini o ke au kahiko, no ka paeʻāina ʻo Hawaiʻi mai nā malihini, a mai Kahiki mai paha, e like hoʻi me nā akua ʻo Kāne lāua ʻo Kanaloa. No laila, ‘ike ‘ia ko lākou pilina me ka ‘āina a lākou e kipa ana, a me ka po‘e nāna e ho‘okipa. ʻAʻole nānā nā malihini o kēia au ̄ i ka pono o ka ʻāina a me nā kupa no ka mea ʻaʻole i paʻa nā loina. Nānā wale nō lākou i ̄ko lākou pono iho. I ka wā kahiko, ua mahalo aku nā malihini i ka ʻāina a me ka poʻe i hoʻokipa iā lākou. E like hoʻi me Kāne lāua ʻo Kanaloa. Mahalo akula lāua i ke kamaʻāina lokomaikaʻi ma o ka hoʻolilo ʻana i ka wai ʻawaʻawa o kāna pūnāwai i wai huʻihuʻi. Kuhi ka ʻōlelo noʻeau kaulana ʻo "Hoʻokahi no lā o ka malihini" i ka loina o ka hana a me ke kōkua ʻana i nā kamaʻāina ma ke ʻano e pono ai lākou. Inā he loʻi ko ke kamaʻāina i hoʻokipa aku iā ʻoe, ʻo ke kōkua ʻana iā ia ma ka loʻi ka hana. Eia naʻe, inā he loko iʻa ko ke kamaʻāina i hoʻokipa aku iā ʻoe, ʻo ke kōkua ʻana aku iā ia ma ka loko iʻa ka hana. ʻO ke kōkua ʻana i ka hoʻokipa ma ke ʻano e pono ai lākou ka loina. Mau kēlā ʻano loina a hiki i kēia au. ʻO ke kōkua ʻana i nā hoʻokipa ma ka holoi ʻana i nā pā kekahi lāʻana. He mea koʻikoʻi ka waiho ʻana i kekahi wahi ma ke kūlana i ʻoi aku ma mua o kona kūlana i kou hiki mua ʻana i laila. Pēlā i hōʻike ʻia ai ka mahalo. Ua paʻa ʻē nā loina o ka mahalo ʻana i nā malihini Hawaiʻi ʻoiai ua like ko kākou kahua.ʻO kēlā ka ʻokoʻa o nā malihini no ka ʻāina ʻē mai a me nā malihini no Hawaiʻi. ʻOkoʻa ko lākou kahua. Maʻa nā malihini no ka ʻāina ʻē mai i ka lawe wale ʻana nō i ko lākou makemake me ka mahalo ʻole ʻana aku iā haʻi. Ua hoʻomaka lākou e noho mai i Hawaiʻi akā mau ko lākou komo ʻole ʻana aku i ka hana me kākou Hawaiʻi, ma ke ‘ano kūpono. Ua mau ko lākou lawe ʻana i nā mea a pau i loaʻa iā kākou. ʻO ka mea ʻāpiki naʻe, mau ko kākou ʻae ʻana i nā malihini e lawe i nā pono mai ko kākou ʻāina mai. Āhea ka wā e pau ai ko kākou Hawaiʻi hāʻawi mau ʻana i ke aloha a me nā waiwai o ko kākou ʻāina i ka poʻe e nānā ʻole ana i ko kākou pono? Āhea e pau ai ko kākou hāʻawi ʻana aku i ke aloha i ka ʻīlio? © Kamalei Krug 2020 1 Nowemapa 2020 ko mua ko hope

Kamalei Krug < hoʻi hope He Aha ka Waiwai o ka ʻŌlelo Hawaiʻi? Kamalei Krug 28 Pepeluali 2021 I ikeia no ke kanaka no kekahi lahui ma kana olelo. Ina e nalowale ana ka olelo makuahine o kekahi lahui, e nalohia aku ana no ia lahui. I keia la, ua nalohia aku ko kakou kuokoa, a i ka pau ana o ka kakou olelo makuahine, o ka pau ana no ia o ka lahui Hawaii. - Ka Puuhonua o na Hawaii, Puke IV, Helu 4, 26 Ianuali 1917 Mai ka wā i hiki mua ai nā Mikioneli i Hawaiʻi nei, ua kupu mai nā pilikia like ʻole o ka lāhui Hawaiʻi. Ua emi mai ka poʻe i hoʻomana i nā akua Hawaiʻi, ua poina nā loina he nui i nā ʻohana, a emi pū maila ka heluna kānaka e ʻōlelo ana i ka ʻōlelo Makuahine o Hawaiʻi nei. Hoʻomaka akula nā keiki e puni i ka nohona haole, nā mele haole, ka lole haole, ka ʻōlelo haole, a pēlā aku. I ka wā i kākau ʻia ai kēlā ʻōlelo ma Ka Puuhonua o na Hawaii ua emi ʻē ka heluna o ka poʻe e ʻōlelo Hawaiʻi ana. Ua hopohopo akula nā kūpuna a me nā mākua o ia wā i ka pau loa ʻana o ka ʻōlelo Hawaiʻi. Ma hope mai, ua emi mau ka heluna kānaka e ʻōlelo ana i ka ʻōlelo Hawaiʻi a ʻane pau akula nō. I ka makahiki 1983, helu ʻia e ka ʻAha Pūnana Leo ke kanakolu wale nō keiki i wali iā lākou ka ʻōlelo Hawaiʻi, a ulu hou aʻe ka hopohopo no ka ʻane make o ka ʻōlelo Hawaiʻi. Ma muli o kēia hopohopo ʻana i hoʻokumu ʻia ai ka Pūnana Leo, nā Kula Kaiapuni, a me nā papa ʻōlelo Hawaiʻi ma nā kula nui. I mea kēia mau kula e aʻo ʻia ai ka ʻōlelo. Ua nui ka poʻe i hāʻawi pau i ko lākou ʻeu ma ka hoʻōla ʻana i ka ʻōlelo. Mau ka hana ʻana o nā kānaka pēlā a hiki i kēia lā. I loko o ka nui o ka hoʻāʻo ʻana o nā kumu a me nā mākua e aʻo i ka ʻōlelo i nā keiki, mau ke kākaʻikahi o ka lohe ʻia o ka ʻōlelo Hawaiʻi i kēia au. Lohe ʻia nō ka ʻōlelo Hawaiʻi ma ke kaiāulu i kekahi manawa eia naʻe he hana hihiu ia i kēia mau lā. He ola ko ka ʻōlelo inā ʻaʻole ʻo ia lohe ʻia? Aia nō ke ola a me ka ʻole o kekahi ʻōlelo i kona lohe a hoʻopuka ʻia ʻana. ʻO ke kuleana o ia mea he ʻōlelo ka holo ʻana o ka manaʻo mai kekahi kanaka mai a hiki aku i kekahi. I mea e kō ai ia kuleana, koi ʻia ka hoʻopuka ʻia ʻana a me ka lohea ʻana o ia ʻōlelo. ʻAʻole he ola maoli ko ka ʻōlelo inā ʻaʻole ʻo ia e hoʻopuka a lohe ʻia. Ua lilo ka ʻōlelo haole ʻo ia ka ʻōlelo laha, a ʻo ka ʻōlelo Hawaiʻi ka ʻōlelo ʻē, ka ʻōlelo i lohe pinepine ʻole ʻia ma kona ʻāina hānau ponoʻī iho. Hewa kēlā i ka manaʻo o kēia mea kākau, ʻoiai ʻaʻole pēlā ma mua. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi ka ʻōlelo laha ma Hawaiʻi, a ʻo ka ʻōlelo haole ka ʻōlelo ʻē. Ua huli loa ko kākou nohona i ka holo ʻana o nā makahiki. I loko o kēia nohona haole, paʻakikī ke ola ʻana e like me ka nohona o nā kūpuna, a paʻakikī ka ʻōlelo Hawaiʻi ʻana i nā manawa a pau ʻoiai ʻaʻole ʻike nā kānaka a pau i ka ʻōlelo Hawaiʻi. ʻIke leʻa wau i ka paʻakikī o ka hoʻāʻo ʻana e ʻōlelo Hawaiʻi i kēia au haole. Pōmaikaʻi loa au i koʻu hānai ʻia ʻana ma ka ʻōlelo Hawaiʻi mai koʻu wā pēpē mai eia naʻe, ua puʻupuʻu ke ala. Mai mua mai o koʻu hānau ʻia ʻana, ua hihia koʻu ʻohana. Ua piʻi ka ʻena o koʻu mau kūpuna i ka lilo ʻole ʻana o ka ʻōlelo haole ʻo ia kaʻu ʻōlelo mua. ʻO koʻu mau kūpuna Hawaiʻi kēlā. ʻAʻole lākou i ʻike i ka waiwai o kā lākou ʻōlelo makuahine ponoʻī. Ua nele ka pepeiao o koʻu mau kūpuna i ka lohe ʻole i ka nani o ka ʻōlelo Hawaiʻi. Pēia pū ko lākou mau waha, ua koʻekoʻe i ka ʻike ʻole i ka ʻono o ka ʻōlelo Hawaiʻi ʻana. Ua manaʻo lākou e nele ana au i ke akamai ʻole inā e hānai koʻu mau mākua iaʻu ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, ka ʻōlelo like a ko lākou mau kūpuna i ʻōlelo ai. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi ka ʻōlelo i ʻōlelo ai ko kākou mau kūpuna mai o kikilo mai, a i loko o kekahi mau haneli makahiki, ua manaʻo nā Hawaiʻi he waiwai ʻole i ke au nei. Ma muli o kēlā i kākaʻikahi ai ka lohe ʻia o kēia ʻōlelo kamahaʻo a kākou. ʻO ka ʻōlelo haole ka ʻōlelo a ka poʻe nāna i pākaha mai i ko kākou mau kūpuna. ʻO ia poʻe like ka poʻe e pākaha mau ana i ko kākou ʻāina a hiki i kēia lā. Ua maʻa loa maila kākou i kēia nohona haole, a ua poina ihola ka moʻolelo. Ua poina ka pepehi ʻia o ko kākou mau kūpuna e nā mikioneli no ka ʻōlelo ʻana i kā lākou ʻōlelo makuahine. Ua poina ko lākou lawe ʻaihue ʻana i nā waiwai a pau o ko kākou ʻāina. Ua poina pū ko lākou hoʻopaʻahao ʻana i ko kākou mōʻī i kona hale aliʻi. Ma hope o nā hana a pau a ka haole i hana ai iā kākou, mau ko kākou hoʻopuka ʻana i ka lākou ʻōlelo. Mau ko kākou hāʻawi ʻana i ka mana iā lākou, ka hāʻawi ʻana hoʻi i ke aloha i ka ʻīlio. Mai hoʻopoina i ka moʻolelo. E ʻōlelo Hawaiʻi kākou no ka mea ʻo ka ʻōlelo ia a ko kākou mau kūpuna a ʻoiai ʻo kākou ke aka o lākou e mau nei i ke alo pali, he kuleana nō ko kākou e ʻauamo i ka ʻōlelo no lākou kekahi. Inā makemake e Hawaiʻi maoli kākou, e hana e like me ka hana a nā kūpuna o kākou. ʻAʻole e hilahila i ka ʻōlelo Hawaiʻi ʻana no ka mea ʻo ka ʻōlelo ia a ko kākou mau kūpuna. Inā hilahila kākou i ka ʻōlelo a nā kūpuna, hilahila kākou i ko kākou ʻano iho nō. E like hoʻi me ka mea i kuhi ʻia ma ka nūpepa, “I ka pau ana o ka kakou olelo makuahine, o ka pau ana no ia o ka lahui.” ʻO ka ʻōlelo ka mea e Hawaiʻi ai kākou. Inā kākou e ʻōlelo haole mau, he pono ka nīnau ʻana iā kākou iho nō, he aha lā hoʻi kākou? No ka mea, he Hawaiʻi au. © Kamalei Krug 2021 na Kamalei Krug ko mua ko hope

