Kama Kaaikaula < hoʻi hope He Wahi Moolelo no Mikololou Kama Kaaikaula 1 Nowemapa 2020 I keia mau la, ke ikeia kekahi mano e holo ana ma kahakai, o ka hoolaha aku la no ia i na kanaka a pau me he la he mea ino ka mano. Aka aole pela ke ano o ka manao i ka wa mamua ma ka aina i kapaia o ke awalau o Puuloa. I ka wa kahiko, ua kauia he kapu ma luna o Puuloa, ua papaia, aole e nahu ka mano i ke kanaka. Ma ia wahi i noho alii ai kekahi mano, o ia ka mea nona ka olelo kaulana, “Alahula Puuloa, he alahele na Kaahupahau.” Nona hoi ke kuleana e hooholo ai i ua kanawai la, o Kaahupahau no kona inoa. Hoomaluia na kanaka e na mano a malamaia mai la no hoi na mano e na kanaka. Pela lakou e noho ana i ka wa kahiko. He wahi kipa nui ia o Puuloa e na mano malihini mai na moku puni like ole o nei pae aina, o ka ike maka ana aku ia Kaahupahau ka pahuhopu o ia kipa ana mai. I hoea mai ka mano malihini, o ka malama pono ia iho la no ia o ke kapu o ia aina e na mea kipa, o hoopaiia auanei ka malihini e na kamaaina. No laila e ka makamaka heluhelu, eia no kekahi moolelo e nanea ai ka maka i ka heluhelu. I ka manao o keia wahi mea kakau nei, he pono paha ka hai hou ana aku i nei moolelo i keia wa o kakou. Mai Maui mai a i Oahu nei i hiki mai ai kekahi mano malihini me ka manao e kipa aku ai ia Kaahupaahu. O Mikololou ka inoa o ua mano malihini la, a ono mau oia i ka papai ula o ka aina, oia hoi ke kanaka. Oiai ma Maui, aohe paha kapu nana e hoole i ka aiia ana o na kanaka, ua papaia keia ano hana ma ke awalau o Puuloa, no laila ua kaohiia iho ia ono o ka malihini. I kona hoea ana mai i ke awalau, halawai aku la oia me na alii o ia aina, o Komoawa ke kiai o ka nuku, o Kahiuka ka pukaua nui o ke awalau o Puuloa, o Honuiki ka pukaua kiai kino o ke aliiwahine, a o Kaahupahau no ke aliiwahine ma luna o lakou a pau. O ka lakou hana maamau, oia no ka holo ana iuka no ka auau wai. Aia a pau ka huakai auau wai, paina pu lakou a o ka awa a me ka niu haohao ka lakou mea ai. A pela no keia kipa ana mai o ua malihini la a po ke ao. I ka wa e hiamoe ana na mano kamaaina o nei wahi, ua holo malu aku ka malihini iuka e imi ai i papai nana e ai . O kona holo aku la no ia iuka a paa kana pio, pau i ka nahuia. A lawa kona makemake, hoi mai la no oia i kahi e moe ana na mano kamaaina. Aka, i kona wa e hoi ana, ikeia ua mano ino la e Kaahupahau, maopopo mai la i ia aliiwahine o Puuloa, aole i malamaia ke kapu o keia aina e ua wahi mano ino la. No laila, holo aku la o Kaahupahau iuka me ke kahea ana aku i na kanaka o ka aina, “E lakou nei, e ala.” Puoho ae la no na kanaka i ka loheia ana o ka leo o ke aliiwahine, o ka lakou akoakoa mai la no ia i mua ona e hoolohe ai i ka hoomau ana mai i kana olelo ana, “akahi no a ikeia ke ano ino o kela wahi mano malihini, no laila penei ka oukou hana, ia makou e huakai ana iuka o Waikele, o ka oukou hookuu iho la no ia i na upena he nui i mea e paa ai ke kahawai a hiki ole i ua mano ino la ke puka aku. I loa no iaia a paa, o ia no ka wa e kauo aku ai ia malihini i kahaone, o ka ho-a ae la no ia i ke ahi, a komo aku la i kona kino i ke ahi. Pela e make ai ua mano ino la.” I ka pau ana o ia olelo a ke aliiwahine, hoi mai la oia i kona wahi noho. A hele no hoi a wehewehe kaiao, makaukau ka hui mano e huakai auau iuka i ka wai punahele a ke aliiwahine, oia no o Waipahu. Aia no a hoea ka hui mano iuka, akoakoa mai la na kanaka o ka aina no ka hooko ana iho i ke kauoha a ke aliiwahine, o ka hookuu iho la no ia i na upena he nui a paa ke kahawai. Ma ka wai oluolu o Waipahu, ua hoolakoia ka awa he nui no Mikololou, o ka inu iho la no ia, a ooki mai la ka ona a ka awa iaia nei. Ma ia manawa, hoopuniia ka mano malihini e na kamaaina a oia no ka manawa i pane aku ai ke aliiwahine ia Mikololou, “Ai a mano aohe nana i kumu pali!” Me ia olelo a ke aliiwahine, poipu mai la na mano kamaaina i ua Mikololou la, o ko ia ala auhee aku la no ia i kai me ka wikiwiki a kui aku i na upena i hookuuia. Ua puka aku ia malihini i kela me keia upena a hiki i ka mea hope loa a paa iho la, aole i u, lele mai la na kanaka a kauo mai la no i ke kino o ua Mikololou la i kahaone. Ua hoaia oia i ke ahi a pau keia mano ino i ka puhi ahi ia. A hala he mau la hele mai la kekahi mau keiki me ka ilio i kahakai. I na keiki e auau ana, e eli iho ana ka ilio i ke one a loaa kekahi mea, lilo ia i mea paani na keia ilio nei ma ke one. I ka pau ana o ka auau ana o na keiki, kahea aku la kekahi i ka ilio, e hoi kakou! Hookuu wale ia iho la ia mea paani a ka ilio i ke kai a o kona hoi pu aku la no ia me na keiki. E ka makamaka heluhelu, o keia mea paani a ka ilio, oia no ke alelo o Mikololou i pau ole ia i ke ahi. I loa no a pulu ia alelo i ke kai, ola hou o Mikololou. Alaila, o kona hoi aku la no ia i kona aina ponoi i Maui e noho ai. Aole no i pau ka moolelo o Mikololou maanei, aka ua lawa paha keia no ka manawa. I keia wa weliweli i ka mai Corona, he mea nui na kanawai i kauia no ka hoemi ana i ua mai ahulau la i mea e palekana ai ka poe kupa o keia mau kaha. A oiai mau no ka noho kaawale ana o kakou poe kamaaina, ua weheia ka ipuka o Hawaii no ke kipa ana mai o na mea kipa mai na aina e, me ka manao e malamaia ana na kanawai e lakou. Aka aole paha pela ka lakou hana i na manawa a pau. No laila he aha la ka hoopai kupono no ua mau mea ino la e malama ole i na kanawai? Aole paha ka pepehi ana aku a make e like me ka hopena o Mikololou, aka e aho paha ke kipaku ana aku ia lakou mai keia aina nei, a o ka hoi aku la no ia i ko lakou aina ponoi. A e like me ke ola mau ana o ka moolelo o Mikololou ma o ka moolelo ana aku, i ka hoi ana aku o ia malihini i hoopaiia, e hoomaopopo aku i na mea kipa e ae, i makemake lakou e kipa mai i nei pae aina, pono no ka malamaia ana o na kanawai mai Corona o keia wa o pau koke auanei ka huakai makaikai. A pela no e palekana ai kakou poe kamaaina mai ka laha hou ana aku o ia mai. © Kama Kaaikaula 2020 na Kama Kaaikaula ko mua ko hope

Hooleia Kapaku < hoʻi hope Mahi Pono: ʻAʻohe wahi pono i koe aku Hooleia Kapaku 28 ʻOkakopa 2025 Mai hilinaʻi ma hope o kekahi hui haole ma Maui me kekahi inoa Hawaiʻi ʻo ia hoʻi ʻo Mahi Pono. He ōpū malumalu kēia inoa e nalo ai ko lākou mau hana ʻekaʻeka ma Maui. Mai hilinaʻi i nā ʻilipuakea o kēia ʻāina e ʻaihue nei i ka wai a kākou. Make wai nō ko kākou ʻāina kulāiwi. E kuʻu mau hoa makaʻāinana mai ka ʻāina o Kamalālāwalu, e nā hoa lae oʻo o ko kākou kuahiwi nani ʻo Haleakalā, e nā kupa o nā Wai ʻEhā, mai hilinaʻi i ka “pono” o kēia hui hana ʻino. Ua maloʻo ʻē nā kahawai, ua palakai nā māla, ua make wai nā ʻohana ma ka huli hikina o Maui. ʻO wai lā ke kūʻē i nā hana ʻino a lākou? ʻO kākou nō, e kuʻu mau hoa, nā makaʻāinana o ua ʻāina kapu lā. Mai hilinaʻi i nā ʻōlelo hoʻohiki a lākou e ʻōlelo nei he hana maikaʻi kā lākou no nā kamaʻāina o Maui. Eia naʻe, ʻaʻole lākou e ʻimi ana i ka “pono” o ka ʻāina, akā i ka pono wale nō o nā pākeke a lākou iho. ʻAʻole lākou e hana i ka mahiʻai ma muli o ke aloha no kēia ʻāina, akā ma muli o ke kālā. ʻO kā lākou hana, he hana pohō a lapuwale hoʻi, ʻaʻole hoʻi ia e hānai ana i ka ʻāina a kākou. He hōʻino nō ia i ka ʻāina a me nā wai o Maui Hikina. He hana na ka malihini e noho ana ma luna o ka ʻāina o nā kūpuna, me ka ʻike ʻole i ke ola o ka ʻāina. E nā hoa, ʻo kēia ʻāina ola, he mea i mālama ʻia mai e ko kākou mau kūpuna mai ke au i hala. ʻO nā kahawai o Maui Hikina mai Keʻanae a hiki i Nāhiku, ʻo ka puʻuwai ia o kēia ʻāina. I kēia wā, ua paʻa ʻia ua wai nei i nā ʻīpuka hao a ka poʻe ʻaihue wai. ʻAihue aku lākou i ke ola o ka ʻāina, ma o ka hōʻoki ʻana i ke kahe kūpono ʻana o ka wai e hānai ana i nā loʻi kalo, nā māla, a me nā ʻohana kuaʻāina. He ʻāina nui kā lākou, ʻoi aku ka nui ma mua o nā ʻeka he 41,000, akā ʻo nā mea kanu haole ka mea e ulu ana ma lalo o ko lākou mana. ʻO ke kope ʻoe, ʻo ke kaloaokapa ʻoe, ʻo ke kāloke ʻoe, ʻo ka ʻalani ʻoe, a pēlā wale aku. E nā hoa aloha ʻāina, e nā kupa o ka mokupuni ʻo Maui, ke noi aku nei au iā ʻoukou e hoʻolohe i ka leo o ka ʻāina. ʻAʻole i noi ka ʻāina i kēia hana ʻino, akā ʻaʻole na ua ʻāina nei e kūʻē i kēia hewa. Ma o ka maloʻo ʻana o nā kahawai a me ka palakai ʻana o nā māla, ke kani nei ka leo o ka ʻāina i mea e aʻo ai iā kākou e kū i ka pono. E hoʻolohe kākou i ka leo o ka ʻāina, a e pane aku ka leo a ke aloha ʻāina. Mai hilinaʻi i ka