Makia deJesus < hoʻi hope Kuʻu Tūtū Nalua Manaois, Ua Hala Makia deJesus 10 Pepeluali 2021 Ma ka Pōʻakahi, lā 4 o Ianuali i ke kihi o ka pō, pauaho maila ʻo R. Nalua Manaois i kēia ola ʻana ma loko o kona hale ma Reno, Nevada nei. Kīpuni ʻia aʻela ʻo ia e kona ʻohana i kona huakaʻi ʻana ma ke ala hoʻi ʻole. Ma ia manawa o kona haʻalele ʻana, ua hoʻomaha ʻia ʻo ia e kāna kāne, e Benjamin Manaois, ma ke kuikui lima. Noho paʻa ihola ka ʻohana ma loko o ka hale i ka hū ʻana o ka makani pāhili, a ma hope pono o kona moe ʻana i ka moe kapu o Niolopua, ʻo ka mālie maila nō ia o waho. ʻEhā keiki a Nalua lāua ʻo Benjamin. ʻO A. Waipa ka hiapo, he kāne. ʻO S. Makia kona hope iho, he kāne. ʻO K. Haliʻimaile kona hope iho, he wahine. ʻO K. Paʻahana ka muli loa, he kāne. Ua hānau ʻia nā moʻopuna he ʻumikumamākolu a hānau ʻia nō hoʻi nā moʻopuna kuakahi he ʻelua. Hānau ʻia ʻo Nalua i Honolulu ma ka mokupuni ʻo Oʻahu. He Kelemania kona makua kāne a he Hawaiʻi kona makuahine. Moʻolelo pinepine maila ʻo ia nei no kona wā kamaliʻi a me kona lohe ʻana aku i ka leo nahenahe o kona makuahine i ʻōlelo ai ma ka walaʻau Hawaiʻi. I ia wā, ua pau ke aʻo ʻia ʻana o ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā keiki a ʻo ka pau maila nō ia o ka ʻōlelo Hawaiʻi ma kona hale. Neʻe akula ʻo ia i Kaleponi me kāna kāne ʻo Benjamin ma hope o ka male ʻana. Ma laila ʻo ia i aʻo ai i ka hula ʻana ma ke alo o Kumu Rose Lokelani Thomas a me Kumu Joseph Kamohaʻi Kahaulelio ma hope iho. He alakaʻi ʻo ia na Kumu Joseph. ʻŪniki aʻela ʻo ia ma lalo o Kumu Joe, lilo nō hoʻi i kumu hula a ʻo ka hāmama akula nō ia o kona hālau hula ʻo Hula Halau o Nalua i ka makahiki 1976. Ua ʻūniki aʻe nō hoʻi ʻekolu haumāna āna. ʻElua o nā haumāna i ʻūniki, he mau keiki nō nāna, ʻo ia hoʻi ʻo Anthony Waipa lāua ʻo Katrina Haliʻimaile. ʻOiai, kaulana ʻo ia i ka hula ʻana, ua kaulana nō hoʻi ʻo ia ma ka ʻohana i kāna i hoʻomoʻa ai. Inā koe maila kekahi laiki ma hope o ka ʻaina ahiahi, ʻaʻole nō e nele kona hoʻomoʻa ʻana i ka laiki palai i ia kakahiaka ʻana aʻe. Ma koʻu wā i noho pū ai me ia, nāna nō i hoʻomoʻa i ka ʻaina ahiahi. Ua noi pinepine ʻia ʻo ia e hoʻomoʻa i ka stroganoff, a ma muli o ia nīele ʻana aku iā ia, ua kala loa kona aʻo ʻole ʻana aku iā haʻi i ka hoʻomākaukau ʻana. Ma hope o ka hoʻomaha loa ʻana o kuʻu tūtū kāne i ka hana, ua haʻalele lāua i koʻu hale ma Kaleponi no ka hale ma Reno, a ʻo ke aʻo maila nō ia i ka hoʻomākaukau ʻana. ʻO kaʻu kumu nō ʻo Nalua Manaois. ʻOiai ʻo ia kaʻu kumu hula, ʻo ia nō hoʻi kaʻu kumu e holo ai