Kamalei Krug < hoʻi hope Ka Waiwai o ka Hoʻopaʻanaʻau Kamalei Krug 1 ʻOkakopa 2020 Mai kahiko loa mai, mai mua loa mai a mai kīnohi loa mai hoʻi. Mai ka wā mai i hānau ai ʻo Kumulipo lāua ʻo Pōʻele i ka pō, a mai ka wā mai i hānau ʻia ai ʻo Laʻilaʻi a hiki i kēia wā ʻānō, ua hoʻopaʻa ʻia ka ʻike i ka naʻau o ke kanaka. Pēlā i mau ai ke ola o ka ʻike mai kekahi hanauna a hiki mai i kekahi. Pēlā e hiki mau ai iā kākou ke hea aku i ko Kumulipo lāua ʻo Pōʻele mau inoa. Ua paʻa naʻau nā loina, nā moʻolelo, nā oli, a pēlā aku mai ka wā kamaliʻi mai. Ma ka moʻolelo o Kalapana, lanakila akula ia wahi keiki hoʻopāpā ma luna o Kalanialiʻiloa, a me nā loea hoʻopāpā ʻo Halepāiwi lāua ʻo Halepāniho i ka ua mea ʻo ka hoʻopaʻanaʻau. Ua paʻa nā ʻano ʻike hoʻopāpā like ʻole iā ia, ʻo ke mele ʻoe, nā wahi pana ʻoe, nā iʻa ʻoe, a pēlā aku. Ua hoʻomaka kona hoʻopaʻa ʻana i ka ʻike ma ka wā i hoʻomaka ai ʻo ia i ka ʻōlelo ʻana. Manaʻo kākou he kupaianaha ka nui o ka ʻike i paʻa iā ia, eia naʻe pēlā wale nō ka Hawaiʻi. Ma ka hoʻopaʻanaʻau ke ola o ka Hawaiʻi. Ma laila ke ola o nā inoa a me nā moʻolelo o nā lālā a pau o nā ʻohana a me ka lāhui. Ma ka holo ʻana o ka manawa, ua aʻo ʻia ke kākau, a ua hoʻokumu ʻia ka pūnaewele, nā lolouila, a me nā kelepona. I mea kēlā mau pono hana a pau e paʻa ai ka ʻike. Eia naʻe, ma muli o ka paʻa o ka ʻike i nā ʻenehana, ʻaʻole i paʻa iā kākou kānaka. He aha lā ka waiwai o ka hoʻopaʻanaʻau i kēia au? I kēia wā, he māhele nui ke kākau ʻana no ka hoʻopaʻa ʻana i ka ʻike Hawaiʻi. I ka wā i pāpā ʻia ai ka ʻōlelo Hawaiʻi ʻana ma nā kula, a me ka wā i hoʻohalahala nui ʻia ai nā kūpuna no ka ʻōlelo Hawaiʻi ʻana, ʻo ke kākau kekahi mea paʻahana i hoʻohana nui ʻia no ka hoʻōla ʻana i ka ʻike. Ua hoʻopaʻa ʻia ka ʻike a me nā moʻolelo ma nā nūpepa, a ma nā ʻano puke like ʻole. Nui nō koʻu mahalo i ke kākau no ka mea ʻo ke ala ia i ola mau ai ka ʻike ma hope o ka hoʻomāinoino ʻana mai o ka haole iā kākou a me kā kākou ʻōlelo. ʻO ka mea ʻāpiki naʻe, ʻaʻole pēlā i hoʻopaʻa ai nā kūpuna i ka ʻike. Ua kālele wale ʻia nō ke kākau i ia wā ʻoiai koi ʻia ka hoʻouna ʻana i nā keiki i ke kula aupuni. I ka hilihili ʻia ʻana hoʻi o nā pua Hawaiʻi ma nā kula, ua haʻalele akula nā mākua i ka naʻauao Hawaiʻi me ka huli hoʻi hou ʻole i hope i nā mea o ke au kahiko. I kēia manawa, ua huli hou ke au. Hānai hou ʻia nā keiki ma ka hale ma o ka ʻōlelo Hawaiʻi. He ʻae ʻia nō ke aʻo ʻana i nā moʻolelo a me ka ʻike Hawaiʻi ma o ka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā kula. ʻO ka mea ʻāpiki naʻe, mau nō ko kākou aʻo ʻana e like me ko ka haole. Puni kākou i ke kākau ʻana ma ka pepa, a me ke kikokiko ʻana ma ka ʻenehana. ʻAʻole nui ka ʻike i paʻa i ka naʻau o kākou ma muli o ka hiki ke loaʻa hou ka ʻike me ka ʻāwīwī. Inā poina kekahi māhele o ka moʻolelo o Kalapana, ʻo ka heluhelu wale ʻana nō i ka puke ka hana e loaʻa hou ai ka ʻike. Akā naʻe, ʻaʻohe kapukapu o ka ʻike ma ia ʻano. ʻAʻole pālama ʻia ka ʻike i ka naʻau, i ka puʻuwai aloha o ke kanaka Hawaiʻi. Pehea e ʻōlelo ʻia ai no ka waiwai o ka naʻau Hawaiʻi inā ʻaʻohe ona ʻike? Eia kekahi, ʻeā, ma ka hana ka ʻike. ʻO ka ʻike ka hua o ka hana ʻana. Pēlā i aʻo ai nā kūpuna. ʻO ia kekahi poukihi o ka hale ʻike Hawaiʻi. Ke paʻa ka haʻawina i ke kākau ʻia, paʻa nō ka ʻike. Ma hea nō naʻe kona wahi i paʻa ai, inā ʻaʻole ʻo ia ma ka naʻau? Ma ka palapala hoʻi. Aia ma kekahi mea hoʻohālikelike o ke au nei kekahi wehewehena paha e maopopo ai ka pilikia o kaʻu e kuhi nei. I ke aʻo ʻana i nā huamele ma ka wā e aʻo ʻia ai ke mele hou, noi koke ka haumāna i kahi pepa nona nā huaʻōlelo. Kohu mea lā, ʻaʻohe pili o ka ʻike i kona ʻano o ke aʻo ʻia ʻana. I ka palapala wale nō e paʻa ai ka ʻike, ʻaʻole ʻo ia ma ka naʻau ʻoiai ua kūkulu ʻia ke aʻo ʻana i ka ʻike Hawaiʻi ma luna o ke ʻolokeʻa aʻo haole. Ma kēia mea hoʻohālikelike nō e nūnē ai i ka Hawaiʻi ʻana paha o ka ʻike, ke mele hoʻi, inā ʻo ia i aʻo ʻia ma ke ʻolokeʻa haole. He aʻo moloā ia i kū ʻole i ke ʻano o ko Hawaiʻi poʻe mālama ʻana i ke aʻo. Pehea lā e kapa maoli ʻia ai kekahi ʻike he Hawaiʻi ia inā ʻaʻole i ʻike ʻia ma ke ʻano Hawaiʻi? Noʻu nei, he keu ka hoʻopaʻanaʻau a ke koʻikoʻi. Ma ka hoʻopaʻanaʻau ʻana kākou e aʻo Hawaiʻi ai i nā haʻawina o ka moʻolelo. I ka paʻa ʻana o nā moʻolelo, paʻa pū nā haʻawina ma ka naʻau. I mea kēlā mau haʻawina e aʻoaʻo mai ai iā kākou i ka hana e hana ai a me ka hana e hana ʻole ai hoʻi. Aʻo ʻia ka Hawaiʻi ʻana. Inā heluhelu wale nō kākou i nā moʻolelo me ka hoʻopaʻa ʻole i nā haʻawina ʻike Hawaiʻi, pehea ana lā kākou e kū ai i ia mea he Hawaiʻi? Ua paʻa ka ʻike i ka mea hoʻopaʻa moʻolelo nāna i palapala i nā moʻolelo no kākou. ʻO ka nalohia o ka ʻike ke kumu i hoʻopaʻa ʻia ai nā moʻolelo ma ka palapala. I kēia hanauna naʻe, ʻo ka hōʻīnana hou ʻana i ka ʻike ma ke ʻano like o ka mea nāna i makana maila iā kākou. Ma ka naʻau. © Kamalei Krug 2020 na Kamalei Krug ko mua ko hope

Māhealani Traub < hoʻi hope Wehe ʻia ke Kau ʻAha ʻŌlelo 2023 Māhealani Traub 15 Pepeluali 2023 ʻO ka lā 18 o Ianuali, ʻo ia nō ka lā i wehe ʻia ai ka ʻahaʻōlelo o ke aupuni ma ke kapikala. He lā nui kēia no nā poʻe o Hawaiʻi nei. Koʻikoʻi loa kēia au o ka makahiki, no ka nui o nā pila like ʻole e kākau ‘ia nei, ā inā ‘āpono ʻia ua mau pila nei, he mau kānāwai hou ia no ke aupuni. Akā naʻe, ʻaʻole nā mau pila a pau he mea maikaʻi, no laila nui ka hana ʻo ka ʻike leʻa i ia mau mea maika‘i ‘ole, a hōʻole aku nō. He lima kōkua au (he extern ) no ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi (OHA) no kō lākou māhele kulekele aupuni, ʻo ia hoʻi ka Public Policy. No laila, ua hoʻokuleana ʻia au e kōkua i ua lā nei ma ke kapikala. ‘O kā mākou hana i ia lā, ʻo ia nō ke kipa ‘ana i nā keʻena o nā loea kālaiʻāina, no ka hāʻawi ʻana i kā OHA mau Puke Hō‘ike Makahiki (Annual Reports). He mea ‘ano nui ia mau puke, no ka ho‘omoākāka ʻana a me ka ho‘omaopopo ‘ana i nā hanana nui a OHA a me nā pono o nā Kānaka Maoli. ʻO ka wā mua kēia, ma hope o ka uhi ʻana o ka maʻi ahulau i ka ʻāina, i wehe ʻia ai ke Kau penei, a ua nui loa ka po‘e i hele i ke kapikala ia lā. Nui nō hoʻi ka poʻe Hawaiʻi i hōʻea aku. Maliʻa paha he hōʻailona kēia no ka piʻi ʻana o ka makaʻala o ka poʻe Hawaiʻi i nā pila o ka ʻAha ʻŌlelo. E hoʻomaopopo pono kākou i nā pila e hāpai ʻia ana i kēia kau, a e koho pono kākou i ke kākoʻo a me ka pepehi. © Māhealani Traub 2023 ko mua ko hope