waiwai kālā e hānai ʻole i ka ʻāina. ʻO ke aloha ʻāina ka mea e ola ai ka ʻāina, ʻaʻole naʻe ʻo ke kālā. Ola kēia ʻāina hānau a kākou i ke aloha, i ka hana pono, a i ka mālama. E hoʻi kākou i ka manaʻo o nā kūpuna, i ka pili o kākou, nā makaʻāinana, a me ko kākou mau kūpuna, me ka ʻāina hoʻi. E hoʻi kākou i ka pono, e nā makaʻāinana. ʻAʻole lawa ka nānā wale ʻana i ua hewa nei. Aia ka pono i ko kākou kū ʻana, i ka hana, a i ke kākoʻo ʻana i ka hoʻihoʻi ʻana i ka wai i nā kahawai o Maui Hikina. ʻO ka pono o ka ʻāina ka pono o kākou. ʻO ka ʻoiaʻiʻo, ʻaʻole ka wai he mea kūʻai ʻia, ʻaʻole hoʻi ka ʻāina he waiwai kūʻai, akā he waiwai ola nō ia. He mau makana ka wai a me ka ʻāina mai nā kūpuna mai, a he kuleana ko kākou e mālama i ua mau mea koʻikoʻi nei no ke ola ʻana. E nā hoa, eia ka ʻoiaʻiʻo, ua nalowale ka leo o ka ʻāina i ke kani o ke kālā. Akā, aia nō i loko o kākou ka mana e hoʻihoʻi hou ai i ka pono. Aia i loko o ko kākou naʻau ke aloha e hiʻipoi ana i ka ʻāina. No laila e nā hoa aloha ʻāina, e nā hoa makaʻāinana, e nā hoa wai, e nā kupa o Maui, e nā hoa lae oʻo o ko kākou kuahiwi nani ʻo Haleakalā, e nā hoa o Nā Wai ʻEhā e kū kākou me ka ikaika o ke aloha, e mālama kākou i ka ʻāina, e mālama i ka wai, a e mālama i ka pono. ʻAʻole lawa ka huhū, e hoʻokāhuli kākou i kēlā huhū i hana. E hoʻomaka kākou me ka ʻohana, ma ke kula, ma ke kaiāulu, e aʻo i nā keiki i ke kumu i noho kūʻokoʻa ai ka manaʻo o ke aloha ʻāina i loko o ka puʻuwai o ka lāhui. ʻO ia ke ala e ola hou ai ka manaʻo aloha ʻāina i loko o kākou. Inā ola ka ʻāina, e ola nō hoʻi kākou. © Hoʻoleia Kapaku ko mua ko hope

Kalehuakea Kelling < hoʻi hope He Aloha no ke Kūʻauhau Kalehuakea Kelling 1 Nowemapa 2020 E nā hoa makamaka o ka ʻāina aloha, he leo wawalo kēia e hoʻohanohano ana i kahi meʻe aloha nui ʻia, ʻo Samuel Mānaiakalani Kamakau. Ua hala iho nei kona lā hānau piha ʻelua haneli me ʻelima, i ka lā 29 o ʻOkakopa. No laila, he moʻolelo pōkole kēia no nā hana kupanaha āna i hoʻokō ai i loko o kona ola ʻana ma ka honua nei. Hānau ʻia ʻo Kamakau i ka makahiki 1815, ma Manuʻaʻula, Waialua, Oʻahu. He pua ʻo ia na Kapakanaka he kāne, lāua ʻo Kihapūpū he wahine. Ma kona wā ʻōpio i ʻupu aʻe ai kona aloha no ka lāhui a me ka ʻiʻini e hoʻomau ai i ka ʻike o nā kūpuna. Komo ʻo ia i ke kula nui ʻo Lahainaluna i ka makahiki 1832, i kona mau makahiki he ʻumikūmāhiku. Noho ʻo Kamakau ma Maui no kekahi mau makahiki no ke kākau ʻana i ʻelua mau puke wehewehe ʻōlelo Hawaiʻi, a me ka unuhi ʻana i ka baibala mai ka ʻōlelo Lakina a i ka ʻōlelo Hawaiʻi. Ma laila pū hoʻi i male ai ʻo Kamakau me Sarah Haʻinakolo Kupanihi, he wahine no Kīpahulu, Maui. I loko o kona ola, ua nui ʻino nā ʻano mea kupaianaha āna i hoʻokō ai. Iā ia e noho ana i nā hono a Piʻilani, ua lilo ʻo ia i luna makaʻāinana no nā ahupuaʻa ʻo Hāna a me Wailuku. Ma muli o kāna hana kamahaʻo, noi ʻia hoʻi ʻo ia e lilo i luna makaʻāinana no ka mokupuni o ka maka ʻewaʻewa, no Oʻahu. ʻOiai ua ʻike ʻo Kamakau i ke koʻikoʻi o ka hoʻomau ʻana i ka ʻike kupuna, komo ʻo ia i ka hana i hoʻokumu ʻia e Sheldon Dibble lāua ʻo Kauikeaouli. He ʻahahui ia no ka ʻimi ʻana aku i nā moʻolelo kahiko, a ʻo ia ka ʻahahui ʻimi moʻolelo (Royal Hawaiian Historical Society) mua loa ma Hawaiʻi nei. Hoʻokuleana ʻia ʻo Kamakau me kona hoa papa ʻo Davida Malo e ʻimi i ia mau moʻolelo a paʻi ma ka nūpepa. I mea kēia ʻahahui e palapala aku ai i nā moʻolelo o ka wā i hala no ka hoʻoili ʻana i ka ʻike no nā hanauna e hiki mai ana. Wahi a Kamakau, “He makemake koʻu e pololei ka moolelo o koʻu one hanau, aole na ka malihini e ao iau i ka moolelo o koʻu lahui, naʻu e ao aku i ka malihini.” (Ke Au Okoa, 16 Okatoba 1865). He ʻōlelo koʻikoʻi kēia e hoʻike nei i ka ʻiʻini i loko ona e hoʻōla ai i kēia mau moʻolelo, a nāna nō i hoʻokō. Ua hoʻolako ʻo Kamakau i nā moʻolelo o ke au i hala, a paʻi ʻia nā moʻolelo no ka naʻi ʻana o Kamehameha i ke aupuni o Hawaiʻi, a me ka nohona o ka poʻe kahiko. Eia naʻe i ia manawa āna e kākau ana i kēia mau moʻolelo ma ka nūpepa, ua hoʻohalahala ʻia ʻo ia e kekahi mau lālā o ka lāhui. Na ia mau lālā i pane aku iā Kamakau ma loko o ka nūpepa e loiloi ana i kāna mau hana. Ua manaʻo ʻia he kūpono ʻole ka hoʻolaha ʻana aku i kēia mau moʻolelo i ka lehulehu me he mea lā kaulaʻi ʻia nā iwi i ka lā. E ʻole ko Kamakau palapala ʻana i kēia mau momi o ke au i hala, loaʻa ai iā kākou ia mau waiwai o ka ʻike kupuna. No laila, e mahalo pau ʻole kākou iā Kamakau i kona noke ʻana e palapala i kēia mau moʻolelo i loko nō o ke ala piha i ke ʻāʻumeʻume. Liʻu ʻia kēia mau hune moʻolelo i ka paʻakai no kākou! ʻAʻole o kana mai nā kuleana i ʻauamo ʻia e Kamakau ma kona ola. He hoʻokahi kaʻau me ʻelima kāuna ka lōʻihi o kona wā ma kēia honua nei. I ka mahina ʻo Kepakemapa, i ka makahiki 1876, ua hoʻi kēia lama kukui i ke ao polikua a Kāne. Ola mau kona hoʻoilina ma o nā pua e ʻauamo nei i ke kuleana e hoʻōla i ka ʻōlelo a me ka moʻomeheu Hawaiʻi ma ke kula kaiāʻōlelo ʻo Samuel M. Kamakau. He kahua kula kēia e noho pohu laʻi ana ma ka ʻāina hoʻopulapula a Jonah Kūhiō Kalanianaʻole, i uka o Haʻikū, i ka malu o Kaualehu. I ka makahiki 2000 i hoʻokumu ʻia ai kēia kula kaiāʻōlelo e Kumu Makalapua Alancastre lāua ʻo Kumu Kawehilani Lucas i mea e ola mau ai kona inoa. A e like hoʻi me Kamakau ka mea paʻa moʻolelo, kaukaʻi ke kula ʻo Kamakau ma luna o ka mālama ʻia ʻana o ka mauli o kākou mai kēlā hanauna a i kēia hanauna. Ua pōmaikaʻi au i ka hele ʻana i kēia kula mai ka papa ʻeono a hiki i koʻu hemo kula ʻana. Ma Kamakau nei, he mea nui ka maiau o ke kākau ʻana a me ka hoʻomākaukau ʻana i nā haumāna ma o ke kuanaʻike o nā kūpuna. ʻOiai ua palapala aku ʻo Kamakau i kekahi mau kumu waiwai a paʻi ʻia aku ma ka nūpepa kahiko, ua ʻupu aʻe ka manaʻo e hoʻopuka ke kula i mau kumuwaiwai kekahi i mea e kū like ai ke kula me ua kanaka ihu pani nei. I kēia au, ua hoʻopuka ke kula i kekahi mau kumu waiwai ʻōlelo Hawaiʻi - he puke wehewehe punaewele, kapa ʻia ʻo Manomano.io , a he pāʻani huaʻōlelo ma luna o ke kelepona, kapa ʻia ʻo Lehulehu, ʻoiai lehulehu a manomano ka ʻikena a ka Hawaiʻi! Haʻaheo kēia i ka hoʻomau ʻana i ka hoʻoilina a ua Kamakaunei, a me Kamakau ke kula. Iā ʻoe e ke kukui ʻaʻā mau pio ʻole, he wahi leo mililani kēia no ka ili ʻana mai i ka wai ʻeleʻele a ka poʻe ʻike. E mau ana kou inoa no nā hanauna e hiki mai ana. Ua inu a kena! © Kalehuakea Kelling 2020 ko mua ko hope

Keolamaupono Sagario < hoʻi hope Nā ʻIole Nahu ʻAipono! Keolamaupono Sagario 1 Nowemapa 2022 I ke kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa nei, he mau kānaka e hōʻiole nei i nā pono o ke kula a me nā haumāna. He aha ia mea ʻo ka hōʻiole ʻana? ʻO ka hōʻiole ʻana, ʻo ia nō ka ʻaihue ʻana o ke kanaka i nā mea pono waiwai a kekahi kanaka ʻē aʻe. Ma ke kulanui o Mānoa, ke hōʻiole ʻia nei nā ʻano mea like ʻole, ʻo ka mopeka kekahi, ʻo ka paikikala kekahi, ʻo ke kaʻa kekahi, ʻo ke ʻeke kula kekahi, a pēlā wale aku. ʻO nā mea a pau i ʻike ʻia, ʻo ia kekahi o nā pono a ka ʻiole i ʻai ai. Pehea lā ke ʻano o nā kānaka i ʻaihue i nā pono a kekahi? Pehea lā ka naʻau o ke kanaka nāna ia waiwai i ʻaihue ʻia? Minamina hoʻi kēia hanaʻino a kekahi i kekahi. Ma muli o ka nahu ʻana o nā ʻiole i ka ʻai a haʻi, aia ka pono ʻo ke akahele o nā haumāna o ke kulanui me ke kiaʻi pono i kā lākou mau waiwai i ʻole e ʻaihue ʻia e nā ʻiole. Wahi a kekahi haumāna o ka hale noho haumāna ʻo Laulima, ʻaʻole loa ʻo ia e waiho wale i kāna ʻeke me ka nānā ʻole ʻana i ka palekana o kona wahi. Eia hoʻi, he mau hana hou aku e hoʻomākaukau ai i mea e palekana ai nā pono. ʻO ka DPS (Department of Public Safety) ke keʻena ma ke kulanui nāna e pale a e mālama i nā lālā o ke kulanui. Wahi a lākou, eia kekahi mau hana e hana ai no ka pale ʻana i nā mea āu e minamina ai. ʻO ka mua, mai waiho i nā pono waiwai ma kahi ʻē aku. Inā pono e haʻalele, e lawe i nā mea a pau me ʻoe. ʻO ke ʻeke, ʻo ke kelepona, ʻo ke ʻeke kālā, a pēlā wale aku. Inā waiho ʻia kēia mau waiwai i kahi ʻē, e piʻi ana ka manawa e ʻai ai ka ʻiole a māʻona ka ʻōpū. Eia nō ka ʻoiaʻiʻo, i kekahi manawa he pono ka hele ʻana i ka lua a i ʻole ʻike paha i kekahi hoa, a ulu aʻe ka noʻonoʻo “He ʻelua minuke wale nō!” Akā nō naʻe, pono nō e makaʻala i ka hana. Mai waiho i nā pono waiwai ma kahi ʻē. Pēlā pū me ke kaʻa, ka mopeka, a me nā mea huila ʻē aʻe. Manaʻo