ma kēia ala ʻōlelo Hawaiʻi. Ma mua o koʻu neʻe ʻana i Hawaiʻi e komo ai i ke kulanui, ua hōʻole maila ʻo ia. I kona manaʻo, ua makemake au e haʻalele i kuʻu ʻohana. Ua wehewehe aku au iā ia no koʻu makemake e aʻo mai ai i ka ʻōlelo. Moʻolelo maila ʻo ia no kona minamina i ka ʻike ʻole ʻana i ka ʻōlelo a kona makuahine, a ʻo kona ʻae maila nō ia. Ua hala akula ʻo ia akā, waiho ʻia maila ke aloha no ka hana mau ʻana aku. He pua mae ʻole ʻo ia i ka lā a i ka ua nui. Ua mālama mai ʻo ia i kāna poʻe pua a ua hoʻolei maila nō hoʻi i ka ʻike. He pua nō au na kona lei ʻāʻī ʻaʻala i kui ʻia e kona aloha a e māpu mau ana i ka hoʻolei ʻana aku. © Makia deJesus 2021 ko mua ko hope

Lehiwa Cabinatan < hoʻi hope Pilikia ka Lua o ka Inaina Lehiwa Cabinatan 29 Kepakemapa 2025 ʻAuhea ʻoukou e kuʻu mau hoa ʻōpū pōloli? Pili nō kēia moʻolelo iā ʻoukou. E heluhelu mai ka maka,. I ka wā o koʻu hele ʻana i ke kula, i kēlā me kēia kakahiaka, hoʻomākaukau au i ka ʻaina kakahiaka i mea e hoʻonā ai i ka lua o ka inaina ma koʻu hale i Nānākuli. Eia naʻe, i kekahi lā, ma hope o koʻu hoʻomākaukau ʻana i ka meaʻai, ua hiki mai ka wā ʻo koʻu haʻalele ʻana i ka hale. Tsā! ʻAʻole lawa ka manawa no ka pāʻina kakahiaka ʻana ma koʻu hale. Hoʻokomo ʻia kaʻu meaʻai i ke ʻeke a naue aku au i ke kulanui. Ua hiki koke mai nō au i ke kulanui, hūlō! A ua hele au i kaʻu papa i mea e nanea ai a pāʻina hoʻi. I loa nō au ā hiki i ka papa, ua aloha aku au i kaʻu kumu a me nā haumāna ʻē aʻe. ʻO ia ka papa ma mua o kaʻu papa, no laila, ʻaʻole au i kamaʻāina me nā haumāna. ʻŌlelo maila kaʻu kumu iaʻu, “E ia nei, e komo mai a e noho pū me mākou!” No laila, ua komo au i ka papa a ua noho ihola au i koʻu noho maʻamau, ma mua o ka papa. Noho mālie au i ʻole e hoʻopupū ai i ke aʻo ʻana mai o nā haumāna a ʻoiai au e noho mālie ana, ua kuhi au ʻo ia ka wā kūpono e ʻai ai. Auē, ua ʻike au i ke aliʻi nui o Oʻahu. A pau ka papa, pau pū kaʻu ʻaina kakahiaka i ka ʻai ʻia. I ia wā, ua haʻalele nā haumāna ʻē aʻe a ʻo ka nuku maila nō ia o kaʻu kumu, “E ia nei! Mai hana pēlā ma mua o ka papa! ʻO kou pāʻina ka mea i piʻi aʻe ai ka pōloli o nā haumāna ʻē aʻe.” A ua pane aku au, “E kala mai iaʻu, ʻaʻole au i ʻike i koʻu hana hewa. He mea maʻamau koʻu pāʻina ʻana i ka papa. He aha ka hewa i kēia lā?” Pane mai ʻo iala, “ʻAʻole kamaʻāina kēia mau haumāna iā ʻoe. No laila, ʻaʻole lākou i kamaʻāina i kou ʻano.” Ua komo ka hilahila i loko o koʻu naʻau a ua mihi ihola nō au i kaʻu kumu. ʻAʻole au i ʻike he mea kapu ka ʻai ʻana ma mua o nā kānaka. Ma muli o kēia