Keleka Falces < hoʻi hope Pūʻā Kōlea Keleka Falces 5 ʻOkakopa 2023 Eia mai kākou ma kahi o ʻekolu makahiki ma hope o ka pae mua ʻana mai o ka maʻi Kolona i ke one o Hawaiʻi nei. Ua ʻō ʻia ka hapanui o ka lehulehu i ka lāʻau koʻokoʻo, a e manaʻo ʻia paha, ua pau ka maʻi ahulau. Eia naʻe, i kēlā mahina aku nei i piʻi māhuahua aʻela ka nui o ka poʻe i loaʻa i ka maʻi Kolona. Wahi a nā kauka o kēia au nei, ʻo ka lāʻau koʻokoʻo, ʻaʻole ia he mea e hoʻēmi ai i ka nui o ka poʻe i loaʻa i ka maʻi. He mea ia e palekana ai kou ola ke loaʻa i ka maʻi. ʻO ka nīnau hoʻi, pehea lā e pau ai kēia maʻi? Ma muli o ka hoʻi ʻana mai o nā haumāna he nui i Mānoa, e hiki koke mai ana paha ka wā e laha hou mai ai ka maʻi. ‘O ka makahiki 1881 ka makahiki i hoʻomaka mai ai ko ka Mōʻī Kalākaua huakaʻi ʻana i nā aupuni like ʻole. I kona wā i haʻalele mai ai, ua lilo kona kuleana, ʻo ka noho aliʻi hoʻi, i kona kaikuahine iā Liliʻuokalani. Ma ia makahiki like, ua kuʻi mai ka lono no ka laha ʻana o ka maʻi Hepela ma Honolulu. ʻAʻohe i ʻemo, hoʻoholo ʻia maila e Liliʻuokalani ka wā hoʻomalu maʻi, i mea e lele ʻole aku ai ka maʻi mai laila a puni ka paeʻāina. Eia mai nā kānāwai āna i hoʻokumu mai ai: (1) Pāpā ʻia ka holo ʻana o nā moku ma waena o nā mokupuni. (2) Hoʻokaʻawale koke ʻia ka poʻe i loaʻa i ka maʻi. (3) Pāpā pū ʻia nō hoʻi ke kau ʻana i ka moku. (4) Hoʻokahua ʻia nā kiaʻi ma nā wahi like ʻole i mea e ʻike leʻa ʻia ai ka mālama ʻia ʻana o ia mau kānāwai. He keu ke akamai o ka Mōʻī Liliʻuokalani. I ia wā o ka lele ʻana o ka maʻi Hepela, ʻaʻohe wahi lāʻau koʻokoʻo. Eia naʻe, ma muli o kona alakaʻi pono ʻana i ke aupuni ma ia wā, ʻo ia ke kumu i pau koke ai ka wā hoʻomalu maʻi, he ʻelima mahina wale iho nō. Ua ʻike leʻa ʻia paha e Liliʻuokalani ke koʻikoʻi o ka mālama pono ʻana i ke ola kino. ʻAʻole paha kēia he mea e pūʻiwa mai ai ka manaʻo, no ka mea ʻaʻole o kana mai ka maʻa o ka poʻe Hawaiʻi i ka weliweli o nā maʻi like ʻole. ʻO ia hoʻi ke kumu i hala nui ai ka poʻe Hawaiʻi ma ia wā. ʻO kēia au nei naʻe, ʻaʻohe wahi mea e like ai. Ua kau nui hoʻi ka noʻonoʻo o nā alakaʻi o ka Mokuʻāina o Hawaiʻi i ke kālā. ʻO ia ke kumu e mau nei ka holo ʻana o ka maʻi Kolona i Hawaiʻi nei. I ka wā i laha ai ka maʻi Hepela i Honolulu, ua pāpā ʻia ke kau ʻana i ka moku me ka pāpā pū ʻia nō hoʻi o ka holo moku ʻana. ʻAʻohe wahi kanaka e huakaʻi ana ma waena o nā mokupuni ma ia wā. ʻO ia ke kānāwai i hoʻoholo ʻia e Liliʻuokalani. Eia naʻe, i ka makahiki 2020, ka makamua hoʻi o ka wā hoʻomalu maʻi, ua ʻae ʻia ka huakaʻi ʻana o nā malihini i Hawaiʻi, i loko nō o ka laha ʻana o ka maʻi Kolona. Ma ia wā hoʻi, ua piʻi aʻela ka nui o ka poʻe i loaʻa i ka maʻi he 100 a ʻoi i kēlā me kēia lā. Eia naʻe, wahi a ke Kiaʻāina ʻo David Ige, ʻaʻohe mea e hopohopo ai a ua hiki nō i nā malihini ke kipa mai i Hawaiʻi. ʻO kaʻu e kau leo nui ai i ke aupuni o nei wā, mai pūʻā i nā wahi kōlea ʻoiai i wī maila kāu mau keiki ponoʻī, nā ʻōiwi hoʻi o nā ʻāina mai ka lā puka i Haʻehaʻe a i kona welo ʻana i Lehua, nā kama hoʻi nona ka ʻāina i kanu ʻia ai nā iwi o ko lākou mau kūpuna, nā ʻiwa hoʻi nāna e kīkaha mau aku ana i ke alo o ka makani kūpikipikiʻō, nā ʻaʻaliʻi hoʻi e mau nei i ka ehuehu. Hiki maila kēia mau kōlea a haʻalele koke maila iā Hawaiʻi no ko lākou one hānau. ʻO mākou, nā Hawaiʻi, ʻaʻohe wahi e hoʻi aku ai. Pehea lā e momona ai ua mau kōlea nei a pōloli hoʻi nā ʻōiwi i ko mākou kulāiwi? ʻO ia ke ʻano o ka Mokuʻāina. He hōʻike kēia, e ka makamaka heluhelu, no ke ʻano o kāna hana i ka wā e hiki mai ai kahi maʻi hou. E kālele ʻia aku ana ko haʻi pono ma mua o nā kama o nei ʻāina. ʻAʻole ka maʻi Kolona ʻo ka maʻi hope loa e hōʻea mai i Hawaiʻi nei. E hiki mai ana nō ka wā e laha hou aku ai kahi maʻi ʻē. He leo hoʻomanaʻo kēia i nā wahi kumakaia e noho aliʻi nei ma kēia aupuni: ʻike maka ʻia e mākou kou mālama mau ʻana i ua mau wahi malihini nei me ke kāpae pū ʻia ʻana o nā Hawaiʻi ma ka ʻaoʻao, i mea hoʻi e loaʻa ai ka waiwai iā ʻoukou. Eia naʻe, ʻo nā ʻōiwi hoʻi ka mea e lupalupa ai ka ʻāina. Ke pau mākou, ʻaʻohe wahi mea e momona ai kāu mau kōlea. Na lākou hoʻi e hoʻopulapula hou mai i ka ʻāina? ‘Aʻole paha. © Keleka Falces 2023 #olakino #kanaka #keaopolitika ko mua ko hope

Loina Hawaiʻi Hāloa ke Kalo, Hāloa ke Kanaka Hiʻilei Patoc 29 Kepakemapa 2025 E nā hoa heluhelu o kēia nūpepa ʻo Ka Ulu Hoi, he wahi nīnau kaʻu e nīnau aku ai iā ʻoukou. ʻO ke ʻano mahiʻai kalo hea ka mea pololei? Ma ka loʻi kalo paha? Ma ka māla kalo paha? ʻIke maʻamau ʻia ka mahiʻai kalo ma ka loʻi, akā naʻe ʻike pinepine ʻia nō hoʻi ka mahiʻai kalo ma ka māla. No laila, pehea e ka mea heluhelu, loʻi a i ʻole māla? Noʻu iho, ʻaʻole kēia he mea pohihihi ʻoiai ʻo ka mea nui ka ulu ʻana o ke kalo. He mea ʻole paha kahi ona e ulu ai. He kuleana kā ke kalo e ʻauamo ai, ʻo ia hoʻi ka hānai ʻana i ke kanaka i mea e ulu ai ke kanaka i ke kalo a i ka ʻāina hoʻi. ʻAʻole kaupalena ʻia ke kuleana o ke kalo i hoʻokahi ʻano mahi. Ua like paha kēia me ka nohona Hawaiʻi. e heluhelu E Kaukoe i ka Hoʻopili Kūpuna ʻAna Leleapāoʻo Krug 17 ʻOkakopa 2024 Mai ō kikilo mai ka hoʻomaka ʻana mai o ka pule ʻia o nā pule, ke oli ʻia o nā oli, a me ka hīmeni ʻia o nā mele. Mai ka pō mai ke kumulipo, ke kumukahi, ke ao ʻana hoʻi o ka pō. He pō ia i noʻeau ʻē mai kinohi, i ao hou mai ai ka pō o neia au. Uhola ʻia maila nā haʻawina kuʻuna i loko o nā moʻolelo i mua hoʻi o ke alo, akā paʻakikī ke kūlike ʻana i ke kuanaʻike Hawaiʻi maoli ma muli o ka hoʻolalau ʻia mai e kekahi kuanaʻike. ʻAuana iho ka noʻonoʻo i ka nohona, ke kuanaʻike, a me ke au hoʻi o ka haole. He hewa nō ia ʻoiai ua hahao makaʻalā ʻia mai nā manaʻo haole e nā malihini, akā hiki hoʻi iā kākou ke hoʻoholo i ka hoʻolohe ʻana, ka hahai ʻana, a me ka hoʻopili ʻana i nā kūpuna. e heluhelu ʻAʻohe Hala ʻUla o ka Pō Makana Gomes 4 Kēkēmapa 2023 He leo heahea mai ka poʻe o Puna maka kōkala i ka hikina a hiki aku i ka poʻe kuawehi i ka ulu hala ʻo Kahaʻipū ma ke komohana. Aloha nō kāua e ka hoa makamaka heluhelu i hiki mai nei i mua o kēia wahi nūpepa. Eia hou ka leo o kekahi polohīnano e kūkala ana i mua ou me ka wehewehe hou ʻana i mau mea no ka unala lauhala hoʻi. e heluhelu He Pā Sēdē Hou na ka Hui Hīmeni ʻo Keauhou Puʻuwaihaokila Nakahara 1 Nowemapa 2022 ʻAuhea ʻoukou e ka poʻe makeʻe mele Hawaiʻi! Pōmaikaʻi maoli kākou i ke pā sēdē hou ʻo “I Leʻa” i hoʻopuka ʻia mai nei e ka hui hīmeni ʻo Keauhou. Kaulana nō ua hui hīmeni nei ma muli o ko lākou mau leo nahenahe, ko lākou hana maiau, ko lākou ʻimi naʻauao, a me ko lākou aloha nui i ke mele Hawaiʻi. e heluhelu Ola ka Inoa Kahākūkaʻalani Rios 29 Kepakemapa 2025 I kēia mau lā, ʻano kakaʻikahi ka loaʻa ʻana o ka inoa Hawaiʻi, ʻo ia ka inoa mua o kekahi kanaka. Nui nā Hawaiʻi nona ka inoa haole mua, a inā he inoa Hawaiʻi kona, ʻo kona inoa waena nō ia. No ke aha? I