Ka Ulu Hoi

E ka pulu o ka nihi lau kukui. E ke kupu o ka ʻāina ʻaʻala i ka maile lau liʻi. E ka lei na ka ʻuhane. E ala mai.

Mai Nānākuli ā i Waiʻanae, e mau ana ka hanu ʻana o ka moku ʻo Waiʻanae me ka pana o kona poʻe – me ke kūpaʻa a me ka luli ʻole. Ua ʻike kēia ʻāina i nā kau he nui: ke ʻāʻumeʻume, ka haʻaheo, a me ka hoʻāla hou. I kekahi mau lā, uwē ua poʻe nei i ka wela o ka lā, luhi ke kaiāulu a ʻimi akula i kekahi mea e hōʻoluʻolu ai iā lākou. Akā naʻe, ʻaʻole ia he namunamu - he hōʻailona ia no ke ola, he mea hoʻomanaʻo hoʻi, eia mākou ke ʻimi mau nei i ka hoʻōla. Hoʻomaka ka hoʻōla hou ʻana i ka wā e hoʻoholo ai mākou e nānā ʻole aku i kēlā wela a e hana i kahi mea hou ma o ko mākou ikaika ponoʻī.

ʻO ka mea e hoʻohuli ai ka manaʻo, ʻaʻole no waho ko Waiʻanae ikaika. Ua ulu mai loko mai. Ua lako ʻē nā kānaka i nā mea e pono ai. Ua hoʻomaopopo nō ko kākou mau kūpuna i kēia ʻoiaʻiʻo: ke hoʻolohe ke kaiāulu iā ia iho, hana pū, a noho pū me ke aloha ʻāina, e hoʻi hou ana ke ola i ka pono. Ke kūpaʻa nei ka Institute for Native Pacific Education and Culture (INPEACE) ma hope o kēlā hana, ʻaʻole ma ke ʻano he mōʻī, akā ma ke ʻano he hoa hele i ke ala o ka hoʻoikaika ʻana i ke kaiāulu.

Hoʻokumu ʻia i Waiʻanae, i ka makahiki 1994, e Sherlyn Franklin Goo, Alice Kawakami, a me Kathy Au, ʻo ka papahana mua o ua ʻahahui nei, ʻo ia ʻo Ka Lama O Ke Kaiāulu. ʻO kāna pahuhopu ka hoʻoulu ʻana i ko ke kaiāulu e lilo i kumu, e hoʻi i ko lākou kaiāulu ponoʻī, a e hoʻomālamalama i nā hanauna e hiki mai ana. Mau nō ka manaʻo, e hoʻoulu ke kaiāulu iā ia iho. Ma kekahi ʻano, kō ʻia kēia pahuhopu i ka hai ʻana o ka hui i nā limahana mai ke kaiāulu mai. A ke mau nei nō ia hana i ka pulapula o kēia hui mua, iā INPEACE hoʻi — ua manamana mai nō a noho i ka paeʻāina holoʻokoʻa, a ʻo nā limahana, hana a noho ka 75 pakeneka a ʻoi i kona kaiāulu ponoʻī.

I kēia mau lā, ʻekolu kumuhana nui a INPEACE no ka hoʻoikaika ʻana i ke kaiāulu – ka hoʻonaʻauao, ka pono kaulike, a me ka noʻeau hoʻokele waiwai. Ma o kēia mau kumuhana nui ʻekolu e mālama ʻia ai ke kanaka, mai ka hānau ʻana a i ka hoʻi ʻana i ka pō.

Puka nā maka i ke ao, pūʻā ʻia ke keiki e INPEACE. Aʻo pū nā mākua i ka papahana ʻo Hiʻilei me kā lākou keiki, me ka ʻike ʻana hoʻi, e hoʻomaka ana ke aʻo ʻana ma ka hale, no ka mea, ʻo ia ka lumi papa mua. Hoʻomau ia mau ʻohana i ka papahana ʻo Keiki Steps, he ʻano kula kamaliʻi no ke komo pū ʻana o nā keiki a me ko lākou kahu mālama (nā mākua, nā kūpuna, nā ʻanakē, a pēlā aku). Ke mākaukau ke keiki no ka hele kino ʻana i ke kula kamaliʻi, kōkua ka papahana ʻo Hoʻāla i nā ʻohana e ʻimi ai i kahi kula pono no lākou a me ke kālā no ka uku ʻana, mai ka maka mua o ka ʻimi ʻana i kula ā i ke komo maoli ʻana i ka papa. Pēlā e kō ai ke kumuhana nui ʻo ka hoʻonaʻauao.