hilahila oʻu, me ke kuhihewa pū, ua ʻimi noiʻi au i nā ʻōlelo noʻeau a me nā huaʻōlelo e pili ana i ke kapu o ka ʻai ʻana ma mua o nā kānaka. Eia nō kekahi mau ʻōlelo i loaʻa iaʻu. ʻŌlelo noʻeau helu 1084: “Hōʻokē a make.” He ʻōlelo kēia no ke kanaka i ʻauʻa i kana meaʻai. ʻAʻohe ona kaʻana ʻana i kāna meaʻai me nā kānaka ʻē aʻe a e ʻai wale ʻo ia ma mua o nā hoa o Hanalē. Eia hoʻi, ʻōlelo ʻia penei no kekahi kanaka nāna e kōkua iā ia wale iho nō me ka ʻole o ke kōkua ʻana i nā kānaka ma kahi ona. Hoihoi nō kēia ʻōlelo noʻeau, no ka mea, hōʻike ia i ke koʻikoʻi o ka ʻai ʻana a me ka meaʻai no ka lāhui Hawaiʻi. Inā ʻauʻa ke kanaka i kāna meaʻai, ua ʻike ʻia hoʻi he kanaka ʻo ia e mālama ʻole i kona kaiāulu. No laila, i koʻu pono ʻai ʻana ma mua o ka papa, i ka maka o nā haumāna, he kanaka ʻauʻa au ke ʻike mai, a he kanaka e mālama ʻole i koʻu kaiāulu. ʻŌlelo noʻeau helu 1790: “Kiʻi ʻia aku ko ʻai i kiʻona.” He ʻōlelo kēia no ka nuku ʻana o ke kanaka i huhū ke ʻike maka ʻo ia i ka ʻai nui, ka ʻai pinepine ʻana paha o kekahi. Pili kēia ʻōlelo nōʻeau, no ka mea, ʻo ia paha ka manaʻo o kaʻu kumu ʻoiai ʻo ia e nānā ana i koʻu ʻai ʻana ma mua o kāna papa. ʻO ka huina o nā meaʻai aʻu i lawe mai ai, ʻo ia paha kekahi mea o ka piʻi ʻana aʻe o ka huhū i ka naʻau o kaʻu kumu. I koʻu manaʻo, e hauʻoli ana koʻu kino i ka nui o ka meaʻai, akā, i ka manaʻo o ka poʻe ʻē aʻe, huhū a kaumaha nā ʻōpū o lākou, no ka mea, ʻaʻole no lākou kēia makana. Noʻu wale nō ia. No laila, i hele ʻoukou i ka papa a makemake ʻoukou e pāʻina, eia nā ala kūpono e pāʻina ai me ke akahele. ʻO ka mua, e hāʻawi aku i kāu meaʻai i kou mau hoa papa ʻōpū pōloli. ʻAlua, inā lawa ʻole ka meaʻai e mālama ai iā lākou a pau, mai ʻai i ka papa. E alia ā kani ka hola a e pāʻina ma hope. Inā ʻaʻole hiki iā ʻoe ke kali ā i ke kani ʻana o ka hola, eia ke kolu, e noho ma hope o ka papa a e pāʻina mālie. © Lehiwa Cabinatan 2025 ko mua ko hope

Leikuluwaimaka Meleiseā < hoʻi hope Ke Aloha ʻĀina e Hoʻolulu Nei Leikuluwaimaka Meleiseā 1 ʻOkakopa 2020 Mai ka moku ʻana o ka pawa o ke alaula iō Kumukahi, e nā Hawaiʻi moku o Keawe inu i ka wai kapukapu o Waiau, a i Maui o Kamalalawalu i nā wai ʻehā ʻo Waikapū, ʻo Wailuku, ʻo Waiʻehu, ʻo Waiheʻe, e nā poʻe o ke one ʻai aliʻi o Kakuhihewa, inu i ka wai o Kaʻala hemolele i ka mālie, e nā kama o Kamawaelualani moku, e inu i ka wai ʻula ʻiliahi, a hiki loa aku i ke one kaulana o Niʻihau o Kahelelani me ona hoapili ka wai huna o ka pāoʻo, a i Lehua ka moku kāʻili lā, a me ka wai ʻeleʻele a ka poʻe ʻike, ka