ka hōʻea ʻana o nā haole i Hawaiʻi nei, hōʻea pū mai kekahi mau loina ʻokoʻa. Ua hoʻāʻo lakou e holoi i nā inoa Hawaiʻi a pānaʻi i ka inoa Hawaiʻi i ka inoa haole. Wahi a nā malihini, e aho ka inoa haole i ka poʻe a pau. He aha ka hopena o ka lilo ʻana o nā inoa Hawaiʻi ʻo ia ka inoa waena o nā kānaka? Inā ʻaʻole e kāhea ʻia mai kēia inoa, ʻaʻohe manawa kūpono e ʻōlelo mai ai i ka inoa Hawaiʻi, no laila, hikiwale nō ka nalowale ʻana o ke kaona a me ka mana o ka inoa. Aia i hea ka moʻolelo o nā inoa? Aia i hea nā mea kupaianaha? E nalowale ana paha. e heluhelu Henehene kō ʻAka Makana Gomes 17 ʻOkakopa 2024 E ʻoni ke kino, e hene kō ʻaka, a e hialaʻai ʻoe e ka hoa makamaka i ka heluhelu ʻana i kēia ʻōlelo kaulana o ka ʻāina a he leʻaleʻa paha mai koe! Aloha ʻoe— I ʻike ʻia ke kanaka ma kāna ʻōlelo a ma loko nō o ka ʻōlelo i ʻike ʻia ai ka maʻalea o ke kanaka. A kū nō hoʻi ka Hawaiʻi i ka maʻalea, ma nā oli, nā mele, nā inoa, nā inoa kapakapa, nā inoa hoʻohalahala, nā inoa kūamaumau, a pēlā wale aku! ʻO ka Hawaiʻi, ua noho nō a kupa i nā inoa e hoʻohenehene a hoʻohalahala aku hoʻi i ke kanaka a me kahi ona e noho ai. e heluhelu Lau o ʻOhiʻohikupua Makana Gomes 5 ʻOkakopa 2023 ʻAuhea ʻoukou e nā muʻo o ʻOhiʻohikupua i noke mau i ka maiau o ka hana, mai kānalua o honi nā kōkala iā ʻoe a palalauhala hoʻi! Eia nō ka leo o kahi polohīnano ke wehewehe nei i ka waiwai o ia moʻolelo o ʻOhiʻohikupua no ka poʻe ulana lauhala. e heluhelu Hoʻi mai ʻo Makanikeoe Keʻalahoʻoipoleimaile Cabanilla 1 Nowemapa 2022 Eia i loko o kēia pepa he moʻolelo no ka ʻohana i pilikia, a hemo ka pilikia i ka hoʻoponopono. E ʻimi ana kāua, e ka mea heluhelu, i kā lākou hoʻomau maoli ʻana i ka hoʻoponopono. E nānā pono kāua i ka hoʻoponopono ʻana o ka ʻohana ʻo Lama. e heluhelu Pilikia ka Lua o ka Inaina Lehiwa Cabinatan 29 Kepakemapa 2025 ʻAuhea ʻoukou e kuʻu mau hoa ʻōpū pōloli? Pili nō kēia moʻolelo iā ʻoukou. E heluhelu mai ka maka,. I ka wā o koʻu hele ʻana i ke kula, i kēlā me kēia kakahiaka, hoʻomākaukau au i ka ʻaina kakahiaka i mea e hoʻonā ai i ka lua o ka inaina ma koʻu hale i Nānākuli. Eia naʻe, i kekahi lā, ma hope o koʻu hoʻomākaukau ʻana i ka meaʻai, ua hiki mai ka wā ʻo koʻu haʻalele ʻana i ka hale. Tsā! ʻAʻole lawa ka manawa no ka pāʻina kakahiaka ʻana ma koʻu hale. Hoʻokomo ʻia kaʻu meaʻai i ke ʻeke a naue aku au i ke kulanui. Ua hiki koke mai nō au i ke kulanui, hūlō! A ua hele au i kaʻu papa i mea e nanea ai a pāʻina hoʻi. e heluhelu Kainō, he Aliʻi ka ʻĀina Kamalupāwehi Abad 17 ʻOkakopa 2024 ʻIke ʻia ke kanaka ma kona pilina i ka ʻāina. E like hoʻi me ka ua heleleʻi e kālai mau ana i ka ʻāina a loaʻa mai kona mau hiʻohiona, ʻo ka hoʻomana akua ka mea e kālai iho i ka noʻonoʻo o kānaka a loaʻa mai kona kuanaʻike—a keu hoʻi kona pilina i ka ʻāina. He ʻelua ʻano hoʻomana i laha iā kākou. ʻO kekahi ka hoʻomana a ka poʻe ʻōiwi, pili i nā akua o ka ʻāina. ʻO kekahi ka hoʻomana haole, pili i ke akua hoʻokahi. He mea ka hoʻomana ʻōiwi e pili ai ke kanaka i ka ʻāina a he mea ka hoʻomana akua kahi e pili ai ke kanaka i Ke Akua. Ma ʻaneʻi ka ʻokoʻa o ke kuanaʻike i aʻo ʻia e ua mau hoʻomana nei. Lū lehulehu ʻia nā ʻanoʻano o ka hoʻomana haole ma luna o nā kīhāpai a pau o ka honua nei, a laulaha kona kuanaʻike. ʻAʻohe ala e ʻalo aʻe ai i kona ikaika, ʻoiai ua pā iho nei kākou a pau i kona ʻehu. Eia lā, e kuʻu wahi hoa heluhelu i hōʻea mai i oʻu nei, he aha nā hua i ulu a kupu mai? e heluhelu E Kani ka Pila! Puʻuwaihaokila Nakahara 15 Pepeluali 2023 Ma o ko kākou mālama ʻana i nā mele Hawaiʻi, ma o ka hīmeni ʻana, ma o ka hoʻokani pila ʻana, ma o ke aʻo ana i nā mele i kekahi makamaka, ua ola hou nā mele. E kiʻi ʻia ka pila a e hoʻokani ʻia ʻo ia! e heluhelu He Aloha no ka Miki Aloha Hula Kaimana Kawaha 30 ʻApelila 2022 Mai ka lā 21 a i ka lā 23 o ʻApelila, ua mālama ʻia ka hoʻokūkū hula nui kaulana o ke ao, ka Mele Manaka, ma kahi i mālama mau ʻia ai, ma Hilo hoʻi i ka ua Kanilehua. Ma ia mau lā, e lei ana ʻo Hilo i nā ʻaʻahu o ka ʻāina, ʻo nā lei nani ʻoe, ʻo nā ʻala onaona ʻoe, ʻo nā lole mikiʻoi ʻoe, a ʻo nā helehelena uʻi mai nō hoʻi kau o nā Hawaiʻi. e heluhelu

Hoaloha Westcott < hoʻi hope E Hoʻihoʻi Hou ʻia ke Aupuni Hawaiʻi: Ka Hiolo o ʻAmelika Hui Pū ʻIa Hoaloha Westcott E like me ka puka ʻana a me ka napoʻo ʻana o ka lā, ma waena o ka mōʻaukala o ka honua poepoe, ala a hiolo nā aupuni ʻemepela nui. E like me ke aupuni ʻemepela ʻo Loma, e hiolo iho auaneʻi ke aupuni ʻemepela ʻo ʻAmelika Hui Pū ʻIa. E kuʻu mau makamaka Hawaiʻi mai ka moku o Keawe a hiki i ka mokupuni ʻo Niʻihau, e hoʻomākaukau kākou no ka lā e hoʻihoʻi ʻia ai ke aupuni Hawaiʻi! He lā kaulana ka lā 28 o Nowemapa, 1843, ʻo ia hoʻi ka Lā Kūʻokoʻa. Ma o ke pūlima ʻana i ka palapala kūkala ʻo Anglo-Franco, ua hōʻoia ʻia ke ea o Hawaiʻi e nā aupuni o Pelekane a me Palani. Mai ia lā a hiki i kēia lā e kāmau ʻia ai ke ea o Hawaiʻi. I loko nō o ka hoʻokahuli ʻia ʻana o ke aupuni Hawaiʻi i ka makahiki 1893, i loko nō o ka hoʻohui hewa ʻia ʻana i ka makahiki 1898, a i loko nō o ka noho mau ʻia ʻana e ʻAmelika Hui Pū ʻIa, kāmau ʻia nō ko Hawaiʻi ea i kēia lā. No ke aha? Aʻole i pūlima ʻia kekahi palapala kuʻikahi hoʻolilo ʻana e ke aupuni Hawaiʻi, a wahi a ke kānāwai kauʻāina, hewa nā hana a ʻAmelika Hui Pū ʻIa. Ua hōʻoiaʻiʻo ʻia kēia e nā ʻaha kauʻāina, eia naʻe, noke nō ʻo ʻAmelika Hui Pū ʻIa i ka noho ʻana ma Hawaiʻi nei. O kēia noho mau ʻana ka pilikia, akā, ʻaʻole makemake ka poʻe ʻAmelika e haʻalele iā Hawaiʻi. No laila, pehea kākou e kipaku aku ai i kēia mau mea komo hewa? O ka pane, ʻaʻohe a kākou hana, ʻo ke kakali wale ʻana nō a hiolo ke aupuni ʻAmelika. E kuʻu mea heluhelu, pehea kou manaʻo? Lōlō nō kā kēia mea kākau? E hiolo iho ana nō paha ke aupuni ʻAmelika? Aʻole loa! Ae, maliʻa paha, lōlō nō kēia mea kākau, eia naʻe, ua hiolo iho kēlā me kēia ʻemepela nui i ka wā mua. O ia hoʻi, ʻo ka ʻemepela USSR ʻoe, ka ʻemepela Loma ʻoe, ka ʻemepela Kepania ʻoe, ka ʻemepela Pelekania ʻoe, a pēlā aku. He aha nā kumu o koʻu manaʻo ʻana penei? Kohu mea lā, like pū nā kūlana luliluli ma loko o ʻAmelika me nā kūlana luliluli ma loko o kekahi mau ʻemepela ʻē aʻe i hiolo. Lehulehu nā kūlana luliluli o ia mau ʻemepela i hiolo. E hoʻohālikelike paha kākou i nā kūlana luliluli o ka ʻemepela Loma a me ka ʻemepela ʻAmelika Hui Pū ʻIa. Nā pilikia hoʻokele waiwai: Ma loko o Loma ma mua o ka hiolo ʻana, nui ʻino ka mau ʻana o nā kaua me nā ʻāina like ʻole, pākela nō ka hoʻomauna, a ʻaneʻane pau ke kālā i ka lū ʻia. Nui nā ʻauhau, a emi ka waiwai o ke kālā. Ua hoʻonui ʻia ke kōwā ma waena o nā mea waiwai a me nā mea ʻilihune. Hūnā nā mea waiwai i kā lākou kālā i mea e ʻaloʻalo ai i i nā ʻauhau. I kēlā manawa nō hoʻi, i loko o ka ʻemepela Loma, ʻaʻole i lawa nā limahana i ka haʻahaʻa o ka uku a nā limahana. Like pū ia mau mea ma loko o ʻAmelika i kēia lā. Ua hoʻokumu ʻia ʻo ʻAmelika Hui Pū ʻIa i ka makahiki 1776, ʻo ia