ʻOi kaʻakaʻa nā maka, mālama ʻia ka ʻōpiopio e INPEACE. Ma ka māla o ke kula waena ʻo Waiʻanae, huli nā ʻōpio i nā lima i lalo a aʻo lākou i ka waiwai o ko lākou kaiāulu ponoʻī ma o ka papahana ʻo Kupu Ola. ʻO ke kumu o nā papahana ʻo Ka Lama Education Academy lāua ʻo Early Literacy Institute, ʻo ia ka hoʻonaʻauao ʻia ʻana e nā kumu aʻo mai loko mai o ke kaiāulu. Na kēia poʻe alakaʻi e hoʻopaʻa i kā mākou poʻe ʻōpio i ka ʻike o kā lākou ʻōlelo, ko lākou ʻāina, a me ko lākou ʻike i loaʻa ma muli o kā lākou hana iho. Eia hoʻi, ma o ke kūkulu ʻana a me ka hōʻikeʻike ʻana i kekahi mau hōʻike kūkaʻipā, ulu aʻe ka hoi o ke kaiāulu i nā mea akeakamai o ka ʻike Hawaiʻi – ka hana kapa, ke kilo mahina, ka loko iʻa, ka lawaiʻa, a pēlā aku nō. Pēlā e kō ai ke kumuhana nui ʻo ka pono kaulike.

Ola ka ʻohana, ua ʻaeʻoia ʻia; hoʻolako ʻia ua waiwai lā e INPEACE. Kākoʻo ʻia nā kānaka makua e ʻimi ana i wahi e hoʻoikaika ai i nā mākau hana, ka hilinaʻi, ke kumu, a me ke kahua moʻomeheu Hawaiʻi. Me ke kōkua o ka papahana ʻo Center for Entrepreneurship, hoʻokumu a hoʻoulu nā kānaka i kekahi mau pāʻoihana e hoʻolako ai iā lākou iho. A ʻo Hoʻoulu Waiwai ka papahana e hana pū me kēlā me kēia kanaka e hoʻoikaika ai kā lākou hoʻokele waiwai ʻana. Pēlā e kō ai ke kumuhana nui ʻo ka noʻeau hoʻokele waiwai.

Ua kūleʻa ka hana a INPEACE no ka mea hōʻoia ia i nā mea waiwai i paʻa ʻē i ke kaiāulu, ma mua o ka hoʻāʻo ʻana e hāʻawi iā lākou i mea hou. Ua like me ka manu lokomaikaʻi o Kaiona nāna e alakaʻi i ka poʻe huakaʻi i hele ā loloiāhili, kōkua ʻo INPEACE i nā ʻohana a me nā kānaka e ʻimi i ke ala pololei ke ʻānoni ka manaʻo. Akā ʻo ka ikaika e kau aku i kēlā ala a holomua –ʻo ka mana maoli e ala aʻe – no ua poʻe ʻimi pololei nei nō. ʻO kā INPEACE wale nō ka hoʻomanaʻo iā lākou, aia mau ma lalo o ko lākou mau wāwae ke ala pololei e hele ai.

A ma ia mau mea a pau, pā mau ka makani Kaiāulu, e hōʻoluʻolu ana i ka ʻāina a e lawe ana i ka manaʻolana mai uka a i kai. ʻO ia makani, ʻo ia nō ka poʻe o ia ʻāina – ko lākou ʻakaʻaka, ka hana, ke aloha ʻāina, a me ka ʻohana. ʻAʻole kali ʻo Waiʻanae i ka mālama ʻana mai; e hoʻopakele iā ia iho, i kēlā me kēia manawa e hoʻoholo ka ʻohana e aʻo aku, e aʻo mai, a e alakaʻi paha. ʻO kēlā me kēia hana mālama, kēlā me kēia hana kākoʻo kekahi i kekahi, he welelau ia no kēlā makani Kaiāulu e ola mau ai ua moku lā.

Mai Nānākuli ā i Kaʻena, maopopo ka haʻawina: ʻaʻole ʻo ke kūpaʻa a me ka hoʻōla hou ʻana nā makana i hāʻawi ʻia, akā ʻo ke ahi e hoʻā hou ʻia ai ʻo loko. Pā ana ka makani, ʻo INPEACE, he Kaiāulu, he aheahe mālie e hōʻoluʻolu i ka mea i luhi ʻia. ʻAʻole na INPEACE i hoʻōla i kēia moku. Akā naʻe, lawe aku, hohola aʻe, a hoʻomanaʻo iho i ka poʻe i ko lākou pumehana. No ka poʻe o Waiʻanae ka mana e hoʻōla hou ai i ua kaiāulu pūlama ʻia nei; kōkua wale nō ʻo INPEACE i kēlā makani e kālewa ai nā ʻēheu o ko Waiʻanae. Ola nō ʻo Waiʻanae i ka makani Kaiāulu.

**He pāʻoihana kū i ka ʻauhau ʻole ʻo INPEACE. I kēia mau lā, ua pilikia ke kālā e kākoʻo ai ka nuʻukia o ua ʻahahui nei ma muli o nā hana ʻālunu o ke aupuni pekelala. Emi maila ke kālā a ʻaneʻane nalowale kekahi mau papahana e kōkua ai ke kaiāulu. Akā naʻe, e like me ka hana a INPEACE, hiki i ke kaiāulu ke hoʻōla iā ia iho. No laila, e kipa aku i kā INPEACE paena pūnaewele (https://inpeace.org/blog/community-impact/), a e aʻo mai i ka hopena o kā lākou hana. A inā makemake paha, inā hoihoi paha, e nīnau a aʻo hoʻi i nā ala e hiki ai ke kākoʻo aku iā lākou.

© Puaʻala Wakinekona