wai e hoʻokahi ai kākou a pau ka Lāhui Hawaiʻi, aloha ʻāina kākou. Ma ka puke ʻo Moʻolelo Hawaiʻi i kākau ʻia e Davida Malo, ma ka mokuna ʻehiku i wehewehe ʻia aku ai nā hiʻohiʻona o ka ʻāina. Wahi āna, kapa ʻia ka ‘āina he ʻāina no ka nohona o nā kānaka. Ma mua o ka nohona o nā kānaka i ka ʻāina, kapa ʻia he moku ia. ʻO ka ʻāina me ke kanaka ʻole, he moku nō ia. Inā pēlā ka ʻoiaʻiʻo, hiki paha iā kākou ke kuhi ʻo ke kanaka ka mea e ʻāina ai ka ʻāina, ʻoiai lilo ka moku i ʻāina i ka nohona o ke kanaka. Mai kahiko a i kēia lā, ua ʻike kākou i ke aloha ʻāina e hoʻolulu nei. No kākou ke aloha ʻāina, a ʻo ke aloha kai ʻoi aʻe, ʻo ke aloha ka mea ʻoi aku o nā mea a pau. Wahi a ka mea i paʻi ʻia e Iosepa Hoʻoluhi Nāwahīokalaniʻōpuʻu i ka nūpepa Ke Aloha Aina i ka makahiki 1895, “ʻO ke aloha ʻāina, ʻo ia ka ʻUme Mageneti i loko o ka puʻuwai o ka Lāhui, e kaohi ana i ka noho Kūʻokoʻa Lanakila ʻana o kona one hānau ponoʻī. A ʻo ia nō ka ikaika nāna i kaohi i ke kui mageneti o ke Pānānā, e hoʻopololei ana i kona kuhikuhi i ka welelau ʻĀkau o ka Honua nei, a i ka hōkū ʻākau hoʻi.” A wehewehe ʻia maila ke aloha ʻāina ma kāna nūpepa i puka ma 8 Iune 1895 me ka ʻōlelo kaulana “ʻO wai kou makuahine? ʻO ka ʻāina nō! ʻO wai kou kupunahine? ʻO ka ʻāina nō!” No ia mau manaʻo i ulu ai ka hoi i loko oʻu no ka pilina o ka ʻāina me ke kanaka, a lana aʻe kuʻu manaʻo i ko mākou huaʻōlelo ʻo ʻāiga ma ka ʻōlelo Sāmoa. ʻO ka ʻāiga ka ʻohana. Hoʻohana ʻia aku kēia huaʻōlelo nei no ka pilina ʻohana, a ʻike ʻia ka pilina ma nā loina o ka faʻa Sāmoa. ʻO nā inoa kanaka a pau ma Sāmoa, he kuhi ia i kona kauhale a kaiāulu ponoʻī. Ke hoʻopuka aku ʻoe i kou inoa i mua o kekahi kanaka, ʻaʻole i ʻemo, maopopo iā ia kou ʻāina hānau i ia manawa ʻānō. ʻO wau ʻo Vaevainaotaua a maopopo ihola i ka poʻe Sāmoa, no Vaevainaotaua, Fagafau, Savaiʻi koʻu inoa. Hāpai aʻela kākou i ko kākou mau inoa ma ke ʻano he lei e hoʻonaninani ai i ke kino a me ke ola. E like me nā inoa, he ʻaʻahu ke aloha ʻāina no kākou. Ua lilo ʻo ia i lei no kākou e lei ai, i mea e wehi a kāhiko iho ai kākou. Lei ʻia ka ʻāina i ka ʻohu, ka ʻōpua, a ma Koʻolau i ʻike aku ai, lei ʻia i nā pali hāuliuli. A ʻo nā pulapula a nā kūpuna i alahula aku i ke au o Moananuiākea, lei ʻia ko kākou ʻāina hānau ponoʻī i nā hohonu kai o Kanaloa. Ma ke mele i haku ʻia he lei e ko kākou poʻe kūpuna. Ma ka makahiki 1895 i paʻi ʻia aku ai ka Buke Mele Lāhui. Ua hōʻiliʻili ʻia nā mele mai kēlā nūpepa kēia nūpepa a paʻi ʻia aku a kui ʻia kēia mau pua i lei hoʻokahi ma ua Buke nei. Haku