paha kākou ua palekana ke kaʻa ʻoiai kiaʻi ʻia e nā mākaʻi o ke kulanui. ʻAʻole kā! Hiki nō ke ʻapakau ʻia e kēia poʻe ʻiole, he wini hoʻi kau! No laila, e ʻimi kākou i haʻina. ʻO ka mua, a ʻo ke koʻikoʻi loa, mai waiho i ke kaʻa me ke kī i loko a ʻā mau ka ʻenekini. He alahula kēia o nā ʻiole e lawe ai a lilo ke kaʻa me ka maʻalahi loa. Auē no hoʻi ē! Inā paha he mopeka, e aho paha ke kūʻai ʻana i laka no ka mopeka. Aia he mau wahi ma ke kula nuie laka ai i ka mopeka , a no ka lilo ʻana o ka mopeka he punahele a nā haumāna e kūʻai ai, nui nā mopeka i ʻaihue ʻia i kēia makahiki. No laila, ʻumia ka hanu a e hoʻopaʻa i ke kaʻa i ka laka ʻia, i mea e mālama pono ʻia ai. Eia nō, ʻo kekahi mea kaulana o ka hōʻiole ʻana, he mau mea huila. ʻO ka papa huila a me ka paikikala kekahi o nā mea i kaulana loa i ka ʻaihue. Ma ka hale noho haumāna ʻo Gateway, ʻike ʻia kekahi o nā paikikala i ʻaihue ʻia. Waiho wale ʻia kekahi huila a i ʻole lawe ʻia ka huila a waiho wale ka iwi o ka paikikala. ʻOki kekahi i ka laka o ka paikikala i mea e lawe ʻia ai. Pehea lā e mālama ai i ka paikikala a me ka papa huila? ʻO ka papa huila, maʻalahi ka lawe ʻana i ka papa a kālele ma ka paia i kahi kokoke. ʻO ka paikikala, ʻo ka mea a kēia mea kākau i ʻike ai, ʻo ia ka lawe ʻana i ka paikikala i kahi kokoke loa i ka papa a me ka laka ʻana i kekahi mea e ʻoni ʻole. Inā hiki ʻole ke lawe i kahi kokoke loa, e aho paha ka laka ʻana i wahi i hiki ai i ka nui lehulehu ke ʻike i mea e hōʻole ai i ka ʻiʻini o ka ʻiole e ʻai. Minamina nō kākou i ka waiwai ponoʻī. Aia ka pono ʻo ka mālama a me ka pale ʻana i ua mau mea lā o pau i ka ʻiole. Eia nō ka haʻina, e ka mea heluhelu: e mālama pono i kāu mau mea, a he ʻole ka hopohopo ʻana. © Keolamaupono Sagario 2022 ko mua ko hope

nā Haumāna o Ka ʻUmeke Kāʻeo < hoʻi hope Nā ʻAnoʻai o ka Ua Kanilehua nā Haumāna o Ka ʻUmeke Kāʻeo 15 Nowemapa 2021 Aloha ʻoe e ka nūpepa Ka Ulu Hoi . He nūhou nō kā mākou, nā haumāna o ke kula kaiapuni ʻo Ka ʻUmeke Kāʻeo e kaʻanalike aku ai me ʻoe no ko mākou ʻāina hānau kaulana i ka ua Kanilehua. Penei nō ia nūhou a mākou e ʻike nei. No ke ʻAno o ka ʻĀina: No nā pule he ʻelua i hala aku nei, ua ʻeleʻele ʻo Hilo i ke ao panopano. Ua nui ka ua e loloku mai ana mai Kūlanihakoʻi mai. Ua mao ʻole ka ua a hālana ka wai ma ke kaona nei o mākou. Hoʻomaka aʻela e anuanu nā pō a huʻihuʻi nō hoʻi nā kakahiaka. Akā, i kēlā mau lā he ʻekolu i hala iho nei a hiki mai i kēia lā o ko mākou kākau ʻana, ke noho aliʻi hou nei ka lā ma nā Hilo ʻEkolu nei. Ua ahuwale maila ʻo Maunakea e kūhaʻo nei i ka lani, ua ʻalaneo nō hoʻi ʻo Maunaloa i ka mālie, a ua laʻi nā kai o Hilo Bay nei. Hoʻomanaʻo ʻia nō mākou e pili ana i kekahi mele hoʻoheno penei… Aloha au iā Maunakea I ke anu o ke ahiahi Hoʻolono, hoʻolono Hoʻolono i ka leo o ka makani Keaukaha nō e ka ʻoi Ka Nohona: Ua pilikia ko Hilo kini i nā hopena o ka maʻi Kolona. Ua pipiʻi loa aʻela ke kākālina e holo ai nā kaʻa ma kahi o ka ʻehā kālā a ʻoi no ke kālani hoʻokahi. Ma muli hoʻi o ka maʻi Kolona, ʻaʻole i hiki i ka poʻe he nui ke noho ma ka lumi hoʻokahi. He 10 mau kānaka ka nui i hiki ke noho i loko o ka lumi hoʻokahi a he 25 mau kānaka i hiki ke hui ma waho. Pipiʻi pū maila ke kumukūʻai o ka meaʻai ma nā hale kūʻai. ʻO kekahi pilikia nui ma Hawaiʻi nei, ʻaʻole pili wale i ko Hilo nei, ʻo ia ka neʻe nui ʻana mai o nā malihini. Ke hōʻea nui mai nei lākou a ke kūʻai nei i nā hale. No ia kumu, ʻaʻole hiki i ka poʻe Hawaiʻi o Hilo nei ke kūʻai hale a noho ma ke one hānau. Ke ʻau umauma nei nō ko Hilo i ka wai o ke au malihini. No ka Pele: Ua hoʻi hou mai ke Aliʻiwahine o ka lua i Halemaʻumaʻu. Ua hoʻomaka hou ka puaʻi ʻana o ka Pele ma ka lā 29 o Kepakemapa ma kahi o ka hola 3:20 o ke aumoe, eia nō ke lapalapa maila i kēia mau lā. Nui ka poʻe malihini e kipa aku nei e ʻike i ke ahi kupaianaha a ka Wahine. Ua ʻano like kēia hū ʻana o ka Pele me ka puaʻi ʻana o ka Pele no ʻekolu mahina i ka makahiki 2018. A ma hope o ʻekolu mau makahiki, ua hoʻi mai ʻo Pele e noho aliʻi hou ai ma Halemaʻumaʻu. Ola ka Wahine ʻai honua. Me ke aloha o ka ua Kanilehua, Nā Haumāna o ke kula kaiapuni ʻo Ka ʻUmeke Kāʻeo Honohononui, Keaukaha, Hilo, 28 ʻOkakopa 2021 na Kaimana Kawaha ko mua ko hope

Hoaloha Westcott < hoʻi hope E Hoʻihoʻi Hou ʻia ke Aupuni Hawaiʻi: Ka Hiolo o ʻAmelika Hui Pū ʻIa Hoaloha Westcott E like me ka puka ʻana a me ka napoʻo ʻana o ka lā, ma waena o ka mōʻaukala o ka honua poepoe, ala a hiolo nā aupuni ʻemepela nui. E like me ke aupuni ʻemepela ʻo Loma, e hiolo iho auaneʻi ke aupuni ʻemepela ʻo ʻAmelika Hui Pū ʻIa. E kuʻu mau makamaka Hawaiʻi mai ka moku o Keawe a hiki i ka mokupuni ʻo Niʻihau, e hoʻomākaukau kākou no ka lā e hoʻihoʻi ʻia ai ke aupuni Hawaiʻi! He lā kaulana ka lā 28 o Nowemapa, 1843, ʻo ia hoʻi ka Lā Kūʻokoʻa. Ma o ke pūlima ʻana i ka palapala kūkala ʻo Anglo-Franco, ua hōʻoia ʻia ke ea o Hawaiʻi e nā aupuni o Pelekane a me Palani. Mai ia lā a hiki i kēia lā e kāmau ʻia ai ke ea o Hawaiʻi. I loko nō o ka hoʻokahuli ʻia ʻana o ke aupuni Hawaiʻi i ka makahiki 1893, i loko nō o ka hoʻohui hewa ʻia ʻana i ka makahiki 1898, a i loko nō o ka noho mau ʻia ʻana e ʻAmelika Hui Pū ʻIa, kāmau ʻia nō ko Hawaiʻi ea i kēia lā. No ke aha? Aʻole i pūlima ʻia kekahi palapala kuʻikahi hoʻolilo ʻana e ke aupuni Hawaiʻi, a wahi a ke kānāwai kauʻāina, hewa nā hana a ʻAmelika Hui Pū ʻIa. Ua hōʻoiaʻiʻo ʻia kēia e nā ʻaha kauʻāina, eia naʻe, noke nō ʻo ʻAmelika Hui Pū ʻIa i ka noho ʻana ma Hawaiʻi nei. O kēia noho mau ʻana ka pilikia, akā, ʻaʻole makemake ka poʻe ʻAmelika e haʻalele iā Hawaiʻi. No laila, pehea kākou e kipaku aku ai i kēia mau mea komo hewa? O ka pane, ʻaʻohe a kākou hana, ʻo ke kakali wale ʻana nō a hiolo ke aupuni ʻAmelika. E kuʻu mea heluhelu, pehea kou manaʻo? Lōlō nō kā kēia mea kākau? E hiolo iho ana nō paha ke aupuni ʻAmelika? Aʻole loa! Ae, maliʻa paha, lōlō nō kēia mea kākau, eia naʻe, ua hiolo iho kēlā me kēia ʻemepela nui i ka wā mua. O ia hoʻi, ʻo ka ʻemepela USSR ʻoe, ka ʻemepela Loma ʻoe, ka ʻemepela Kepania ʻoe, ka ʻemepela Pelekania ʻoe, a pēlā aku. He aha nā kumu o koʻu manaʻo ʻana penei? Kohu mea lā, like pū nā kūlana luliluli ma loko o ʻAmelika me nā kūlana luliluli ma loko o kekahi mau ʻemepela ʻē aʻe i hiolo. Lehulehu nā kūlana luliluli o ia mau ʻemepela i hiolo. E hoʻohālikelike paha kākou i nā kūlana luliluli o ka ʻemepela Loma a me ka ʻemepela ʻAmelika Hui Pū ʻIa. Nā pilikia hoʻokele waiwai: Ma loko o Loma ma mua o ka hiolo ʻana, nui ʻino ka mau ʻana o nā kaua me nā ʻāina like ʻole, pākela nō ka hoʻomauna, a ʻaneʻane pau ke kālā i ka lū ʻia. Nui nā ʻauhau, a emi ka waiwai o ke kālā. Ua hoʻonui ʻia ke kōwā ma waena o nā mea waiwai a me nā mea ʻilihune. Hūnā nā mea waiwai i kā lākou kālā i mea e ʻaloʻalo ai i i nā ʻauhau. I kēlā manawa nō hoʻi, i loko o ka ʻemepela Loma, ʻaʻole i lawa nā limahana i ka haʻahaʻa o ka uku a nā limahana. Like pū ia mau mea ma loko o ʻAmelika i kēia lā. Ua hoʻokumu ʻia ʻo ʻAmelika Hui Pū ʻIa i ka makahiki 1776, ʻo ia hoʻi, he 245 makahiki aku nei. Ma loko o ia mau makahiki, ua kaua ʻo ʻAmelika me kekahi mau ʻāina ʻē no nā makahiki he 227! O ka waihona kālā ʻAmelika, nunui ka ʻaiʻē. I ka manawa o kēia kākau ʻana, he $28,910,528,250,994 ka nui o ka ʻaiʻē a ʻAmelika, a hoʻonui ʻia ma kahi o ka $22,719,400,000 kālā i kēlā me kēia makahiki! Oi loa aku ka nui o ke kōwā ma waena o nā mea waiwai a me nā mea ʻilihune i loko o ʻAmelika ma mua o ke kōwā o kēlā me kēia ʻāina ʻē. Uku ʻauhau ka hapa nui o ka poʻe ʻAmelika ma waena o ka 10-32% o kā lākou loaʻa makahiki (ʻo ka loaʻa makahiki ka puʻu kālā e uku mai ai i loko o hoʻokahi makahiki). ʻO nā mea waiwai, uku ʻauhau lākou ma waena o ka 0.1 - 3.27% o kā lākou loaʻa makahiki. Ma muli o ka uku haʻahaʻa a me kekahi mau kumu ʻē aʻe, ʻaʻole lawa nā limahana ma loko o ʻAmelika. Nā pilikia lāhui: Ma ka ʻaoʻao komohana o ka ʻemepela Loma, ua noho ka lāhui Lākina, a ma ka ʻaoʻao hikina, ua noho ka lāhui Helene. Ua paio pinepine kēia mau lāhui ʻelua e pili ana i nā mea lāhui, nā moʻomeheu, nā mea haipule, a me nā mea kālaiʻāina. Ma muli o ia mau mea, ʻaʻohe lōkahi ma waena o ia mau lāhui like ʻole. Ua hoʻonui ʻia ka ʻāʻumuʻumu, a puka auaneʻi kekahi kaua. Nui nō ia mau pilikia ma waena o nā poʻe like ʻole. I kēia manawa, ma loko hoʻi o ʻAmelika, ʻike ʻia kēia mau pilikia like. E