hoʻi, he 245 makahiki aku nei. Ma loko o ia mau makahiki, ua kaua ʻo ʻAmelika me kekahi mau ʻāina ʻē no nā makahiki he 227! O ka waihona kālā ʻAmelika, nunui ka ʻaiʻē. I ka manawa o kēia kākau ʻana, he $28,910,528,250,994 ka nui o ka ʻaiʻē a ʻAmelika, a hoʻonui ʻia ma kahi o ka $22,719,400,000 kālā i kēlā me kēia makahiki! Oi loa aku ka nui o ke kōwā ma waena o nā mea waiwai a me nā mea ʻilihune i loko o ʻAmelika ma mua o ke kōwā o kēlā me kēia ʻāina ʻē. Uku ʻauhau ka hapa nui o ka poʻe ʻAmelika ma waena o ka 10-32% o kā lākou loaʻa makahiki (ʻo ka loaʻa makahiki ka puʻu kālā e uku mai ai i loko o hoʻokahi makahiki). ʻO nā mea waiwai, uku ʻauhau lākou ma waena o ka 0.1 - 3.27% o kā lākou loaʻa makahiki. Ma muli o ka uku haʻahaʻa a me kekahi mau kumu ʻē aʻe, ʻaʻole lawa nā limahana ma loko o ʻAmelika. Nā pilikia lāhui: Ma ka ʻaoʻao komohana o ka ʻemepela Loma, ua noho ka lāhui Lākina, a ma ka ʻaoʻao hikina, ua noho ka lāhui Helene. Ua paio pinepine kēia mau lāhui ʻelua e pili ana i nā mea lāhui, nā moʻomeheu, nā mea haipule, a me nā mea kālaiʻāina. Ma muli o ia mau mea, ʻaʻohe lōkahi ma waena o ia mau lāhui like ʻole. Ua hoʻonui ʻia ka ʻāʻumuʻumu, a puka auaneʻi kekahi kaua. Nui nō ia mau pilikia ma waena o nā poʻe like ʻole. I kēia manawa, ma loko hoʻi o ʻAmelika, ʻike ʻia kēia mau pilikia like. E nui ana nō ka hilinaʻi ʻole o nā poʻe ʻAmelika kekahi i kekahi. E mau ana ka paio ʻana e pili ana i nā mea he nui. O ka mea kālaiʻāina, nui nō ka paio ʻana ma waena o ka ʻaoʻao Kemokalaka a me ka ʻaoʻao Lepupalika, a nui nō hoʻi ka hilinaʻi ʻole o kekahi mau kānaka he nui i ke aupuni ʻAmelika. O ka mea politika, nui nō ka paio ʻana e pili ana i nā ʻano me like ʻole, ʻo ka ʻōmilo ʻoe, ke kānāwai ʻoe, ka mea haleʻole ʻoe, ka maʻi Kolona ʻoe, a pēlā aku. O ka mea moʻomeheu, nui nō ka paio ʻana e pili ana i nā lāhui likeʻole, ka poʻe pae mai, a pēlā aku. Nui nō nā manaʻo likeʻole o nā poʻe haipule, a nui nō hoʻi nā manaʻo ʻino ma waena o nā ʻahahui haipule. I kēia manawa ma loko o ʻAmelika, pākela nō ka hilinaʻi ʻole kekahi i kekahi. E nui ana nō nā ʻōlelo makawela ma ka Facebook a me Twitter. E hū ana nō ka manaʻo ʻino i loko o nā poʻe ʻAmelika, a hoʻopahū auaneʻi kēia manaʻo ʻino i ke kaua kūloko. Nā kaomi kālaiʻāina kūwaho: Nui nā ʻāina ʻē a me nā paio like ʻole i makemake i ka hoʻohiolo ʻana i ke aupuni Loma. O ia hoʻi, ka lāhui Germanic, ka lāhui Visigoth, ka lāhui Vandal, a me ka lāhui Hun. Lehulehu nō nā manawa a ia mau poʻe i hoʻouka kaua ai i ka ʻemepela Loma. Ua ʻaihue ia mau poʻe i nā mea like ʻole ma luna o nā ala hele kālepa o Loma. Ma muli o kēia, hoʻopōpilikia ʻia ka hoʻokele waiwai o Loma. I kēia manawa, e pōpilikia ana ʻo ʻAmelika i ko ʻAmelika mau paio like ʻole. E pōpilikia ana i ke aupuni Lūkia ma o nā lolo uila, a me ka pāpaho launa. E pōpilikia ana iā Kina ma o ka hoʻokele waiwai, a me ka lolo uila. E pōpilikia ana i nā poʻe limahaeweli, a e kaomi ʻia ana e ʻIlana a me Kōlea ʻākau. ʻAʻole hiki ke wānana ʻia ka manawa pololei loa o ka hiolo ʻana o ʻAmelika hui pū ʻia, eia naʻe, he mau hōʻailona ikaika nā mea i ʻōlelo kūkā ʻia ma luna aʻe nei, ʻaneʻane paha ka hiolo. He aha ka hopena ma hope o ka hiolo? Maliʻa paha, e like me nā ʻāina o ka ʻemepela Loma (a me ka ʻemepela USSR), lilo nā moku ʻāina o ʻAmelika i mau ʻāina kūʻokoʻa. No laila, lilo paha ʻo Hawaiʻi he moku ʻāina kūʻokoʻa, e like me kona ʻano ma mua. Na wai e hoʻokumu i ke aupuni Hawaiʻi hou? Ma hope pono o ka hiolo, e loaʻa ana he wākiuma o ka mana kālaiʻāina. Eia naʻe, e hoʻokuʻupau ʻia ka mana kālaiʻāina e ke kiaʻāina a me ka ʻahaʻōlelo o kēlā manawa. Aʻole nō nāna e noho aupuni, na ka Hawaiʻi wale nō e noho aupuni. E kuʻu mea heluhelu, maliʻa paha, e nānā pololei ana ka mea kākau i ka ʻōpua o ka ʻāina, a piliwi mai ʻoe, e hiolo auaneʻi ke aupuni ʻAmelika. Inā he ʻoiaʻiʻo, a laila, e noʻonoʻo nō paha kākou i nā mea a kākou e hana aku ai no ka hoʻomākaukau ʻana. No ka mea, i hākālia nō a napoʻo ka lā ma ke aupuni ʻAmelika, a huki ʻia ka hae Hawaiʻi i luna o ka hale aliʻi ʻo ʻIolani, e mākaukau nō kākou! © Hoaloha Westcott 2022 30 Ianuali 2022 ko mua ko hope

Kanikapila Chong < hoʻi hope Mai Poina ka Inoa Kanikapila Chong 28 Pepeluali 2022 “I ka ʻōlelo nō ke ola, I ka ʻōlelo nō ka make.” I ka wā kamaliʻi au i lohe ai i kēia ʻōlelo noʻeau a ʻupu aʻe hoʻi kēia nīnau “He aha ka waiwai o ka ʻōlelo?” Ua ʻōlelo mai koʻu makuahine iaʻu, “Mai poina nā inoa Hawaiʻi o nā wahi pana no ka mea, aia nā moʻolelo i loko o kēia mau inoa. Ma laila e ʻike ai i ke ʻano o kēia mau wahi pana i ka wā kahiko a hiki paha i kēia mau lā.” Ma hope o koʻu lohe ʻana i kēia ʻōlelo, ua maopopo iaʻu ka waiwai o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me nā inoa Hawaiʻi. ʻO wai kākou inā nele kākou i ka inoa ʻole? E makemake anei kākou i nā inoa kapakapa i hāʻawi ʻia mai e ka poʻe haole? A i ʻole e hoʻomau kākou i ka inoa i hāʻawi ʻia e ko kākou mau kūpuna me ka manaʻo nui ona? Inā e ola mau nā inoa Hawaiʻi e ola mau nō hoʻi ka moʻolelo o ua mau inoa nei. Akā inā e make nā inoa, a laila e hala pū aku ka moʻolelo me ia. ʻEhā makahiki aku nei, ua hoʻomaka au i ke kahanalu ʻana ma Oʻahu nei a ma o ia hana, hoʻomanaʻo hou au i nā ʻōlelo a koʻu makuahine a me ka waiwai o nā inoa. Launa akula au me koʻu mau hoanoho a hōʻike maila lākou i kekahi mau kūlana nalu. Kahanalu akula au ma nā wahi e kapa ʻia nei ʻo Sandy’s, Pray for Sets, Pipeline, a me Point Panics. ʻAʻole au i noʻonoʻo e pili ana i nā inoa Hawaiʻi o ua mau kūlana nalu nei a hiki i koʻu lohe ʻana i nā inoa ʻo Awāwamalu (Sandy’s) a me Mākua (Pray for Sets), a pēlā aku. A ua nalu iho au, he aha ka manaʻo o kēia mau kahakai, a hoʻomanaʻo wau i ka mea i haʻi ʻia mai e koʻu makuahine: “Mai poina nā inoa Hawaiʻi.” No laila, e kuʻu makamaka heluhelu, eia nā inoa Hawaiʻi o kaʻu mau kūlana nalu punahele ma Oʻahu nei. Aia kekahi kūlana nalu ma ke one o ka ʻaekai hema ʻo Point Panics ka inoa haole a ʻo Kewalo ka inoa Hawaiʻi. ʻO ke kani o ka uē ka manaʻo o ua inoa nei. I ka wā kahiko, ma laila i hoʻopiholo ʻia ai nā kauwā. No laila, ua kapa ʻia kēia wahi ʻo Kewalo no ka leo o nā kānaka i hoʻopiholo ʻia, a lohe ʻia e nā kānaka. Eia hoʻi, he ʻāina pūnana ʻo Kewalo no Kapoʻi, ʻo ia hoʻi ka pueo i kaua me ka Mōʻī Kākuhihewa. Ua hui pū nā pueo mai ke one ʻeleʻele o Puna a hiki i ke kai ʻo Polihale. Hiki iā ʻoe ke heluhelu i kēia moʻolelo i kapa ʻia ʻo “Kapoʻi a me Kākuhihewa.” I kēia mau lā ʻo nā mea kahanalu kino wale nō ke heʻe i kēia kūlana nalu. Ma ka hulina o ka moku e puka ai ka lā, aia kekahi kūlana nalu ʻo Sandy’s. ʻO Broke Neck Beach kekahi inoa, a ʻo ʻAwāwamalu ka inoa Hawaiʻi. I kēia mau lā nui ka poʻe e kahanalu kino i ia nalu ʻaʻai. He mōakāka ka manaʻo o kēia inoa Hawaiʻi—he awāwa nō i malu mai. Ma ka hulina ʻākau o ka mokupuni, aia ke kūlana nalu kaulana ʻo ʻEhukai, ʻo ia hoʻi ʻo Pipeline. I ka hoʻoilo, piʻi aʻe ka nalu a kiʻekiʻe ma kēia kapakai o Oʻahu. Ma muli o kēia mau nalu nui uhi mau ʻia ka ʻāina i ka ʻehukai. E kapa kākou iā ia i ua inoa nei a ola ka moʻolelo o ʻEhukai. Mai kahi e welo ai ka lā i Waiʻanae, aia kekahi kūlana nalu ʻo Mākua. ʻŌlelo ʻia ua hānau ʻia ke kanaka mua ma Mākua e ka poʻe i noho ma ia wahi. No laila ua kapa ʻia kēia ahupuaʻa ʻo Mākua. Ma muli o ka lolelua ʻana o nā nalu i kēia mau lā e lohe ʻia paha kekahi inoa haole ʻo Pray for Sets. Akā, ʻo ka inoa kamaʻāina, ʻo ia hoʻi ʻo Mākua, kahi e pili ai ʻo uka a me kai. Aia i nā inoa Hawaiʻi ka manaʻo, ka moʻolelo, ka mana, a me nā hiʻohiʻona o kēia mau wahi. Mai kāhea kākou i kēia mau wahi i nā inoa malihini o huki ʻia auaneʻi ko lākou mana a lilo akula. Wahi a Kumu Haʻalilio Solomon “I ka wā e loli ai nā inoa ʻāina, pēlā e loli ai ko lākou mau wahi, ko lākou mau manaʻo, a me ko lākou mau pono.” Mai poina ka inoa Hawaiʻi ʻo ka inoa ia e ola ai ka ʻāina a e ola ai nō hoʻi kākou. © Kanikapila Chong 2022 ko mua ko hope