ʻia nā mele e ka poʻe heluhelu nūpepa, a hoʻouna aku lākou i kā lākou mau mele ponoʻī. Ua nui aʻe nā mele aloha ʻāina, a ua haku ʻia nā mele me he mea lā he kiamanaʻo ʻo ia no kekahi hanana. Eia kākou ke holomua nei i ka makahiki 2020 a ʻo ia like ana nō kā kākou haku mele ʻana. I kēlā makahiki aku nei, hoʻopuka ʻia kekahi pā leo i kapa ʻia ʻo Kūhaʻo Maunakea e nā haku mele Hawaiʻi. ʻIke akula kākou, mau nō ke aloha ʻāina e hoʻolulu nei. A mau nō ka ʻume mageneti i loko o ka puʻuwai o ka lāhui, aia lā ʻo ia ke kuhikuhi a ke hoʻopololei nei iā kākou iho i ko kākou ʻāina hānau a hiki i kēia lā. He nani ia, ma ka haku mele e hōʻike aku ai i ke aloha ʻāina, ua haku wau i mele i hahai akula i nā mele a ko kākou poʻe kūpuna. Ua huli aʻela i ka Buke Mele Lāhui a ma laila nō i ʻike aku ai i mau mele aʻu i nānā ai ma ke ʻano he anakuhi mele. No ka paukū mua, ua like ka pilina ʻōlelo me ke mele ʻo Aole Hopo Iho Na Hawaii, na S. Pinao, i paʻi ʻia ma ua Buke nei i ka ʻaoʻao 34-35. He wahi leo mahalo kēia iā Kauka R. Keawe Lopes Jr., ka mea nāna i haku a hoʻohana i kēia lālani mele, “makeʻe no ka pono o Mauna Kea” ma kāna papa i aʻo aku ai. A no ka paukū ʻekolu, ua hahai ka pilina ʻōlelo iā Hua Kau I Ka Umauma, na J. Heleluhe lāua ʻo D. K. Koa, i paʻi ʻia ma ka Buke Mele Lāhui i ka ʻaoʻao 7-8. Na D. K. Kaumiumi i haku i ke mele ʻo Hoolulu Ke Aloha Aina i paʻi ia ma ua Buke nei ma ka ʻaoʻao 14, a mai kēia mele koʻu hoʻoulu ʻana i ke mele holoʻokoʻa. Eia aʻe kuʻu leo aloha i nā Puʻuwai Hao Kila i moe i ke ala, nā kui e ʻume ʻia nei e ka mageneti, ʻo ke aloha ʻāina nō ia. Nani Wale Puʻuhuluhulu Na. S. Leikuluwaimaka Meleiseā Nani wale ka ʻikena iā Puʻuhuluhulu A nā manu o Kaʻohe e haiamū aʻe nei Nā puʻuwai hao kila moe i ke ala Lāhui makeʻe no ka pono o Mauna Kea He aloha ʻāina kau i ka hano Hanohano Hawaiʻi a mau loa E mau ana ke aloha e hoʻolulu nei I nei ʻume mageneti hoʻolale puʻuwai © Leikuluwaimaka Meleiseā 2020 ko mua ko hope

Kamalei Marrotte < hoʻi hope Ke Kāhea a ka Manu Kioea Kamalei Marrotte 10 Pepeluali 2021 Ke Kāhea a ka manu Kioea (ʻŌN 1478) Ka manu kāhea i ka waʻa e holo. Eia nō ka wā e mākaukau ai ka poʻe holo waʻa. I nā mahina i hala iho nei, ua kāhea maila kekahi hoa oʻu me ka ʻī wikiwiki ʻana mai, “E hiki mai ana paha kekahi manawa kūpono e komo ai i ka holomoana hou e hoʻolālā ʻia nei. He ʻiʻini nō hoʻi kou e kiʻi e holo?” Ua hoʻopūʻiwa wale ʻia au i ke koʻikoʻi i lohe ʻia i kona leo kono. Manaʻo ihola wau, “Āhea ana wau e ʻaʻa hou ai i kēia ʻano hana?” No laila, me ke kamaʻilio ʻole