nui ana nō ka hilinaʻi ʻole o nā poʻe ʻAmelika kekahi i kekahi. E mau ana ka paio ʻana e pili ana i nā mea he nui. O ka mea kālaiʻāina, nui nō ka paio ʻana ma waena o ka ʻaoʻao Kemokalaka a me ka ʻaoʻao Lepupalika, a nui nō hoʻi ka hilinaʻi ʻole o kekahi mau kānaka he nui i ke aupuni ʻAmelika. O ka mea politika, nui nō ka paio ʻana e pili ana i nā ʻano me like ʻole, ʻo ka ʻōmilo ʻoe, ke kānāwai ʻoe, ka mea haleʻole ʻoe, ka maʻi Kolona ʻoe, a pēlā aku. O ka mea moʻomeheu, nui nō ka paio ʻana e pili ana i nā lāhui likeʻole, ka poʻe pae mai, a pēlā aku. Nui nō nā manaʻo likeʻole o nā poʻe haipule, a nui nō hoʻi nā manaʻo ʻino ma waena o nā ʻahahui haipule. I kēia manawa ma loko o ʻAmelika, pākela nō ka hilinaʻi ʻole kekahi i kekahi. E nui ana nō nā ʻōlelo makawela ma ka Facebook a me Twitter. E hū ana nō ka manaʻo ʻino i loko o nā poʻe ʻAmelika, a hoʻopahū auaneʻi kēia manaʻo ʻino i ke kaua kūloko. Nā kaomi kālaiʻāina kūwaho: Nui nā ʻāina ʻē a me nā paio like ʻole i makemake i ka hoʻohiolo ʻana i ke aupuni Loma. O ia hoʻi, ka lāhui Germanic, ka lāhui Visigoth, ka lāhui Vandal, a me ka lāhui Hun. Lehulehu nō nā manawa a ia mau poʻe i hoʻouka kaua ai i ka ʻemepela Loma. Ua ʻaihue ia mau poʻe i nā mea like ʻole ma luna o nā ala hele kālepa o Loma. Ma muli o kēia, hoʻopōpilikia ʻia ka hoʻokele waiwai o Loma. I kēia manawa, e pōpilikia ana ʻo ʻAmelika i ko ʻAmelika mau paio like ʻole. E pōpilikia ana i ke aupuni Lūkia ma o nā lolo uila, a me ka pāpaho launa. E pōpilikia ana iā Kina ma o ka hoʻokele waiwai, a me ka lolo uila. E pōpilikia ana i nā poʻe limahaeweli, a e kaomi ʻia ana e ʻIlana a me Kōlea ʻākau. ʻAʻole hiki ke wānana ʻia ka manawa pololei loa o ka hiolo ʻana o ʻAmelika hui pū ʻia, eia naʻe, he mau hōʻailona ikaika nā mea i ʻōlelo kūkā ʻia ma luna aʻe nei, ʻaneʻane paha ka hiolo. He aha ka hopena ma hope o ka hiolo? Maliʻa paha, e like me nā ʻāina o ka ʻemepela Loma (a me ka ʻemepela USSR), lilo nā moku ʻāina o ʻAmelika i mau ʻāina kūʻokoʻa. No laila, lilo paha ʻo Hawaiʻi he moku ʻāina kūʻokoʻa, e like me kona ʻano ma mua. Na wai e hoʻokumu i ke aupuni Hawaiʻi hou? Ma hope pono o ka hiolo, e loaʻa ana he wākiuma o ka mana kālaiʻāina. Eia naʻe, e hoʻokuʻupau ʻia ka mana kālaiʻāina e ke kiaʻāina a me ka ʻahaʻōlelo o kēlā manawa. Aʻole nō nāna e noho aupuni, na ka Hawaiʻi wale nō e noho aupuni. E kuʻu mea heluhelu, maliʻa paha, e nānā pololei ana ka mea kākau i ka ʻōpua o ka ʻāina, a piliwi mai ʻoe, e hiolo auaneʻi ke aupuni ʻAmelika. Inā he ʻoiaʻiʻo, a laila, e noʻonoʻo nō paha kākou i nā mea a kākou e hana aku ai no ka hoʻomākaukau ʻana. No ka mea, i hākālia nō a napoʻo ka lā ma ke aupuni ʻAmelika, a huki ʻia ka hae Hawaiʻi i luna o ka hale aliʻi ʻo ʻIolani, e mākaukau nō kākou! © Hoaloha Westcott 2022 30 Ianuali 2022 ko mua ko hope

Puaʻala Wakinekona < hoʻi hope Ola Waiʻanae i ka makani Kaiāulu Puaʻala Wakinekona 6 Nowemapa 2026 E ka pulu o ka nihi lau kukui. E ke kupu o ka ʻāina ʻaʻala i ka maile lau liʻi. E ka lei na ka ʻuhane. E ala mai. Mai Nānākuli ā i Waiʻanae, e mau ana ka hanu ʻana o ka moku ʻo Waiʻanae me ka pana o kona poʻe – me ke kūpaʻa a me ka luli ʻole. Ua ʻike kēia ʻāina i nā kau he nui: ke ʻāʻumeʻume, ka haʻaheo, a me ka hoʻāla hou. I kekahi mau lā, uwē ua poʻe nei i ka wela o ka lā, luhi ke kaiāulu a ʻimi akula i kekahi mea e hōʻoluʻolu ai iā lākou. Akā naʻe, ʻaʻole ia he namunamu - he hōʻailona ia no ke ola, he mea hoʻomanaʻo hoʻi, eia mākou ke ʻimi mau nei i ka hoʻōla. Hoʻomaka ka hoʻōla hou ʻana i ka wā e hoʻoholo ai mākou e nānā ʻole aku i kēlā wela a e hana i kahi mea hou ma o ko mākou ikaika ponoʻī. ʻO ka mea e hoʻohuli ai ka manaʻo, ʻaʻole no waho ko Waiʻanae ikaika. Ua ulu mai loko mai. Ua lako ʻē nā kānaka i nā mea e pono ai. Ua hoʻomaopopo nō ko kākou mau kūpuna i kēia ʻoiaʻiʻo: ke hoʻolohe ke kaiāulu iā ia iho, hana pū, a noho pū me ke aloha ʻāina, e hoʻi hou ana ke ola i ka pono. Ke kūpaʻa nei ka Institute for Native Pacific Education and Culture (INPEACE) ma hope o kēlā hana, ʻaʻole ma ke ʻano he mōʻī, akā ma ke ʻano he hoa hele i ke ala o ka hoʻoikaika ʻana i ke kaiāulu. Hoʻokumu ʻia i Waiʻanae, i ka makahiki 1994, e Sherlyn Franklin Goo, Alice Kawakami, a me Kathy Au, ʻo ka papahana mua o ua ʻahahui nei, ʻo ia ʻo Ka Lama O Ke Kaiāulu. ʻO kāna pahuhopu ka hoʻoulu ʻana i ko ke kaiāulu e lilo i kumu, e hoʻi i ko lākou kaiāulu ponoʻī, a e hoʻomālamalama i nā hanauna e hiki mai ana. Mau nō ka manaʻo, e hoʻoulu ke kaiāulu iā ia iho. Ma kekahi ʻano, kō ʻia kēia pahuhopu i ka hai ʻana o ka hui i nā limahana mai ke kaiāulu mai. A ke mau nei nō ia hana i ka pulapula o kēia hui mua, iā INPEACE hoʻi — ua manamana mai nō a noho i ka paeʻāina holoʻokoʻa, a ʻo nā limahana, hana a noho ka 75 pakeneka a ʻoi i kona kaiāulu ponoʻī. I kēia mau lā, ʻekolu kumuhana nui a INPEACE no ka hoʻoikaika ʻana i ke kaiāulu – ka hoʻonaʻauao, ka pono kaulike, a me ka noʻeau hoʻokele waiwai. Ma o kēia mau kumuhana nui ʻekolu e mālama ʻia ai ke kanaka, mai ka hānau ʻana a i ka hoʻi ʻana i ka pō. Puka nā maka i ke ao, pūʻā ʻia ke keiki e INPEACE. Aʻo pū nā mākua i ka papahana ʻo Hiʻilei me kā lākou keiki, me ka ʻike ʻana hoʻi, e hoʻomaka ana ke aʻo ʻana ma ka hale, no ka mea, ʻo ia ka lumi papa mua. Hoʻomau ia mau ʻohana i ka papahana ʻo Keiki Steps, he ʻano kula kamaliʻi no ke komo pū ʻana o nā keiki a me ko lākou kahu mālama (nā mākua, nā kūpuna, nā ʻanakē, a pēlā aku). Ke mākaukau ke keiki no ka hele kino ʻana i ke kula kamaliʻi, kōkua ka papahana ʻo Hoʻāla i nā ʻohana e ʻimi ai i kahi kula pono no lākou a me ke kālā no ka uku ʻana, mai ka maka mua o ka ʻimi ʻana i kula ā i ke komo maoli ʻana i ka papa. Pēlā e kō ai ke kumuhana nui ʻo ka hoʻonaʻauao. ʻOi kaʻakaʻa nā maka, mālama ʻia ka ʻōpiopio e INPEACE. Ma ka māla o ke kula waena ʻo Waiʻanae, huli nā ʻōpio i nā lima i lalo a aʻo lākou i ka waiwai o ko lākou kaiāulu ponoʻī ma o ka papahana ʻo Kupu Ola. ʻO ke kumu o nā papahana ʻo Ka Lama Education Academy lāua ʻo Early Literacy Institute, ʻo ia ka hoʻonaʻauao ʻia ʻana e nā kumu aʻo mai loko mai o ke kaiāulu. Na kēia poʻe alakaʻi e hoʻopaʻa i kā mākou poʻe ʻōpio i ka ʻike o kā lākou ʻōlelo, ko lākou ʻāina, a me ko lākou ʻike i loaʻa ma muli o kā lākou hana iho. Eia hoʻi, ma o ke kūkulu ʻana a me ka hōʻikeʻike ʻana i kekahi mau hōʻike kūkaʻipā, ulu aʻe ka hoi o ke kaiāulu i nā mea akeakamai o ka ʻike Hawaiʻi – ka hana kapa, ke kilo mahina, ka loko iʻa, ka lawaiʻa, a pēlā aku nō. Pēlā e kō ai ke kumuhana nui ʻo ka pono kaulike. Ola ka ʻohana, ua ʻaeʻoia ʻia; hoʻolako ʻia ua waiwai lā e INPEACE. Kākoʻo ʻia nā kānaka makua e ʻimi ana i wahi e hoʻoikaika ai i nā mākau hana, ka hilinaʻi, ke kumu, a me ke kahua moʻomeheu Hawaiʻi. Me ke kōkua o ka papahana ʻo Center for Entrepreneurship, hoʻokumu a hoʻoulu nā kānaka i kekahi mau pāʻoihana e hoʻolako ai iā lākou iho. A ʻo Hoʻoulu Waiwai ka papahana e hana pū me kēlā me kēia kanaka e hoʻoikaika ai kā lākou hoʻokele waiwai ʻana. Pēlā e kō ai ke kumuhana nui ʻo ka noʻeau hoʻokele waiwai. Ua kūleʻa ka hana a INPEACE no ka mea hōʻoia ia i nā mea waiwai i paʻa ʻē i ke kaiāulu, ma mua o ka hoʻāʻo ʻana e hāʻawi iā lākou i mea hou. Ua like me ka manu lokomaikaʻi o Kaiona nāna e alakaʻi i ka poʻe huakaʻi i hele ā loloiāhili, kōkua ʻo INPEACE i nā ʻohana a me nā kānaka e ʻimi i ke ala pololei ke ʻānoni ka manaʻo. Akā ʻo ka ikaika e kau aku i kēlā ala a holomua –ʻo ka mana maoli e ala aʻe – no ua poʻe ʻimi pololei nei nō. ʻO kā INPEACE wale nō ka hoʻomanaʻo iā lākou, aia mau ma lalo o ko lākou mau wāwae ke ala pololei e hele ai. A ma ia mau mea a pau, pā mau ka makani Kaiāulu, e hōʻoluʻolu ana i ka ʻāina a e lawe ana i ka manaʻolana mai uka a i kai. ʻO ia makani, ʻo ia nō ka poʻe o ia ʻāina – ko lākou ʻakaʻaka, ka hana, ke aloha ʻāina, a me ka ʻohana. ʻAʻole kali ʻo Waiʻanae i ka mālama ʻana mai; e hoʻopakele iā ia iho, i kēlā me kēia manawa e hoʻoholo ka ʻohana e aʻo aku, e aʻo mai, a e alakaʻi paha. ʻO kēlā me kēia hana mālama, kēlā me kēia hana kākoʻo kekahi i kekahi, he welelau ia no kēlā makani Kaiāulu e ola mau ai ua moku lā. Mai Nānākuli ā i Kaʻena, maopopo ka haʻawina: ʻaʻole ʻo ke kūpaʻa a me ka hoʻōla hou ʻana nā makana i hāʻawi ʻia, akā ʻo ke ahi e hoʻā hou ʻia ai ʻo loko. Pā ana ka makani, ʻo INPEACE, he Kaiāulu, he aheahe mālie e hōʻoluʻolu i ka mea i luhi ʻia. ʻAʻole na INPEACE i hoʻōla i kēia moku. Akā naʻe, lawe aku, hohola aʻe, a hoʻomanaʻo iho i ka poʻe i ko lākou pumehana. No ka poʻe o Waiʻanae ka mana e hoʻōla hou ai i ua kaiāulu pūlama ʻia nei; kōkua wale nō ʻo INPEACE i kēlā makani e kālewa ai nā ʻēheu o ko Waiʻanae. Ola nō ʻo Waiʻanae i ka makani Kaiāulu. **He pāʻoihana kū i ka ʻauhau ʻole ʻo INPEACE. I kēia mau lā, ua pilikia ke kālā e kākoʻo ai ka nuʻukia o ua ʻahahui nei ma muli o nā hana ʻālunu o ke aupuni pekelala. Emi maila ke kālā a ʻaneʻane nalowale kekahi mau papahana e kōkua ai ke kaiāulu. Akā naʻe, e like me ka hana a INPEACE, hiki i ke kaiāulu ke hoʻōla iā ia iho. No laila, e kipa aku i kā INPEACE paena pūnaewele ( https://inpeace.org/blog/community-impact/ ), a e aʻo mai i ka hopena o kā lākou hana. A inā makemake paha, inā hoihoi paha, e nīnau a aʻo hoʻi i nā ala e hiki ai ke kākoʻo aku iā lākou. © Puaʻala Wakinekona ko mua ko hope