Kaiaka Blair-Stahn < hoʻi hope He Hana Hoʻopalekana i nā Manu Noho Kuahiwi Kaiaka Blair-Stahn 17 ʻOkakopa 2024 Ke ulu aʻe nei ka pilikia o nā manu noho kuahiwi o ko kākou pae ʻāina. Ke uhi aʻela ka manu malaria i nā kuahiwi, nā kualono, a me nā wahi kiʻekiʻe ʻē aʻe, kahi a ua mau manu nei e noho ana. ʻO ka hopena o kēia ʻano maʻi, ʻo ka make, a ʻo ke emi koke loa o nā manu makamae a kākou. ʻO ke kumu o ka manu malaria, ʻo ia nō kekahi koʻohune e noho ma loko o nā makika. ʻO ka nahu hoʻokahi a ka makika i ka manu ʻōiwi e noho kuahiwi ana, ʻo ka make koke ihola paha ia o ka manu no kona loaʻa ʻana i ke koʻohune. Aia nā lāhui makika he ʻewalu ma Hawaiʻi nei, akā naʻe, ʻo ka makika hale hema (southern house mosquito, Culex quinquefasciatus ) ka mea nāna e hāpai i ke koʻohune ma loko ona. ʻO ka manawa mua i lawe ʻia mai ai ua lāhui makika lā ka makahiki 1826 , ma luna o kekahi moku haole, a ua hiki mai ka maʻi manu malaria i nā makahiki mua o ke kenekulia 19. ʻAʻole kamaʻāina ko Hawaiʻi poʻe manu ʻōiwi i nā makika a me ke koʻohune pū e like me nā manu ʻē aʻe o ke ao, ua kūpalehia ʻole lākou. Ma ia wā mai, ua emi iho nā manu nahele a pau. Ua pau loa he 33 lāhui manu noho kuahiwi, e laʻa ka ʻōʻō a me ka mamo, ma muli o ka lawe ʻia mai o nā holoholona ʻai manu a ʻai hua manu, ke kua ʻia o ka nāhelehele, pēlā pū me ka maʻi malaria. I kēia manawa, ua nui aʻela ka pōʻino nui loa e ili mai nei ma luna o nā manu noho kuahiwi, ʻoiai ʻo ke au kēia o ka loli aniau. ʻOiai ʻike pinepine nui ʻia nā makika ma nā wahi a kākou e noho ana, ʻaʻole i ʻike lihi ʻia nā makika i kahi kiʻekiʻe o nā mokupuni no ke anuanu o laila. I ka wā ma mua, kū i ka laʻi koʻekoʻe nā uka o Alakaʻi ma Kauaʻi, Waikamoi ma Maui, a me Hakalau ma Hawaiʻi me ka makika ʻole. Akā naʻe, ma muli o ka loli aniau o kēia au, hoʻopiʻi ʻia aʻela nō ka wela o ka honua holoʻokoʻa. Ma ko kākou pae ʻāina, ua piʻi iki maila ka mahana o nā kuahiwi, nā kualono, a me nā wahi kiʻekiʻe a pau. Hoʻomaka aʻela nā makika e komo aku i nā wahi kuahiwi a nā manu ʻai pua e noho malu nei. Ke lele ka makika, hele nō ka manu malaria ma loko ona. E ka mea heluhelu, kamahaʻo nō nā manu noho kuahiwi. I ka wā kahiko, nui nā ʻano o ia mau manu ma ko Hawaiʻi pae ʻāina me nā waihoʻoluʻu like ʻole. Nani nō ke ʻike aku! Aia nā manu i ka nāhelehele e lele aku, lele mai ana me he mau ʻahuʻula lā i komo ʻia e nā aliʻi e kaʻi huakaʻi mai ana. ʻO ke leo hone o nā manu, ua like me kekahi hui puhi ʻohe me nā pila he nui. He kani leʻa nō ke hoʻolohe aku! ʻO nā manu nahele ka mea makamae loa o neʻi, e ka mea heluhelu. Puni nā aliʻi i nā hulu manu; he hōʻailona no ko lākou kapu a me ko lākou mana, a hana ʻia ko lākou ʻaʻahu me nā hulu, e laʻa ka mahiole a me ka ʻahuʻula. Ua wehi a pāʻihi nā aliʻi i nā hulu manu, e like me ka mea e ō mai ana ma loko o nā mele Hawaiʻi. Minamina nō hoʻi ka nalowale ʻana o ua mau manu nei. Kakaʻikahi nā manu noho kuahiwi i kēia mau lā, ʻaʻole nui ka ʻike maka ʻana. Inā ʻaʻole kākou e kōkua i nā manu kuahiwi, nalowale loa lākou i ka manu malaria i ka wā pōkole. Ma waena o kēlā mau manu mūkīkī a pau, ʻehā lāhui manu ʻai pua e pau koke ana. ʻO ka ʻakikiki ( Oreomystis bairdi ) ma Kauaʻi, he 100 manu a emi iho e koe, e nalowale loa ana paha lākou i ka makahiki 2025. ʻEkolu paha makahiki e koe ai nā kiwikiu ( Pseudonestor xanthophrys ) ma Maui. ʻO nā ʻakekeʻe ( Loxops caeruleirostris ) ma kona wahi noho i uka o Kauaʻi, ʻehā wale nō makahiki e koe. ʻEwalu wale nō makahiki i koe i nā ʻākohekohe ( Palmeria dolei ) ma Maui. E kuʻu hoa heluhelu nūpepa, ʻo wai ke kanaka i makemake ʻole e ʻike i ka ʻakikiki e holohiʻa aku, holohiʻa mai ana i kona ʻimi wai pua ʻana i nā pua like ʻole o ka nahele? ʻO wai kekahi i hoihoi ʻole i ka leo hone o ka ʻākohekohe a me ka ʻakekeʻe? He mea hewa ka nānāwale aku nō i ke emi ʻana o nā manu me ka hana ʻole. ʻAʻohe wahi ʻē aku e noho ai. Inā pau nā manu wehiwa e koe, pau loa lākou ma kēia mua aku, e like me nā manu i nalowale ma mua. Aia ka pono ʻo ka hoʻopalekana i nā manu makamae o nei pae ʻāina. I ahona nō ka hana mīʻoi a ke aupuni moku ʻāina, ke aupuni pekelala, a me nā ʻahahui Hawaiʻi i mea e pale ai i ua mau manu ʻōiwi nei. Ua loaʻa kekahi kukui e hoʻomālamalama i ke ao polohiwa o nā manu e noho nei. Ma kēia nūpepa ʻo Ka Ulu Hoi , paʻi ia kekahi ʻatikala a Kēhau Noe i ka makahiki 2021. I laila nō i wehewehe ʻia ai ka hana noʻeau a ka ʻepekema e kāohi aku i ka malaria manu. Aia kekahi mea ola ʻuʻuku loa ma loko o nā makika, he ʻano koʻohune. Ua kapa ʻia ke koʻohuna e ka poʻe ʻepekema he Wolbachia. ʻIke ʻia e ka poʻe ʻimi noiʻi, he mau ʻano hoʻi ko kēia koʻohune. Eia hoʻi, inā ʻaʻole like loa nā ʻano Wolbachia i loko o ka makika hoʻokahi, ʻaʻole hānau ʻia ka hua maikaʻi. Ua unuhi ʻia aku kekahi ʻano Wolbachia mai ka makika kika ʻĀsia (Asian tiger mosquito, Aedes albopictus ), a laila hoʻokomo ʻia ua Wolbachia nei i loko o nā kane o nā makika hale hema. Lawe ʻia akula nā kini kāne makika i nā kuahiwi ma luna o ka helekopa a kuʻu ʻia ihola lākou. Ke hui maila kēlā mau makika kāne a me nā makika wahine, ʻokoʻa nō nā ʻano Wolbachia ma loko o lāua. Ma muli o nā ʻano Wolbachia ʻelua ma loko o ka makika lāhui hoʻokahi, ʻo ka hopena, ʻaʻole nō puka mai ka pūnua ke hānau ʻia ka hua e ka wahine. Eia nō ke kaupalena hānau o nā makika, ʻo ke emi mai koe o ka lāhui makika. Huliāmahi nā ʻahahui mālama ʻāina, ke aupuni moku ʻāina, a me ke aupuni pekelala i mea e hoʻopalekana ai i nā manu makamae. Ua holomua kēlā hana i ka loaʻa ʻana o ka waihona kālā i ka makahiki 2023 a me ka hoʻāpono ʻana a ke Keʻena Mālama Kaiapuni (Environmental Protection Agency) i ua hana ʻepekema noʻeau nei. Eia kekahi, ke kūkulu ʻia nei kekahi ʻahahui hou, ʻo ia hoʻi, ʻo Manu ʻAʻole Makika ( Birds Not Mosquitoes ), ka mea nāna e alakaʻi i ka papahana. I ka makahiki 2024, hoʻomaka ʻia ka hana kaupalena hānau ma Maui me ka hoʻokuʻu ʻana i nā makika he 500,000 i kēlā me kēia pule. ʻAkahi nō a hoʻomaka ʻia ka hana like ma Kauaʻi. Makemake ʻia e hoʻomau i ka hana ā pau loa nā makika a me ka manu malaria. No laila, e ka mea heluhelu, e ʻike ana auaneʻi kākou i ka holopono o kēia hana hoʻopalekana manu. He ʻoiaʻiʻo kā kākou ʻōlelo noʻeau: ʻaʻohe hana nui ke alu ʻia. He kuleana ko kākou, ʻo ka mālama ʻana i nā manu noho kuahiwi, i kō ai ka pilina i hōʻike ʻia iho ma kēia mau lālani mele, mai ke koʻihonua e kaulana nei: Hānau ka ʻakekeke ka makua Puka kāna keiki he ʻelepaio, lele… Hānau ke kikiki ka makua Puka kāna keiki he ʻūkihi, lele Pēlā pū me ka pule kahiko, e hānau a puka hou nā manu noho kuahiwi e ola loa nō a kau i ka puaaneane - lele wale aku! © Kaiaka Blair-Stahn 2024 ʻApapane: na Bret N. Mossman | ‘Ākohekohe: na Jim Denny | Alauahio: na Bryan Shirota | Hawaiʻi ʻAmakihi: na Bryan Shirota ko mua ko hope