ʻana aku me ka ʻohana, me ka maopopo leʻa ʻole ʻana mai o nā mea āpau e pono ai ia hana, ʻae akula wau i kāna kono. Ua hilinaʻi wale wau a manaʻo ihola, na ke au o ka manawa e hōʻike mai ana i ka pono a me ka hiki. I ka wā e lohe ʻia ai ka manu Kioea, e holo nō. Ma hope iki o ia kamaʻilio ʻana o māua ʻo kuʻu hoa, ua hui hou au me kekahi kumu aʻu mai ke kula kiʻekiʻe mai. ʻO ia ka mea e alakaʻi ana i kā nā ʻōpio hui ʻana ma ka hale Marine Education Training Center (METC) ma kaʻe o Mauliola. Hui mākou i ʻelua mau lā i kēlā me kēia pule i mea e mākaukau ai ko mākou mau kino, ko mākou mau naʻau, a me nā waʻa ʻelua ʻo Hōkūleʻa lāua ʻo Hikianalia no ka holomoana hou. ʻAʻole i piha nā makahiki he 25 i nā ʻōpio o ko mākou hui. He manaʻolana ko Nainoa, ʻo ia hoʻi ka nui ʻana aʻe o nā ʻōpio e ʻaʻa ana i kēia hana ma ka waʻa – i ka hoʻokele ʻana hoʻi e like me ko kākou mau kūpuna. Eia ka nīnau i hāpai hou ʻia i kēia au hou: “Pehea e mau aʻe ai kēia hana a nā kūpuna?” ʻO nā ʻōpio nō ka pane, ka haʻina hoʻi o ua nīnau nei. Ua piha nā hui holomoana o ka wā ma mua i nā loea hoʻokele kaulana loa ma ka ʻāina nei. Akā nō naʻe, ke oʻo mai nei lākou i kēia wā a laila na mākou, na nā ʻōpio hoʻi e ʻauamo i kēia kuleana. ʻO ka pahuhopu o kēlā holomoana i hala aku nei ʻo Mālama Honua, ʻo ia nō ka hoʻolauna ʻana aku i nā poʻe ʻōiwi like ʻole o nā ʻāina ʻē ma ka honua i mea e ʻike ai kākou i nā ʻano pilikia i kupu maila ma muli o ka huli aniau. He hoʻomaka wale nō ia i ke kūkākūkā ʻana ma waena o kākou poʻe ʻōiwi. ʻAʻole i lawa kēlā holomoana hoʻokahi. He pono kēia holomoana hou ʻo Moananuiākea i mea e mau aʻe ai ko nā kūpuna ʻike. He ʻehā makahiki ka lōʻihi o ua holomoana nei. Eia naʻe, he ʻeono paha makahiki ka lōʻihi o kēia holomoana hou. E nei mea heluhelu ē, hoʻomanaʻo akula ʻoe, ʻo Papa Mau ke kumu i ola hou ai kēia ʻike kupuna o kākou. Ua nalowale ia ʻike ma Hawaiʻi nei a nāna hoʻi i hoʻōla hou i ia ʻike keu a ka waiwai. Ua like ka pilikia ma ko Mau ʻāina hānau. ʻAʻole nui ka ʻōpio i hoihoi i ka ʻauamo ʻana i ua kuleana nei, ʻo ka lilo ʻana i hoʻokele. He pono ko nā ʻōpio komo ʻana i kēia wahi hana o nalowale hou auaneʻi nei ʻike kupuna. Na nā ʻōpio hoʻi ke kuleana e hoʻomau i nei ʻike kupuna i kēia au hou e hiki mai ana. Inā nō he hoi e ʻaʻa i ka hoʻokele, e makaʻala a hoʻolohe aku i ka leo kāhea a ka hui ʻo Polynesian Voyaging Society, i ka leo kāhea hoʻi a ka manu Kioea. © Kamalei Marrotte 2021 ko mua ko hope