Hoaloha Westcott < hoʻi hope ʻO ka ʻUaʻu Hoaloha Westcott 15 ʻOkakopa 2021 ʻO ka ʻuaʻu ʻo ia nō kekahi o nā manu maoli Hawaiʻi kaulana a kākou e ʻike a lohe ai i ka lewa, i ka moana, a i nā kuahiwi. I kekahi makahiki aku nei, e hoʻomoana ana māua ʻo kaʻu wahine i ka lua pele o Haleakalā. I ke kulu aumoe, ua lohe iho nō nā pepeiao i kekahi mau kani wawā ma waho o ko māua hale peʻa. Piha kulikuli loa nō hoʻi ko māua mau pepeiao i nā kakani o waho! Ua makaʻu māua i ka puka ʻana ma waho, no ka mea, ʻaʻole māua i ʻike i ka mea nāna ia kani. Me ka weliweli nō māua i nānā aku ai ma waho o ka pukaaniani o ka hale peʻa, a aia kā, e hoʻomoana ana māua ma kaʻe o ko ka manu ʻuaʻu pā pūnana! Ma muli o ia hanana, ulu nō ka hoihoi ma loko oʻu i ka manu ʻuaʻu. No Hawaiʻi nō ka manu ʻuaʻu, ʻo ia hoʻi, he manu maoli kēia. He manu ʻano nui ka ʻuaʻu i ka poʻe Hawaiʻi, a he ʻaumakua no kekahi poʻe Hawaiʻi. Kamaʻāina ia manu a pā nō ka pepeiao i kona kani kupa, a penei nō: “U-a-u, U-a-u”. I ka ʻiu uhiwai, hānau ʻia ka ʻuaʻu ma waena o nā lua hohonu o ka ʻā pele ma luna o nā kuahiwi kiʻekiʻe o Hawaiʻi. I ke kupulau, kiko ʻia ka hua a puka akula ka pūnua, a ʻo ka lele aʻela nō ia o nā mākua i kai no ka ʻohi ʻana i ka meaʻai na ka pūnua. ʻO ka mūheʻe a me kekahi iʻa like ʻole ka meaʻai maʻa mau a ka ʻuaʻu. Na nā mākua e hānai pū iho i ka pūnua a i kēlā me kēia makahiki, hoʻokahi wale nō pūnua a nā mākua. Ma hope o ke oʻo ʻana o ka pūnua, pau ka hānai ʻana. Nui nō ka pōloli i loko o nā pūnua a haʻalele lākou i ka lua no ka moana. No ʻelima paha makahiki e noho kai aku ai ka ʻuaʻu, kīkaha ana i ka makani a hiamoe ana ma ka ʻilikai, ma mua o kona hoʻi ʻana mai i ka ʻiu uhiwai no kona pūnana ʻana. I ka wā kahiko, ua ʻai ʻia iho ka ʻuaʻu e kekahi mau aliʻi Hawaiʻi akā, ua pāpā ʻia, ʻaʻole e ʻai ʻia e nā makaʻāinana. Ua hopu ʻia nā manu i ke ahiahi a me ka pō, a ua ʻai ʻia ka ʻuaʻu makua a me ka pūnua e nā aliʻi. He aha ka hana i ka wā e hopu ai i ka ʻuaʻu makua no ka hānai aliʻi? Nui ka hana, a e like me ka hopu ʻana i kekahi iʻa, i kekahi ʻupena i hopu ʻia ai ka ʻuaʻu makua. He ʻupena nui a lōʻihi loa ia, ʻo ia hoʻi, he ʻelua paha anana ke ākea o ka waha, a he ʻumi paha anana ka loa. ʻO ka nui o ka maka o ka ʻupena, he māhā paha (ʻelua paha ʻīniha). Ua hana ʻia ka ʻupena e ke kia manu, a ʻo ke olonā ke kaula i hoʻohana ʻia no ka hoʻomākaukau ʻana i ka ʻupena. Ua paʻakikī nō ka hopu ʻana i ia manu a he ʻekolu mau kānaka e hana a paʻa ka ʻuaʻu makua i loko o ka ʻupena. Laulima ka hana o ia mau kānaka penei: Ua nākiʻi ʻia ke kihi o luna i kekahi kumulāʻau i ke kaula a nākiʻi ʻia ke kihi o lalo i kekahi pōhaku hekau i ke kaula ʻē aʻe. ʻO nā kihi ʻelua koe, nākiʻi ʻia e nā kānaka i kekahi kaula a paʻa. He mau anana ka lōʻihi o ia kaula kihi. Ma hope o ia mau hoʻomākaukau ʻana i ka ʻupena, ua hōʻaluʻalu ʻia ihola nā kaula a hoʻomoe ʻia ihola ka ʻupena. A laila, i ʻole e ʻike ʻia iho ia mau kānaka e nā manu, lālau ʻia ia kaula e ʻelua kānaka a peʻe lāua ma kahi mamao. ʻO ke kanaka ʻē aʻe, peʻe ʻo ia i kahi mamao ʻē aʻe. Kani ka leo o ia kanaka (kapa ʻia he kue manu) e like me ke kani o ka ʻuaʻu i mea e ʻume ai i ka ʻuaʻu i ka ʻupena. I ka ʻuaʻu e lele ai ma kahi o ka ʻupena, huki hikiwawe ʻia aʻela ka ʻupena e nā kānaka ʻelua i mea e hopu ai i ka ʻuaʻu. ʻO ka nākiʻi maila nō ia o nā kānaka i nā kihi o ka ʻupena i ʻole e pakele aku ia manu. ʻO ka ʻuaʻu pūnua, ʻono ka puʻu o nā aliʻi, eia naʻe, ʻaʻole hiki ke hopu ʻia ka pūnua i ke ʻano like i ka makua. He aha ka hana i ka wā e hopu ai i ka ʻuaʻu pūnua no ka hānai aliʻi? I ka manawa o ka pūnana ʻana, kēnā aku nā aliʻi i ko lākou limahana no ka hele ʻana i luna o nā kuahiwi kiʻekiʻe no ka ʻohi ʻana i nā pūnua. ʻOiai, noho iho nā pūnua ma loko o ko lākou lua hohonu, hoʻohana ʻia he lāʻau (kapa ʻia he ʻōhelo huki manu) no ka pōʻalo ʻana i nā pūnua. Hāpala ʻia ia ʻōhelo huki manu i kekahi kēpau kumulāʻau (ʻo ke kumulāʻau ʻulu paha) i mea e hoʻopipili ʻia ai ka lāʻau. ʻŌnou ʻia ia lāʻau pipili i loko o ka lua hohonu a kaʻawili ka hana. Hoʻopaʻa ʻia nā hulu weuweu o ka pūnua i ke kaʻawili ʻana o ka lāʻau pipili. A laila, huki ʻia aʻela ka pūnua ma waho o ka lua. He manu ʻano nui ka ʻuaʻu na nā aliʻi i ka wā kahiko, a lehulehu ko lākou heluna. I kēia wā, ua emi ko lākou heluna i ka loli ʻana o ke ʻano o ka nohona. ʻOiai ka ʻuaʻu e lele ana ma luna o ka moana, manaʻo ʻia, nānā ka ʻuaʻu i nā hōkū i mea nāna e hoʻokele ai. Iā lākou e hoʻi hou ai i nā kuahiwi no ka pūnana ʻana, nānā nō hoʻi lākou i nā hōkū no ka loaʻa ʻana o kahi pūnana. I kēia manawa, he pilikia nui nā kukui ma luna o ka ʻāina, no ka mea, huikau nō nā ʻuaʻu i ia mau kukui. Lele nā ʻuaʻu a puni nā kukui a māluhiluhi loa ihola. Hāʻule ihola nō lākou i lalo, a ʻaʻole hiki iā lakou ke hoʻopūnana. ʻAi ʻia ka ʻuaʻu makua a me ka pūnua e kekahi mau holoholona, ʻo ia hoʻi, ka ʻiole, ka manakuke, a me ka pōpoki ʻāhiu. No laila, mai nalowale ka ʻuaʻu i kā ke kanaka hana, eia naʻe, ulu aʻela ka nui o ka ʻuaʻu i kēia manawa ma muli o ka hana o kekahi mau ʻahahui maluō he nui. ʻAʻole i ʻike ʻia he pūnana ʻuaʻu ma luna o Maunakea i nā kekeke he nui, eia naʻe, i ka makahiki 2020, ua ʻike ʻia ka pūnana ʻana o ka ʻuaʻu ma laila. I ka wā kahiko, ua hiki ke ʻike ʻia ka ʻuaʻu ma nā mokupuni a pau o Hawaiʻi. Inā, mau ka ulu ʻana o ka heluna o ka ʻuaʻu, a laila, hiki ke ʻike ʻia kēia manu nani i ka manawa o kona pūnana ʻana, a e mau ka pā ʻana o kona kani i ka pepeiao, penei: ʻU-a-u, ʻU-a-u. © Hoaloha Westcott 2021 ko mua ko hope

Makana Gomes < hoʻi hope Lau o ʻOhiʻohikupua Makana Gomes 5 ʻOkakopa 2023 ʻAuhea ʻoukou e nā muʻo o ʻOhiʻohikupua i noke mau i ka maiau o ka hana, mai kānalua o honi nā kōkala iā ʻoe a palalauhala hoʻi! Eia nō ka leo o kahi polohīnano ke wehewehe nei i ka waiwai o ia moʻolelo o ʻOhiʻohikupua no ka poʻe ulana lauhala. Ua ʻike maka nō kēia i ka nele ʻole o kekahi mau hui i ka moʻolelo o ka pūhala mua loa i hiki mai i Hawaiʻi nei, ka mea hoʻi i kiola ʻia e Pele mai ke kai mai a i Kohala kahi i ulu mua ai ka pūhala ma Hawaiʻi. ʻO ʻOhiʻohikupua, he kāne, he akua Hawaiʻi ia no ka poʻe ulana lauhala, e like me ke poʻo inoa i kau ʻia ma luna. ʻO Lauhuki ka lua o ke akua o ka ulana lauhala, he wahine. ʻOiai he akua kāne ʻo ʻOhiʻohikupua, pili kāna māhele ʻo ka hana hoʻomākaukau ʻana i ke ʻano o ke kāne — i ka ʻohi ʻana, ke ʻoki ʻana i ke poʻo a me ka huelo, ke kīhae ʻana i nā kōkala, a me ka hoʻopalupalu ʻana i nā lāu. He mau hana kēia i kū i ke ʻano o ke kāne. ʻO ka māhele o ka ulana ʻana, ʻo Lauhuki ke akua wahine pili i ia hana no ka mea kū i ke ʻano o ka wahine ka hoʻomaka ʻana i ka piko, a me ka huhuki mālie i nā mauʻu no ka hoʻonohonoho a me ka hoʻomoe pono ʻana i ka lau, i ʻole e puʻupuʻu mai ai ka ulana ʻana. I huhuki i ka mauʻu e ka lima ikaika o ke kāne, ʻo ka moku akula nō ia o ka lau. No laila, ʻike paha ʻoukou i ka pālua o ka hana ma ke ʻano kāne a me ke ʻano wahine, ua like me nā akua ʻo Kūʻulakai me Hinaʻuluʻōhiʻa. I ka ʻohi ʻana i nā lau maloʻo, ʻo ʻOhiʻohikupua ka mea e hoʻomana ʻia. Ua ʻike maka au i kahi mau poʻe e ʻohi wale ana i ka lauhala me ke noi ʻole a me ka mahalo ʻole hoʻi i nā lau o ʻOhiʻohikupua. ʻO ia paha ke kumu o ka honihoni ʻana o ka lau ʻOhiʻohikupua i ka lima a kulu mai ke koko. E mālama kākou iā ʻOhiʻohikupua i ka hoʻomaʻemaʻe ʻana i kona mau poʻo i piha i nā lauhala popopo a mālama hoʻi ʻo ʻOhiʻohikupua iā kākou. E oʻu makamaka heluhelu, e nānā hou kāua i