Nāinoa Alefaio < hoʻi hope He Kai ʻAʻai ko Kaʻaʻawa, He Kai ʻAʻai ko Oʻahu a Puni Nāinoa Alefaio 1 Nowemapa 2022 Ke kupu nei kekahi pilikia e nui ana, ʻo ka ʻaʻai ʻana o ke kai i Koʻolauloa. Pilikia nā hale e noho ana ma ka ʻae kai i ka ʻaʻai ʻana o ke kai i ke kahua one ma lalo o nā hale. Ke hoʻāʻo nei kekahi o nā mea hale o laila e kūkulu i mau pā pale kai ma waena o ko lākou mau hale a me ke kai. Ke hoʻonoho nei lākou i mau ʻeke i piha ʻia i ke one ma ke ʻano he pā pale kai, a ʻano kāpulu ke ʻano o ia mau pā. He ʻano pupuka ka ʻoiaʻiʻo, a ʻike ʻia hoʻi ka ʻōlelo kaulana a nā kūpuna, "He kai ʻaʻai ko Kaʻaʻawa." He ʻaneʻane e pilikia ko Oʻahu poʻe i ka ʻaʻaianalu o ke kapakai a puni ka moku. No ko lākou kūkulu ʻana ma ke one, ʻaʻole palekana nā hale i kūkulu ʻia i kai a no laila e pilikia ana lākou ke hina iho nā hale i loko o ke kai. ʻO ka ʻaʻaianalu hoʻi ka lawe ʻana a ka nalu i ke one mai nā kapakai a waiho i ke one ma waho loa, i kai hohonu. Ma muli o ka ʻaʻai o ke kai, ke emi nei ka nui o ka ʻāina ma nā kapakai o ka paeʻāina. Ma ko Oʻahu mau moku ʻo Waialua a me Koʻolauloa a i Maui Komohana hoʻi i ʻike ʻia ai ka nui o kēia ʻano pilikia. Ke piʻi nei ke kai a ke lawe nei nō ʻo ia i ka ʻāina. E hoʻomau ana ke kai e ʻai i ka ʻāina a inā nō pēlā, e hina pau ana nā hale i loko o ke kai. He aha lā kā kākou hana e hoʻopakele ai i nā hale i kai? ʻAʻohe paha haʻina maiau a kākou e hoʻoholo ai. ʻAʻole loa hiki iā kākou poʻe kanaka ke hoʻōki i nā hana o ke kai. A no ke akamai o nā kūpuna, i ʻōlelo mai no ke kai ʻaʻai, maopopo leʻa iā kākou ke akamai ʻole o ke kūkulu ʻana i kai. Ke loli nei ke au a ke piʻi nei ke kai. Wahi a nā loea kilokilo, e ʻauheʻe mau ana nā kapakai o Hawaiʻi i uka aʻe ma muli o ka ʻaʻaianalu. E neʻe ana ka ʻaekai he iwakālua kapuaʻi i uka i ka makahiki 2050, a he 40 kapuaʻi i ka makahiki 2100. Ke hiki mai ka makahiki 2100 e ʻauheʻe ana ka hapanui o nā kapakai o Hawaiʻi nei, ma kahi o ka 96%, i kuhi mai ai nā loea. Aia kekahi poʻe e hoʻāʻo ana e mālama i ko lākou mau hale ma o ka hoʻonoho ʻana i nā ʻeke one a i ʻole ka hoʻopaʻa ʻana i kimeki ma waena o ka hale a me ke kai. He pilikia kēia no nā ʻahahui o ka mokuʻāina. ʻO ka maʻamau, hoʻopiha ʻia he pepa noi e noi i ka mokuʻāina i ka hoʻonoho ʻana i ka pā pale kai. ʻAʻole naʻe e hoʻopiha ana ka poʻe i pilikia i nā pepa i pono ai. Hele wale lākou e hana me ka ʻae ʻole. ʻO ka pilikia o ke kūkulu wale ʻana aku i nā pā, ʻo ka hana koke me ka hana kāpulu o nā mea hale. Ke ʻae ka mokuʻāina i ke kūkulu ʻana i nā pā, hana lākou me kekahi ʻano maiau me ka manaʻo e mālama i ka ʻāina pilikia. No laila, me ka ʻole o ka ʻae ʻana, a me ke kāpulu o nā pā, e pilikia hou ana nō ka ʻāina o ia mau hale. E pilikia nui ana kākou inā hoʻomau lākou e hana me ke kīkoʻolā. ʻO kekahi o nā pilikia o ka hana kāpulu a ka haole, ʻo ka hopena o ka hoʻonoho ʻana i pā pale kai. Ke loaʻa kekahi pā pale kai ma waena o kekahi hale a me ke kai, hele kaʻapuni nā nalu i nā ʻaoʻao ʻelua o ka pā. ʻAʻai mau ke kai i ka ʻāina ma nā ʻaoʻao o nā pā pale kai. ʻAʻole loa he hāʻina maoli ka pā pale kai. ʻO ka ʻoiaʻiʻo, e hōʻeha mau ana nā pā i ka ʻāina. Hiolo ke kimeki o nā pā i loko o ke kai a hoʻohaumia ʻia ka ʻāina koʻa o nā iʻa. E pakele ana nā hale no kekahi manawa pōkole wale nō. ʻO ia wale nō ka pōmaikaʻi o kēia ʻano hana. ʻOi aku ka nui o ka pilikia ma mua o ka pōmaikaʻi o nā pā. Like ka pā pale kai me kekahi wahīʻeha i kau ʻia ma luna o ka lima i moku. ʻAʻole nō he kōkua! Akā nui nā pilikia hou e kupu mai ana ma muli o ke kūkulu pā. E ulu ana ka ʻaʻai o ke one i ka ʻaoʻao o nā pā, a he mea māʻinoʻino kēia mau pā no ke kaiapuni ola o kai. E hiolo ana nā ʻeke a me ke kimeki i loko o ke kai a pōʻino wale akula ke kai kohola. Ke ʻimi nei nā haole i hāʻina no ka pilikia o ka ʻaʻai, akā ʻo ka pilikia maoli ke kūkulu ʻana i nā hale i kahi kokoke loa i kai. Maopopo i nā Hawaiʻi ka hūpō o ke kūkulu ʻana i kai, ʻo ia ke kumu a kākou i kūkulu ai i nā kauhale i uka. Ua hele mai ka malihini a ʻike i ka nui o ka ʻāina i kai. Hele a hōʻeuʻeu ka haole i ka manaʻo e kūkulu hale i kai me he mea lā e hoʻokumu ana i kauhale palekaiko. ʻAʻohe wahi pono iki o ka moemoeā a ka poʻe haole e hoʻolilo iā Hawaiʻi i pāka palekaiko a ʻaʻole loa he pono ke kūkulu ʻana i kai. E aho kākou e hoʻolaha i ka lehulehu, ʻaʻole hiki ke kūkulu ʻia nā hale i kai. Pono kākou e noho i uka e pakele kākou i nā hana ʻehuehu a ke kai. ʻO ia wale nō ka hāʻina o kēia pilikia, ʻaʻole hiki ke hoʻopakele i nā hale i kai, no laila e naue kākou i uka. © Nāinoa Alefaio 2022 ko mua ko hope

Kaʻula Kauikeaokea Krug < hoʻi hope Ka Lae o Kaʻena Kaʻula Kauikeaokea Krug 10 Pepeluali 2021 Iā ʻoe ka welina pau ʻole o koʻu aloha e ka mea heluhelu e hoʻonuʻa manawaleʻa mai nei i kou aloha no ka ʻāina. Mai nā nalu haʻi o Keoneʻōio ā hiki loa aku i nā mōlī keʻehi ʻale o ka lae o Kaʻena. Aia lā i laila ka leina kapukapu o kākou. Aia nō hoʻi i laila nā mea ola kūikawā a kakaʻikahi o Hawaiʻi nei. E huli aʻe nā maka o kākou a e ʻike i ka loa o ke ala e hōʻea aku ai i ka piko, i ka hene waiʻolu lana mālie. He ʻāina māeaea i ke kakaʻikahi o ke kipa ʻia e kānaka. E huikaʻi pū kāua. Ka lae o Kaʻena e hui ai kāua Ke aloha welawela kou aloha iaʻu nei A eia au kou lei onaona I hoapili no ka ʻāina malihini - Mele Kuʻuna Kaulana ʻo Kaʻena i ka nani hiehie. Kaʻahele mau ʻia e ka poʻe malihini no kona nani hanohano a me kona kino lupalupa i ka malu o ka pali. He ʻāina kupaianaha, he ʻāina aloha, a he ʻāina laʻahia. Kupaianaha i ka pā ʻole i ka haumia kanaka, i loko nō o kona makahehi mau ʻia e ka malihini me ke kamaʻāina pū. Aloha i ka nui o ke kipa ʻia e nā “hoa” e hōʻalohaloha ai i laila. Laʻahia i ke kapu o ka leina ʻuhane a me Pōhaku-o-Kauaʻi. He nani ihola nō ia, ua nui nā moʻolelo o Kaʻena akā, no kēia hoʻoheno nei a Ka Ulu Hoi, e kau ana ka manaʻo i ʻelua moʻolelo koʻikoʻi. ʻO kekahi moʻolelo, no Pele a me kona hoahānau ʻo Kaʻena. A ʻo kekahi moʻolelo, no Māui a me kāna makau hoʻokalakupua ʻo Mānaikalani. He hoa hele no Pele ʻo Kaʻena Pae maila i ka lae mai Kahiki