ka moʻokūʻauhau o ʻOhiʻohikupua me ka mōhalahala ʻana o kona pilina me Pele. Ua kamaʻāina kāua me ke kupua ʻo Kamapuaʻa, kaulana hoʻi i kona ʻano kolohe me ka ʻekuʻeku ʻana i ka honua ma ke ʻano he puaʻa. He kupua ʻo Kamapuaʻa, no laila, aia ʻo ia ma lalo o ka mamalu o Lono. Hakakā mau ʻo Pele lāua ʻo Kamapuaʻa ma muli o ko Kamapuaʻa hana kolohe mau aku iā ia. He mau manawa nō i hoʻāʻo ai ʻo Pele e hoʻomake iā Kamapuaʻa, akā, ʻo kona pakele akula nō ia. E like hoʻi me kēia kupua ʻo Kamapuaʻa, ʻo ua wahi ʻOhiʻohikupua nei kekahi i hoʻokae ʻia e Pele, a ʻo kona pakele akula nō ia. Kala loa ka hoʻohanohano ʻana iā ʻOhiʻohikupua a hiki mai i kēia au. Nāna nō i hoʻolako i ka poʻe ulana lauhala i nā pono no ka ulana moena ʻana, ʻoiai, ma mua o ka hōʻea ʻana mai o nā mikionali, ʻaʻole i ulana ʻia nā pāpale lauhala e like hoʻi me ke ʻano o ka ulana piko e ʻike ʻia i kēia au. I ka wā kahiko, he poʻe ulana moena, ulana uluna, ulana peʻa, a ulana pēʻahi wale nō ka poʻe Hawaiʻi ma muli o ke ʻano o ka nohona i ia wā. E ka mea heluhelu, e pani koke ʻoe i kou mau maka hoʻoheno a hoʻomanaʻo ʻoe i ke ʻano o nā hale pili i ka wā kahiko a me ke ʻano huinahā o nā hale. ʻO ka hapanui o nā moena o ka wā kahiko, ulana ʻia no ka papahele o ka hale i mea a hōʻoluʻolu ai i ka nohona i loko o ka hale. He huinahā ke ʻano o ka hale, no laila, he huinahā ke ʻano o nā moena i ulana ʻia no loko o ka hale. Ua pili ke ʻano o nā mea i ulana ʻia i ke ʻano o ka nohona no ka mea he hana ko kēlā me kēia mea. ʻAʻole i ulana ʻia kekahi mea no ka hoʻonaninani wale ʻana nō i ka hale. Inā ulana ʻia kekahi moena maiau me nā mauʻu nāwele no ke aliʻi paha, a ulana pū ʻia nā maka hoʻoheno ma luna ona, he mea nani makamae ia akā, mau nō ka hana ma ke ʻano he moena no ka papahele a i ʻole hoʻohana ʻia i kapa moe, e laʻa hoʻi me nā moena pāwehe makaloa. Aia ka pono ʻo ka hoʻokō ʻana i kona kuleana. I ka hiki ʻana mai o nā mikionali i ka makahiki 1860, mai pau kēia hana kamahaʻo a ka poʻe kūpuna i ka nalowale loa ma muli o nā ʻenehana hou i hiki mai ma ka hoʻomaka ʻana o ke kenekulia 20. ʻO ke kumu ʻakahi, no nā kapa moe i lawe ʻia mai e ka haole, a lilo ia ʻo ia ke kapa i makemake nui ʻia. ʻAlua, ʻaʻole i hoʻomau ʻia ka ulana lauhala no ka nui o ka manawa e lilo i ka hana; ʻoi aku ka maʻalahi o ke kūʻai ʻana mai i kahi kapa moe. ʻO ka mea maʻalea a ka poʻe Hawaiʻi, ʻo ia nō ke akamai i ka hoʻomau hana ma o ka hoʻomaka ʻana i ka ulana piko, i mea e holomua ai ka hana ma hope o ka hiki ʻana mai o nā mikionali me kā lākou paikini hou. ʻAʻole ia he hoʻololi maoli, ʻoiai ʻaʻole i haʻalele ʻia ka ʻike kumu o ka ulana lauhala; he hoʻonui ia ma ka hoʻokumu ʻana i māhele hou no kēia hana kuʻuna. He lāhui ʻoi loa ka Hawaiʻi i ka noʻeau, ʻaʻohe lāhui i like ai! Ua hoʻomaka ka poʻe kūpuna i ka ulana pāpale i ka ʻike ʻana i nā pāpale i pāpale ʻia maila e nā haole. Ua ʻano like nō ka hana unala ʻana i ka moena me ka ulana ʻana i ka pāpale akā ma muli o ka hoʻomau ʻana o ka hana ua ola ka loina unala lauhala ma ka ulana piko, a loaʻa maila ka pāpale piko a me ka moena piko. He minamina ke hoʻomanaʻo kēia polohīnano i ka maʻamau o ka hana ulana lauhala i ka wā kahiko no ka mea, he hana laha nō ia ma waena o ka Hawaiʻi. ʻIke ʻia kēia ʻano laha i loko o ka ʻokoʻa o ka hana a me ka huaʻōlelo e wehewehe ai i ia hana — ʻaʻole nō i like i kēlā me kēia mokupuni. Inā pēlā, ʻo ke kaʻawale paha ke kumu. Ma Oʻahu, ʻōlelo ʻia "unala". Ma Maui, ʻōlelo ʻia "nala" a i ʻole "nalanala." Eia naʻe, ʻo ka hua ʻōlelo maʻamau i lohe mau ʻia, ʻo "ulana" ia, a no Hawaiʻi kēia huaʻōlelo. Lilo akula ka ʻōlelo "ulana" i hua ʻōlelo maʻamau no ka mea ʻo ka hapanui o nā loea i aʻo aku i ka ulana lauhala ʻana, no Kona, Hawaiʻi nō lākou, a ʻo ia ke kumu i lilo ai kēia hua ʻōlelo ʻo "ulana" i ʻōlelo laha loa mai nā loea ulana lauhala mai i hoʻopuka pinepine ʻia e lākou. ʻO Gladys Kukana Grace, no ʻŌlelo Moana Kona ʻo ia, a nāna no i aʻo aku i ka hapanui o nā kumu ulana lauhala i kēia au e laʻa ʻo Frank Masagatani a me Ipolani Vaughn. ʻO Ester Makuaʻole, no Kalaua Kona ʻo ia, a aʻo ʻo ia i nā kānaka he nui ma Kauaʻi, e laʻa ʻo ʻAnake Margaret Lovvet me ʻAnake Debbie Tuzon. ʻO Peter Park, no ʻOʻoma Kona mai ʻo ia, aʻo aku hoʻi ʻo ia i nā haumāna he nui ma ka ʻaha ulana lauhala ʻo “Ulana me ka lokomaikaʻi” ma Kona. He kaikunāne ʻo Park no Ester Makuaʻole. ʻO Minnie Kaʻawaloa, no Pāhoa Hilo mai ʻo ia. ʻO Josephine Fergestrum, no Kailua Kona mai ʻo ia, ua kaulana i kona hoʻokumu ʻana i ka pāpale piko ʻole e makemake nui ʻia e nā wāhine o kēia au. ʻO Maluʻihi Lee hoʻi, no Kalaoa Kona mai ʻo ia, a nāna nō i hoʻokumu i ka ʻaha ulana lauhala ʻo “Ka ulu lauhala o Kona.” ʻAʻole pau nā loea i ka helu ʻia ma ʻaneʻi, akā, ola nō ko lākou mau inoa! A ua ʻike ʻia, no Hawaiʻi mai nō ka hapanui o ua mau loea nei o ka ulana lauhala. Ua ʻike ʻia ka waiwai o ka hana unala ma o ka hoʻohana ʻana i nā hua ʻōlelo ʻokoʻa ma kēlā me kēia mokupuni a me ke ʻano hana ʻokoʻa no ka hāunu ʻana, ka hoʻomākaukau ʻana, nā kaila piko i ulana ʻia, a me ka ulana ʻokoʻa ʻana i nā hoʻoheno like. Pēia nō e ana ai i ke ola o ka hana noʻeau i ka waha a me nā lima o nā kānaka: aia nō i ka hoʻohana ʻia ʻana o nā hua ʻōlelo Hawaiʻi pili i nā māhele āpau o ka hana. No laila, e nānā kākou i ka moʻolelo o ʻOhiʻohikupua i mea e hoʻomaopopo ai i ka mea nui o ka unala lauhala, ʻo ia hoʻi ka hoʻomākaukau ʻana i nā lako ma mua o ka unala ʻana. ʻO Pele ke akua nāna i hoʻolako i ka poʻe Hawaiʻi i ka lauhala i kona hele ʻana mai Kahiki mai i Hawaiʻi. Ua kupu ke kumu lauhala mai lalo mai o ke kai ma Kahiki, a puka aʻela ia i luna o ke kai a kū kilakila ihola ia me he ao ʻōpua lā ke nānā aku, a ulu aʻela ia a kiʻekiʻe loa. I ko Pele hele ʻana mai i Hawaiʻi nei, ua kāʻalo ʻo ia i kahi i ulu ai ke kumu hala. Paʻa ihola ia i ka ʻumiki ʻia e ke kōkala o ka lau o ua kumu nei. Hoʻāʻo ʻo Pele e hoʻohemo i nā kōkala ma luna ona; ʻaʻole naʻe i hemo. Ma hope iki, hiki mai kona kaikūnane ʻo Paʻao me ka ipu wai i piha i ke kai a ʻī akula ʻo Pele iā ia e kōkua. Pinana aʻe ʻo Paʻao ma luna o ke kumu pūhala, a ʻo ka nini ihola nō ia i ke kai. Ua mae ihola nā muʻo, a hoʻokuʻu ʻia aʻela ʻo Pele. Ma muli o ko Pele ukiuki, huhuki ia i ka muʻo, kiola ma kēlā wahi kēia wahi, a kau mai kekahi muʻo ma Hawaiʻi nei ma Kohala, ʻo ia nō ʻo ʻOhiʻohikupua. ʻO ia ke kumu pūhala mua i ulu ma Hawaiʻi nei, aia ma Kohala. He haʻawina ko kēia moʻolelo no ka hoʻomākaukau ʻana i ka lauhala a me ka hoʻomaopopo ʻana iho i ka pilina o Pele i ka lauhala. ʻO Pele ke ahi, a i ka hoʻomākaukau ʻana i ka lau, ʻo ka pele ka mea e hoʻopalupalu i ka lauhala. Ma hope o ke kīhae kōkala ʻana, e ʻaiana ʻoe me ke kaomi ʻana ma luna o ka lauhala me ke kīkī pū i ka wai ma luna ona i ʻole e paʻapaʻaʻina ai ka lauhala. ʻO ka hōʻenaʻena o ka ʻaiana ka mea e puhemo ai nā kōkala ma nā lihilihi o ka lau ke pelu ʻia iho nā lihilihi i loko, a ma muli hoʻi o ko Pele hōʻenaʻena aku iā ʻOhiʻohikupua ua hoʻokuʻu ʻia ʻo ia. He hea kēia i ka poʻe unala lauhala o kēia au e hoʻomaopopo leʻa ʻoukou i ka moʻokūʻauhau o ia hana noʻeau i ʻole e hapa mai ai ka ʻike ma ka unala ʻana. I mea aha ka moʻolelo o ʻOhiʻohikupua? I mea e hōʻike aku ai i ka pilina o nā akua Hawaiʻi, ʻo ka mole hoʻi o kā kākou hana. E nānā kākou i hope i mea e maopopo ai ko kākou pilina me ka unala lauhala i kēia au. Na wai hoʻi ka ʻole o ke akamai, he ala i maʻa i ka hele ʻia e oʻu mau mākua. © Makana Gomes 2023 #loinahawaii #moolelokahiko ko mua ko hope

Kamālamalama Ishii < hoʻi hope ʻO Trump Ke Kaʻahumanu o Ko Kākou Wā! Kamālamalama Ishii Ma ka lā 5 o Nowemapa o ka makahiki nei i piha ai ka makahiki mua ma hope mai o ko Donald Trump lanakila ʻana i ke koho pāloka ʻana i ka pelekikena hou o ʻAmelika. No kekahi mau kānaka, he pōmaikaʻi nō kēia. Eia naʻe, he ʻino nō hoʻi kāna i hana ai. ʻO Trump ka pelekikena o ʻAmelika i kēia wā ʻānō a i loko nō o ka makahiki hoʻokahi o ko Trump noho pelekikena ʻana, ua ulu nō nā pilikia like ʻole. Mai kēla makahiki aku nei a i kēia manawa, eia nā pilikia nui loa i ʻike ʻia: ʻo ka hopu hewa ʻia ʻana o nā kupa o ʻAmelika a me ka hoʻopupū ʻana o ke aupuni pekelala. Hoʻonui ʻia ka hopu ʻana o ICE i ka poʻe i komo hewa i ʻAmelika ma muli wale nō o ko Trump makemake. ʻO ka mea ʻāpiki, ke hopu nei nā mākaʻi ICE i nā kānaka like ʻole, ʻaʻole wale nō nā mea i komo hewa. Ke hopu nei nō lākou i mau kānaka i komo pololei i loko o ʻAmelika a lilo i hoa makaʻāinana. Ke hoʻokuʻu ʻia kēia mau kānaka, ʻaʻole lākou i haʻi ʻia i ke kumu no ko lākou hopu ʻia ʻana me he mea ala, he mauʻu Hilo ia no ka poʻe nāna i hopu aku. Akā no ka poʻe i hopu ʻia, he puʻu nui ia i ke alo. I ka hopena o ka makahiki 2025, ʻike ʻia ka pupū ʻana o ka hana a ke aupuni ma muli o ka hiki ʻole i nā Kemokalaka a me nā Lepupalika ke ʻaelike. Eia ka mea nui. I ke kumukānāwai o ‘Amelika ua haku ʻia ke kānāwai no ka hoʻokele ʻana i ka waihona kālā o ka makahiki. Aia a ʻaelike nā Kemokalaka a me nā Lepupalika i ke ʻano pololei e hoʻokaʻa ai i ka waihona kālā, a laila holo. I ka makahiki nei, ua hāpai ʻia ke kumuhana ʻo ke kumu kūʻai o ka ʻinikua olakino e like me Medicaid. Makemake nā Kemokalaka e hoʻēmi i ke kumu kūʻai o ua ʻinikua nei. ʻO ka mea ʻāpiki, ʻaʻole kēia ʻo ko nā Lepupalika makemake. ʻAʻole ʻike ʻia kekahi hopena e kēia mau hui ʻelua a ʻo ka hoʻomaha ihola nō ia o ke aupuni, ʻoiai ʻimi lākou i ala maikaʻi no ka ʻaelike pū ʻana. No Trump ka hewa ma muli o kona alakaʻi ʻana i ke aupuni ma o ka hoʻohaunaele. He māʻukaʻuka hoe hewa maoli nō! Pehea lā hoʻi?! ʻIke ʻia paha kēia ʻano o ke poʻo nui ma mua i Hawaiʻi. ʻOiai e noho aliʻi ana ʻo Liholiho ma hope o ko Paiʻea moe ʻana i ka maluhia, na lāua ʻo Kaʻahumanu i hoʻohuli i kekahi mea nui i Hawaiʻi, ʻo ia hoʻi ka ʻai kapu. He mea maopopo loa ko lāua ʻai pū ʻana ma ke ʻano he hoʻonoa kapu a, ʻo ia ka mea nui i hulihia ai ke aupuni Hawaiʻi. ʻO Kaʻahumanu kai makemake i kēia hoʻohuli iā Hawaiʻi. ʻO ke kaua akula nō ia o Liholiho iā Kekuaokalani, he kanaka i kūʻē i kā lāua hana. ʻO Kaʻahumanu, he meʻe ʻo ia no kekahi mau kānaka akā naʻe ʻo ia ke kumu nui o ka pau ʻana o ka ʻai kapu. ʻAe, he pōmaikaʻi nō ia akā naʻe ʻo kāna makemake wale nō ke kumu o kāna hana i mea e hoʻopau ai i ka ʻai kapu. Me Keōpūolani ʻo ia i ʻai ai me Liholiho; na wai e ʻole ka mana o Kaʻahumanu a me Keōpūolani? ʻAʻole na Liholiho. ʻO kekahi loina o ka ʻai kapu, e make nō ka mea ʻaʻe kānāwai, akā ʻo Keōpūolani ko Liholiho makuahine a na wai e pepehi iā ia?ʻO ka ʻai noa ka hopena akā i ko Kekuaokalani ʻike ʻana i ka ʻai noa, ua hōʻole nō ʻo ia i ka pau ʻana o ka ʻai kapu. ‘O kēia ke keiki hanauna a Paiʻea a ma hope o kona hala ʻana, na Kekuaokalani i mālama i kona akua ʻo Kūkāʻilimoku. Iā ia e hoʻoulu ana i ka lehulehu e hōʻole i ka ʻai noa, makemake nō hoʻi ua lehulehu nei e lilo ʻo Kekuaokalani, ʻo ia ka mōʻī. No laila, hele akula ʻo ia me kona poʻe koa i Kailua akā hoʻokū ʻia lākou e Kalanimoku a me kona mau koa; ʻo Kalanimoku ko Liholiho kuhina. Ma laila nō lākou i kaua ai i ke Kaua ʻo Kuamoʻo. ʻO ka hopena ka pepehi ʻana ā make ʻo Kekuaokalani me kona mau koa. No laila e ka mea heluhelu, makemake ʻo Trump e hoʻohuli iā ʻAmelika e like me ko Kaʻahumanu makemake i ka hoʻohuli ʻana iā Hawaiʻi.ʻAʻohe a lāua kumu maikaʻi no kā lāua hana. Hoʻokae ʻo Trump i nā eʻe moku like ʻole, ʻo ke kauoha akula nō ia ona i nā mākaʻi ICE no ka hopu ʻana iā lākou a me ka hoʻihoʻi ʻana i “kahi a lākou i hānau ʻia ai”. Hōʻole ʻo Kaʻahumanu a me Liholiho i nā kānaka i kūpaʻa i ka ʻai kapu. Penei ka hana a Kekuaokalani a ua pepehi ʻia ʻo ia ā make me kona poʻe koa. E like me kaʻu i kākau ai e pili ana iā Kekuaokalani, ua hōʻole ʻo ia i ka hoʻopau ʻia ʻana o ka ʻai kapu a laila, ua kaua ʻo ia iā Kaʻahumanu mā i mea e hoʻōla hou ai i ka ʻai kapu. Penei ka hana a nā Kemokalaka a me nā Lepupalika i ʻAmelika—ma o ka ʻōlelo naʻe e paio ai. ʻAʻole wale nō ma ka hale aupuni e ʻike ʻia ai kēia ʻano o ke kaua ʻōlelo, akā ma ka pūnaewele nō hoʻi e ʻike ʻia ai ka hoʻopaʻapaʻa ʻana. ʻAʻole e kaua nei ka poʻe me nā ihe a me nā pololū akā e kupu mai ana auaneʻi ke kaua ma muli o ka huhū nui o nā hui ʻelua: huhū nā Kemokalaka i nā Lepupalika, huhū nā Lepupalika i nā Kemokalaka. No Hawaiʻi i ka wā i hala, ʻo ka hope aku, he make. Pēlā nō paha no ka poʻe ʻAmelika i kēia wā ʻānō. © Kamāmalamalama Ishii 21 Pepeluali 2026 ko mua ko hope

Kiana Davis < hoʻi hope He Kaʻao no ke Kahua Hoʻokalakupua o Kānehūnāʻailana Kiana Davis 1 Nowemapa 2020 ʻAuhea wale ana ʻoukou e nā maka heluhelu o Ka Ulu Hoi, nā pua nani aʻo Hawaiʻi, nā liko o ka lehua e wehi haʻaheo ai ka moku o Keawe, nā lihilihi lahilahi o ka lokelani e luana nei i ka laʻi o Maui a Kama, ka hinahina hiehie e hoʻowehi ana i nā kahaone o Kahoʻolawe, ke kaunaʻoa kāpaʻipaʻi e kīpuni ana i ke kapakai o Lānaʻikaula, ke kukui kū kilakila e kāhiko nei i nā kuahiwi o Molokaʻi nui a Hina, ka ʻilima ʻihiʻihi e hōʻike ana i ka ʻihilani o ke one ʻai aliʻi o Kākuhihewa, nā muʻo o ka mokihana e moani ai ke ʻala a puni ʻo Manokalanipō, a me nā pūpū pōlani e papapū ana i ka papa kea o Kahelelani. Eia kou wahi mea kākau ke waiho nei i wailau i mua o ʻoukou i mea e nui puʻipuʻi ai ko ʻoukou wahi ʻōpū. ʻO ke ʻano o nēia wailau, he haʻi hou ia i kekahi kaʻao mai ka ʻāina ʻē i kamaʻāina paha iā ʻoukou. E hahai kākou i ka huakaʻi a kekahi kaikamahine nona ka inoa ʻo Leilani a me kāna ʻīlio, me Mele, e ʻimi i ala e hoʻi hou ai i ko lāua kūlanakauhale aloha nui ʻia, ʻoiai ʻaʻohe wahi i kū like ai me ka home aloha. ʻO ka ʻāina pālahalaha ʻo Kahului kahi i noho ai ʻo Leilani, kāna ʻīlio, a me kona ʻanakala. I kona wā e kamaliʻi ana ua hele ko Leilani mau luauʻi makua i ke ala hoʻi ʻole mai. ʻO ia ke kumu e noho ana ʻo ia me kona ʻanakala. I kekahi lā, ua ʻike ke kāne i ka lālauahi o ka lani. Manaʻo ihola ʻo ia e pā mai ana kekahi makani kaʻawiliwili. He kahu pipi kēia kāne, no laila kau koke kona manaʻo i nā holoholona āna. I mea e hoʻomākaukau ai no ka hiki ʻana mai o ka makani kaʻawiliwili, ua hele aku ʻo ia i ka hale holoholona e hōʻā ai i nā pipi a me nā lio. Eia naʻe, ma mua o kona hoʻi ʻana mai i ka hale ua pūlale ka makani kaʻawiliwili. Ua wehe ʻia aʻela ua hale nei mai ke kahua hale aku me Leilani lāua ʻo Mele i loko. Ma ka lewa lani nō i niniu ai ua hale nei i nā manawa he ʻehā ma mua o ka waiho wale ʻia ʻana o ua hale nei i ka ʻāina kupanaha ʻo Kānehūnāʻailana. E ka mea heluhelu ē, lana ka manaʻo o kou wahi mea kākau e hoʻohihi ʻia ana nō kou manaʻo i ka hana hoʻopīhoihoi a Leilani lāua ʻo kāna ʻīlio ʻo Mele. Aia nō a pau ka puahiohio ʻana o ke kīkīao makani ʻāhiu o waho o ka hale a hoʻi maila ka mālie, ua kū aʻela ua kaikamahine nei me ka pōniuniu. Alaʻume ʻia kona mau maka e ka pā ʻana mai o ka lā i ka ʻīpuka, a nānā akula nō. Ua holo aku kāna ʻīlio ʻo Mele i ia ʻīpuka. Hahai akula ʻo ia nei a i ko ia nei nānā pono ʻana i waho o ka hale ua ʻike leʻa ʻo ia ʻaʻole lāua ma Kahului. Ulu aʻela ka haʻalulu i loko ona. Iā ia e makaau ana ua ʻike lihi ʻia nā kāne ʻeʻepa he ʻehā e naue mai ana i ko ia nei hale, aia he ʻekolu kāne a hoʻokahi wahine. ʻO ke kū honua ihola nō ia o nā kāne ʻeʻepa. Ua kūkā lākou no kekahi mau kekona ma mua o kā ka wahine hoʻokokoke a kūlou ʻana i mua o Leilani. Me ka leo nahenahe i ʻōlelo mai ai ia wahine liʻiliʻi, “Aloha ʻoe e ka mea hanohano. E komo mai, mai, he mai i ka ʻāina o nā menehune. Mahalo aku mākou iā ʻoe i kou pepehi ʻana i Ke Kupua ʻIno o Ka Hikina. Ola kūʻokoʻa mākou iā ʻoe.” Ua huikau maoli ʻo ia nei i ka ʻōlelo a ia wahine liʻiliʻi. Nalu ihola ʻo Leilani i loko ona, “Pupule paha kēia mau kānaka i ke kuhi ʻana iaʻu ʻo au kai pepehi i Ke Kupua ʻIno o Ka Hikina.” ʻO Leilani, he kaikamahine hewa ʻole ʻo ia. Na ka makani kaʻawiliwili i halihali iā ia a me kāna ʻīlio he mau mile mai kona kūlanakauhale mai. ʻAʻole loa ʻo ia i pepehi i hoʻokahi mea mai ka lā i hānau ʻia ai ʻo ia a hiki i kēia lā! I nānā aku ka hana, mau nō ia wahine liʻiliʻi i mua ona e kakali ana i kāna pane. ʻĪ akula ke kaikamahine hewa ʻole me ke kānalua, “He keu nō ʻoe a ka ʻoluʻolu, akā naʻe maliʻa paha ua ʻolalau ʻoe. ʻAʻole au i pepehi i hoʻokahi mea.” Hū aʻela ka ʻakaʻaka o nā kāne ʻeʻepa a pau. ʻŌlelo maila kekahi o nā kāne, “ʻO ka mea ʻāpiki, i kou hale nō i pē ai kona kino. E nānā! Aia nā wāwae o Ke Kupua ʻIno ke puka nei mai lalo mai o ka pou kihi o ka hale!” ʻO ka pūʻalalā ihola nō ia o ke kaikamahine hewa ʻole! Aia nō nā wāwae o kekahi wahine ma kahi a ia kāne i haʻi mai ai. Olo pihe ʻo ia nei, “Auē, auē, ua hāʻule koʻu wahi hale ma luna pono ona! He aha kā kākou e hana ai?!” Pane mai ka wahine, “ʻAʻohe mea e hana ai.” “ʻO wai kēlā wahine a i hea lā hoʻi au?” i nīnau akula ke kaikamahine. “ʻO