mai - Kaʻena na Holunape Āhea? ʻĀnō! E kia ana ka noʻonoʻo i kēia moʻolelo no Kaʻena, ke kaikunāne o Pele. Ma ka huakaʻi ʻana o Pele i Hawaiʻi nei mai Kahiki mai, ua ukali ʻia ʻo ia e kona poʻe hoahānau. ʻO nā Hiʻiaka mā, ʻo Kamohoaliʻi, ʻo Kānemilohaʻi, a ʻo Kaʻena pū kekahi. Ma hope o ko Pele ʻeli ʻana i lua pele ma Kauaʻi i pio ihola i ke kai, holo maila lākou i Oʻahu. Iā lākou e holo ana i Oʻahu, ʻōʻili maila kahi ʻōhuku lae i mua o lākou. I ia wā, hoʻoholo akula ke kaikunāne o Pele – ʻo Kaʻena – e noho ʻo ia ma ka lae komohana loa o Oʻahu. ʻO ia ke kumu o ko ia lae kapa ʻia ʻana ʻo Ka Lae o Kaʻena. Hoʻolei iā Mānaiakalani no Māui Kūpaʻa mai ʻo Pōhaku o Kauaʻi - Kaʻena na Holunape Āhea? ʻĀnō! Ma Kaʻena i hoʻāʻo ai ʻo Māui e hoʻohui iā Kauaʻi a me Oʻahu me kāna makau hoʻokalakupua ʻo Mānaiakalani. Kū akula ʻo Māui ma kapakai a hoʻolei akula i kāna makau hoʻokalakupua ā mau. I ia wā o kona huki ʻana i ka mole o ua mokupuni lā ʻo Kauaʻi, moku maila ke aho a ʻo ka lele ihola nō ia ʻo Mānaiakalani i ka lani. Ma ia lele ʻana o ia makau hoʻokalakupua i ka lani, ua hemo pū maila kekahi māhele ʻāina o ka mokupuni ʻo Kauaʻi a pae ihola ma kahi a Māui e kū ana i Kaʻena. Ua kapa ʻia kēlā māhele o Kauaʻi ʻo Pōhaku-o-Kauaʻi. I koʻu aʻo ʻia ʻana, ʻo ua Pōhaku-o-Kauaʻi nei ka leina ʻuhane kahi e lele ai nā ʻuhane i ka pō i alakaʻi ʻia e nā ʻaumākua, i ke ao ʻo Milu, a i ke ala polikua a Kāne lā ē. Aia i Kaʻena kuʻu lei momi Hoʻopulu ʻia e ka huna kai - Kaʻena (Kuʻu lei momi) na Samuel K. Halstead ʻO ua wahi lei momi lā, he mea makamae a he aloha hoʻoheno a ka puʻuwai. No ka mea, huakaʻi pinepine aku mākou ʻohana i Kaʻena e ʻike ai i nā holoholona a me nā lāʻau ʻane halapohe o ia lae kaulana. ʻO ka ʻīlioholoikauaua ʻoe, ʻo ka mōlī ʻoe, ʻo ke kaʻupu ʻoe, ʻo ka ʻuaʻu ʻoe, a ʻo ka ʻōhai ʻoe, a pēlā aku nō. ʻO ia kekahi o nā kumu o ko Kaʻena kipa pinepine ʻia. He nani ia a uhipaʻa ʻia i nā lāʻau ʻōiwi. ʻO ia mau lāʻau hanohano ka mea e ola ai nā kupa. Ma ke kipa ʻana iho ma ia ʻaekai, hū mai ke aloha no nā kūpuna laʻahia. Ua hele nō a kuluma ka uhaele ʻana o mākou (ʻohana) i ia ʻāina kaulana, no ka nani o ka ʻāina, ka leina ʻuhane, a me nā mea ola āiwaiwa e noho ala ma laila. He ʻāina aupuni ia i hoʻolaʻa ʻia i puʻuhonua no ua mau mea ola kākaʻikahi nei. Haʻina kuʻu mele no ia lae aloha Ka lae kaulana ʻo Kaʻena hiehie He ake nui koʻu e pili hou kāua E ka ʻāina kaulana ʻo Kaʻena i ka ʻiuʻiu - Kaulana ʻo Kaʻena na Kalehua Krug Ola nui kākou. © Kaʻula Kauikeaokea Krug 2021 ko mua ko hope

Lokalia Roldan < hoʻi hope He Hawaiʻi ʻUala Kahiki Lokalia Roldan 1 ʻOkakopa 2022 Nīnau ʻia ke kanaka Hawaiʻi, “No hea mai ʻoe? I hea kou ʻāina hānau?” Pane aku nō me ka haʻaheo, “No Hawaiʻi mai au, ʻo ia koʻu kulāiwi.” No nā hanauna he nui i kaʻa hope mai, ua piʻi aʻela ka uku o ka noho ʻana a me ka hoʻolako ʻana i ka hale ma Hawaiʻi. Nui hoʻi nā puʻu i kū ma mua o ka poʻe Hawaiʻi e ālai ana i ka mālama ʻana iā lākou iho me ka ʻohana, no laila, ua haʻalele kekahi mau kānaka Hawaiʻi i ko kākou ʻāina hānau no ka pono hoʻi o ko lākou ʻohana ke loaʻa kekahi kūlana hana maikaʻi, a hale paha. Ua ʻike ʻia nō ka makemake o ka poʻe Hawaiʻi e noho ma ka ʻāina kaulana i ka piliwaiwai, ka ʻāina i kapa hewa ʻia ʻo ka Moku ʻEiwa, a ʻo ka ʻāina hoʻi i hānai ʻia ai au, ʻo Las Vegas, Newaka. Nui ka poʻe Hawaiʻi e noho ana ma ua ʻāina ʻē lā, a ʻo ia nō kekahi kumu o ka ʻoluʻolu o ka nohona ma laila. Eia nō naʻe, he lua ʻole ka ʻoluʻolu o ka nohona ma ka ʻāina i hānau ʻia ai kākou. Akā, no ka ʻuʻuku o ka uku, me ka pipiʻi o ka nohona i ʻaneʻi, pau ka hoi e hoʻi hou mai. Eia kā, pipiʻi hoʻi ka uku no ka nohona ma Las Vegas. Ua paʻi ʻia ma kekahi kahua pūnaewele nūhou ʻo KSNV News3, ʻo kekahi pahuhopu nui o ka hanauna i hānau ʻia ma waena o nā makahiki 1980-1990 ma Las Vegas, ʻo ia nō ke kūʻai ʻana i ko lākou hale ponoʻī. A no ia kumu, ʻaʻole nō lawa nā hale no kēlā me kēia ʻohana, ʻo ka piʻi aʻela nō ia o ka uku hoʻolimalima he 25% mai ka wā ma mua o ka maʻi ahulau. ʻAkahi nō a piʻi hou ke kumu kūʻai he $1,800 a ʻoi iki no kekahi hale nona nā lumi ʻelua. I ka makahiki 2019, he $1,461 wale nō ka uku hoʻolimalima. Eia hoʻi, ke neʻe nei ka poʻe mai Kaleponi mai i Las Vegas, ʻo ia nō kekahi kumu o ka piʻina o ka uku. A ʻo ka meaʻai, ua lohe ʻia hoʻi, he $22 no 60 mau hua moa ma ka hale kūʻai o ko Sam hui, a nele lākou i ka laiki ʻole! Pehea lā lākou e ola ai?! ʻO nā hale ma Hawaiʻi, ʻo ia mau nō ka pipiʻi. Uku ʻia ka $2,705 no kekahi keʻena nohonaʻuʻuku ma Honolulu. A ʻo kekahi hale nona nā lumi ʻelua ma Honolulu, he $4,940 pā mahina. Auē ka pipiʻi ē! Akā, i Kakaʻako me Pālama, ʻo kekahi mau hale nona ka lumi hoʻokahi, he $1,295 ka ʻawelike o ka uku hoʻolimalima. ʻO kēia mau mea i wehewehe ʻia ma luna aʻe nei, emi kekahi mau mea ma ka ʻāina haole, a emi hoʻi kekahi mau mea ma Hawaiʻi. ʻO ke poʻomanaʻo i kau ʻia ma luna aʻe nei, he ʻōlelo noʻeau no ka mahalo ʻole ʻana a me ka maopopo ʻole ʻana paha o ke kanaka ʻōiwi i ka ʻike Hawaiʻi. ʻOiai, he ālaina nō ke kālā no ka hoʻi hou ʻana i ka ʻāina hānau, paʻakikī ka hoʻonaʻauao ʻana i ka ʻike Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Hawaiʻi paha o nā kānaka Hawaiʻi e noho ana i kahi ʻē. Pēia pū hoʻi me ka hoʻopili ʻana i kēia pae ʻāina o Hawaiʻi ma ke ʻano he kamaʻāina. Like ʻole ka Hawaiʻi i kēia au e neʻe nei a manaʻo ʻia, ʻaʻole nō lawa ko kākou ʻano Hawaiʻi. Akā inā hele ʻoe a kamaʻāina me nā kūpuna o ke au kahiko ma o ke mele a ka moʻolelo paha, e pā ana nō ka naʻau i ke aloha palena ʻole o lākou i ka lāhui Hawaiʻi me ko kākou ʻāina, a e ʻike ʻia ana nō ua lawa maikaʻi kou ʻano he Hawaiʻi. Noʻu iho, ua ʻike ʻia nō ka waiwai o kā kākou ʻōlelo Makuahine me ka moʻolelo o ke au i hala, no ka mea ʻo ia nō ka hōʻoiaʻiʻo i ko kākou pilina me kēia ʻāina, ʻo ka ʻāina hānau hoʻi o ko kākou mau/poʻe kūpuna. Ma o ka ʻōlelo, ua hiki iā kākou ke nānā a kālailai i ke kuanaʻike Hawaiʻi, me he mea lā he makaaniani ia e nānā aku ai i ke au i hala. I ka nānā ʻana i ka wā ma mua, he kōkua ia no ka wā ma hope. A inā ʻaʻole na kākou i ʻike iā kākou iho, na wai lā ia? No laila e kuʻu iwi ē, ka ʻohana hoʻi e noho ana ma kahi mamao, e nunenune paha ʻoukou i ka waiwai o ka nohona ma Hawaiʻi me ka waiwai a waiwai ʻole paha o ka nohona ma ka ʻāina ʻē. E hoʻomanaʻo paha i kēia ʻōlelo, he Hawaiʻi ʻuala kahiki, ʻaʻole kēia he hoʻāhewa i ka ʻike ʻole, he hoʻāhewa paha i ka nānā ʻole me ka mahalo ʻole. ʻAʻohe mea e hilahila ai i ka ʻike ʻole, no ka mea, he mau haumāna kākou āpau e aʻo hou ana i ka ʻike Hawaiʻi. ʻO ka nui o kākou, hoʻomaka ʻia ke aʻo ʻana i ka wā mākua. ʻO ka mea nui, i ola mau ai ko kākou ʻike me ka mauli Hawaiʻi i loko o kākou, he pono nō ka hoʻonaʻauao mau ʻana ma kou wahi e noho ana. He pono ia no kākou i kēia au, he pono ia no ka hanauna e hiki mai ana, a he pono ia no nā kūpuna i hala, ka poʻe hoʻi i hoʻokaumaha ʻia. © Lokalia Roldan 2022 ko mua ko hope