kēia ka ʻāina o Kānehūnāʻailana. A e like me kaʻu i ʻōlelo ai ma mua ʻo Ke Kupua ʻIno o Ka Hikina ʻo ia” i pane ai ka wahine. “He mau menehune kauā lākou na ua kupua ʻino nei no nā makahiki he nui. Ua hoʻokuapaʻa ʻia lākou e ia i ka pō a me ke ao. Ma muli o kāu hana i hoʻopakele ʻia ai lākou.” “ʻO wai ʻo nā menehune?” i nīnau akula ua kaikamahine nei. Me ke kuhikuhi ʻana i nā kāne ʻeʻepa i ʻōlelo mai ai ʻo ia ala, “ʻO nā menehune, ʻo ia nā kānaka peke e noho ma ka hulina hikina o kēia ʻailana kahi a Ke Kupua ʻIno i kū ai.” Nīnau akula ʻo Leilani, “He menehune anei ʻoe?” “ʻAʻole,” i pane mai ai ka wahine, “ʻO au Ke Kupua o Ka ʻĀkau. Aloha ʻia au e nā mea like ʻole. Aia ʻehā mau kupua ma kēia ʻāina ʻo Kānehūnāʻailana – Ke Kupua o Ka Hikina, Ke Kupua o Ka Hema, Ke Kupua o Ke Komohana, a ʻo au.” Haʻi akula ʻo ia nei i ua kupua waipahē nei, “Wahi a koʻu ʻanakala ua make nā kupua a pau.” “No hea mai ʻoe?” i nīnau maila Ke Kupua o Ka ʻĀkau. “No Kahului” i pane akula ʻo Leilani. “ʻO ia nō. Ma nā ʻāina hoʻonaʻauao ʻia ʻaʻohe kupua, ʻaʻohe kahuna hoʻokalakupua, ʻaʻohe kāula i koe. Eia naʻe ma kēia ʻāina ʻo Kānehūnāʻailana, ua hoʻokaʻawale ʻia mākou. ʻO ia ke kumu e ola mau ai kēia mau lāhui.” “ʻO wai ʻo nā kāhuna hoʻokalakupua?” i nīnau akula ke kaikamahine o Kahului. Me ka leo hāwanawana i pane mai ai Ke Kupua o Ka ʻĀkau, “ʻO Kānehūnāʻailana ke kahuna hoʻokalakupua kiʻekiʻe loa a noho ʻo ia ma ke kūlanakauhale ʻo Momi.” Ma mua o kā ia nei hāpai ʻana i nīnau hou ua alawī nā kāne ʻeʻepa. ʻŌlelo maila kekahi, “E nānā! Ua nalowale Ke Kupua ʻIno o Ka Hikina, a koe wale nō nā kāmaʻa hila ʻauliʻi ona. E ka mea hanohano, nou kēia mau kāmaʻa.” Me ka haʻahaʻa i kiʻi ai ʻo Leilani i nā kāmaʻa mai ke kāne ʻeʻepa mai. Kau ʻia ia kāmaʻa ma loko o ka ʻīpuka o kona hale. I kona hoʻi ʻana mai, nonoi ʻo ia i Ke Kupua o Ka ʻĀkau, “E ke kupua waipahē ē, ʻo ka mea wale nō aʻu e makemake ai ʻo ia nō ka hoʻi ʻana i koʻu home aloha. E ʻoluʻolu e kōkua mai iaʻu i koʻu hoʻi ʻana i koʻu ʻanakala e hopohopo nei i koʻu nalohia.” Mea mai Ke Kupua o Ka ʻĀkau, “ʻAʻohe oʻu mana e hoʻihoʻi hou ai iā ʻoe i kou home. ʻO ke kahuna hoʻokalakupua ke kōkua iā ʻoe.” Nīnau hou ua kaikamahine nei, “E hele ana ʻoukou me aʻu e ʻike aku iā ia?” “ʻAʻole” i pane mai ai Ke Kupua o Ka ʻĀkau, “Aia koʻu kuleana ma ka ʻākau. Eia naʻe inā hahai ʻoe i ke alahele one ʻōmaʻo e hui pū auaneʻi ʻoe me ia.” E ka maka heluhelu ē, e waiho kāua iā Leilani mā i ʻaneʻi, a huli aku i ka lā ʻelua o kā lāua ʻo Mele huakaʻi ʻana ma ia alahele one ʻōmaʻo. Kala loa kona ʻai ʻana no laila i ka wā i ʻike ʻia ai kekahi kumu ʻōhiʻa ʻai, huli akula lāua nei a me kāna ʻīlio i ke kapa alahele one ʻōmaʻo. ʻOiai ʻo ia e ʻako ana i kekahi mau hua ua ʻike aku ua kaikamahine nei he kiʻi hoʻoweliweli e ʻimo ana iā ia. Holo akula ka ʻīlio i ke kiʻi a ʻaoa akula. ʻŌlelo maila ke kiʻi hoʻoweliweli, “Aloha nō kahi ʻīlio weuweu, pehea mai nei ʻoe?” ʻAʻole i ʻike o Leilani i ka mea nāna i aloha aku i kāna ʻīlio. ʻAʻole ʻo ia nei i ʻike i hoʻokahi kupua a i ʻole he menehune ma mua ona. Maliʻa paha ʻo ke kiʻi hoʻoweliweli e kiaʻi ana i nā ʻōhiʻa ʻai kai ʻōlelo. No laila nīnau akula ʻo ia nei iā ia, “ʻO ʻoe ia e mika kiʻi hoʻoweliweli, hiki iā ʻoe ke ʻōlelo?” Me ka minoʻaka nunui i pane mai ai ke kiʻi, “ʻO ia nō, pehea ʻoe?” “Maikaʻi, a ʻo ʻoe?” i ʻōlelo aku ai ʻo Leilani. Pane maila ke kiʻi, “ʻO ia mau nō eia naʻe he hana nui kaʻu. Kū au ma kēia wahi hoʻokahi i kēlā lā kēia lā i ka pō a me ke ao no ka hoʻomakaʻu ʻana i nā ʻalalā. ʻAʻole hiki iaʻu ke ʻoni ma muli o kēia wahi pou i nākiʻi ʻia ma koʻu kino a paʻa. E kala mai ʻo wai kou inoa?” “ʻO au iho nō ʻo Leilani a ʻo Mele kēia,” i ʻōlelo akula ua kaikamahine nei me ke kuhikuhi ʻana i ka ʻīlio. “E Leilani, hiki paha iā ʻoe ke wehe i kēia wahi pou?” i nīnau maila ua kiʻi nei. Kīkoʻo aʻela ke kaikamahine i kona mau lima a wehe ʻia nō ka pou. Haʻi ʻo ia i ke kiʻi, “Ke ʻimi aku nei māua i ke Kahuna Hoʻokalakupua ʻo Kānehūnāʻailana i hiki iā ia ke hoʻihoʻi mai iā māua i koʻu home aloha ma Kahului. ʻO ʻoe paha kekahi e hele ana me māua?” Nīnau maila ke kiʻi, “ʻO wai ia Kahuna Hoʻokalakupua?” “ʻAʻole ʻoe i lohe mua no Ke Kahuna Hoʻokalakupua?” i nīnau akula ke kaikamahine. “Maliʻa paha ua lohe mua au i kona inoa akā ʻaʻohe oʻu lolo no laila ʻaʻole hiki iaʻu ke hoʻomanaʻo i hoʻokahi mea,” i ʻōlelo maila ke kiʻi. Me ka leo mihi i ʻōlelo aku ai ʻo ia nei, “Inā pēlā, maliʻa paha ua hiki i Ke Kahuna Hoʻokalakupua ke kōkua iā ʻoe.” “Inā kākou,” i pane maila ke kiʻi a hoʻi lākou ʻekolu i ka hele pū ʻana i ke alahele one ʻōmaʻo. ʻAʻole i pau. © Kiana Davis 2020 ko mua ko hope

Kamalei Marrotte < hoʻi hope Ka Pōpilikia Moʻohelu Kālā Kamalei Marrotte 1 ʻOkakopa 2020 Auwē nō hoʻi ē! I ka mahina nei nō nō i puka ai kekahi ʻatikala ma ka pūnaewele no ke kula nui o Hawaiʻi nei, nāna e wehewehe ana i ka ‘ole loa o ke kālā e pono ai ke Kula Nui no ka mālama mau ‘ana i kekahi o kona mau polokalamu e like me ka maʻamau. ʻO kekahi o ia mau polokalamu, ʻo ia nō ka Hana Keaka a me ka Ethnic Studies. He aha auaneʻi ka hopena? Kupu maila ka nīnau, he aha ke kumu no ka hoʻokaʻawale ʻia ʻana o ua mau polokalamu nei? I ka hoʻomaopopo ʻana mai, ʻōlelo ʻia ma kā ke Kula Nui ʻatikala, ʻo ke kumu paha e kāpae ʻia ana kēia mau polokalamu, ‘o ka li‘ili‘i o nā haumāna ma ia mau polokalamu. Akā inā nō pēlā, no ke aha ana lā hoʻi e kāpae ʻole ʻia ai ka polokalamu Kilo Hōkū? ʻAʻole nō he nui nā haumāna e komo mai ana i ia polokalamu akā ma muli o ke ake a ke kula nui e hoʻomāhuahua ai i kā lākou kālā, e mālama mau ʻia ana ka polokalamu Kilo Hōkū ma mua o ka polokalamu Hana Keaka a me ka Ethnic Studies. Ke ʻike nei paha ke Kula Nui i ka nui o ke kūʻē a ua mau polokalamu nei. Ma ka ʻaoʻao o ka Hana Keaka, ho‘omana‘o akula paha kākou i ka puka ʻana mai o ia hana keaka kaulana ʻo ʻAuʻa ʻIa. Ua piha nō ka hale ma kēlā me kēia lā i mālama ʻia ai ua hana keaka nei i ka makahiki aku nei. Ua wili ʻia nō ke kūʻē Kumukānāwai ʻĒlau Pū, ke kūʻē Hoʻokahuli Aupuni, ke kū kiaʻi mauna, a me ke aloha ʻāina i kēlā me kēia māhele o ka hana keaka i mea e ʻike aku ai ka lehulehu. Akā ʻaʻole ʻo ʻAuʻa ʻIa ʻo ka hana keaka Hawaiʻi mua. He mau hana keaka i mālama ʻia ma mua aku. ʻO ia hoʻi ʻo Kaluaikoʻolau, ʻo Kamapuaʻa nō, ʻo Mauiakalana, ʻo Lāʻieikawai, a ʻo Hiʻiakaikapoliopele kekahi. Ua lilo ua mau hana keaka nei i kūkulu ʻōlelo Hawaiʻi no ka lāhui. Nānā hou ʻia e ka poʻe keiki a me ko lākou mau mākua ma ka paena pūnaewele ʻo ʻŌiwi TV i mea e holomua ai kā lākou ʻōlelo a e like ana nō ka hana keaka ʻo ʻAuʻa ʻIa i ka wā e kau ʻia ai ka wikiō ma ka pūnaewele no ka lehulehu. Eia hou, ua kono ʻia nā mea hana keaka o ʻAuʻa ʻIa e hōʻike aku i ka nani o kā lākou hana keaka ma ka ʻiu o ia hana ma Nūioka. He mea ia e haʻaheo ai nā mea hana keaka, ka Hawaiʻi, a me ke Kula Nui! Akā he aha ka hopena o ua kū ʻana nei i ka niʻo? ʻO ke kāpae ʻia ʻana nō o ia polokalamu. ʻAʻole ia he ūlialia. Ke hoʻāʻo nei ke Kula Nui e hoʻopio i nā polokalamu e kākoʻo nui i nā kiaʻi mauna a me nā ʻano kūʻē ʻē aʻe ma loko mai o ke kula nui. ʻO kekahi o nā polokalamu ʻē aʻe e hoʻēmi ʻia ana, ʻo ia nō ka Ethnic Studies. ʻAkahi nō a piha he 50 mau makahiki i ua polokalamu nei a ʻo kā ke Kula Nui pane, ka hoʻēmi ʻia ʻana o ia polokalamu. Ke loli mau nei kā ke Kula Nui hoʻolale ʻana no ia polokalamu akā mau nō kā lākou ʻiʻini e hoʻēmi ai i ua polokalamu nei a me kā ia polokalamu hana. He aha lā hoʻi hā ka mea e ʻōlelo ana ke Kula Nui i ka hana ʻana pēlā? I kēia wā o ka nui pilikia i pili i ka hoʻokae ʻili a me ka hui Black Lives Matter, he waiwai nō hoʻi ka polokalamu Ethnic Studies a me ke kula Social Sciences i mea e hoʻonaʻauao ai i ka poʻe haumāna ma ʻō a i ʻaneʻi. I ka hoʻēmi ʻana aku i ua polokalamu nei e hōʻike aku ai ke Kula Nui i kā lākou hoʻomakakoho ʻole ʻana i ke aloha i nā poʻe a pau ma ka honua nei ma ke kula nui hoʻi. ʻAʻole loa kēia ʻo ka wā e hana ai pēlā. He waiwai nō hoʻi kēia nalu ʻana o kākou a pau i kēia mau manaʻo no kākou iho. Inā he haumāna nō ʻoe ma ke Kula Nui, he pono nō ka nīele ʻana aku i kahi e hoʻonohonoho ʻia ana ka moʻohelu kālā o ke Kula Nui no ka mea ʻo kā kākou Kula Nui kēia. E hāpai mai i mau leo kākoʻo i ka mālama mau ʻia ʻana o ua mau polokalamu nei o kāpae ʻia auaneʻi! E makaʻala mai! © Kamalei Marrotte 2020 na Kamalei Marrotte ko mua ko hope