Kahikinaokalā Domingo < hoʻi hope He Haliʻa Aloha no Konanui Kahikinaokalā Domingo 1 ʻOkakopa 2020 E ala e Ka‘ū mai ʻOkiʻokiaho a i Mawae, kāhiko o Mākaha, e ala e Puna, Puna Kumākaha, e ala e Hilo na‘au kele! Hilinaʻi Puna, kālele iā Kaʻū. ʻAuhea wale ana ʻoe e ka malo ʻeka, ka hulu kupuna o ka pō nona ke kua wehi, e pōʻai mau ana i ka piko o Wākea. Kanu ʻia i hea ka ʻawa a Kāne? Aia nō ia i ka ʻawa kau lāʻau o Puna, ka ʻāina Houpo o Kāne. Kani maila ka inoa ʻo Konanui, nā kupa ʻai au maoli o Puna a me Kaʻū, i halihali ʻia mai e ka makani “koʻele papa” o Puna.ʻO Joseph Konanui ka makuakāne, ʻo Elizabeth Konanui ka makuahine, hānau ʻia mai ua wahi pili ʻohā nei, ʻo Jerry Konanui, he mamo hiwahiwa na Hāloa. E kuʻu LPM, “lepo pōpolo mahiʻai” o ʻOpihikao, nui ka haʻo o kēia wahi keiki ʻohā iā ʻoe. ʻO wai lā kēia ʻōpū aliʻi, he loea no ka mahiʻai. He ʻumeke kāʻeo no ka ʻike. Ua hoʻohuli ʻia nā lima i lalo i ka honua, a ua ola nō. I kuʻu wā hūpēkole, ua ʻike maka wau i nā hana kupaianaha a ua laeʻula nei, ka lae i ʻula pau i ka lepo ʻulaʻula i puehu ʻia e ka ʻāina kua makani hiehie o Kaʻū nui. ʻAʻole loa ʻo ia he kanaka hoʻokano, a i ʻole he kanaka haʻakei. ʻAʻole loa ʻo ia i hōʻoio i kona ʻike he lehulehu a he manomano. Nona nō ka lālā kau kolokolohai, a ua haʻaheo nō ʻo ia i kona mau ʻāleuleu. He ʻike laha nō ia i ka lehulehu, he loea maoli nō ʻo Konanui. Eia nō naʻe, ʻo kāna inoa kapakapa nona iho ʻo LPM, “lepo pōpolo mahiʻai,” he ʻōlelo hoʻokanahaʻi i kona ʻano akamai. Ua loa nō kona hele ʻana i Oʻahu nei mai kāna nohona i Pāhoa, a pōkole wale ka moena o ka noho.Eia nō naʻe, he laulā a ākea nō ke ʻano hoʻokipa, ua lawa no ka hālāwai ʻana a puni ke kānoa ʻawa, ua lawa mau ka ʻai a me ka iʻa, ua lawe mau ʻia mai ka poi paua a Keāiwa, a lako nō hoʻi i ke aloha, a me ka nanea a nūnēnūnē mau ʻana me ia. Akamai wale ʻo Konanui i nā ʻano kalo like ʻole a ka poʻe kūpuna, i ona mau hiʻohiʻona, kahi e mahi kūpono aku ai iā ia, a me nā ʻano ʻike he nui a he lehulehu e pili ana nō i ke kalo. Mikioi a noʻeau nō kona hōʻoia ʻana i kēlā kalo kēia kalo, he ʻike leʻa, he ʻike maopopo, a he ʻike maoli nō kona. Loiloi ʻia nā māhele a pau o ke kalo. Mākaʻi ʻia ka piko o ka lauʻalo, kona waihoʻoluʻu, ka ʻiʻo a me ka ʻaihē, makaʻala ʻia ke ʻano o ke kōhina, ka hā a me ka lau. Hele aku ʻo ia kiʻi i kalo, lālau wale i ke kalo, ʻaʻole i ʻū, puka mai ka inoa o ia kalo, a ʻapo wale, hāʻule ihola mai nā lehelehe me ka maopopo loa. Ua like nō ka nui o ka ʻike i loaʻa maiā Konanui no nā ʻano mea kanu like ʻole. Ua noho a kupa ʻo ia, a hele a lōea i nā mea kanu kupuna like ʻole, ke kalo, ka ʻawa, ka ʻuala, ka ʻulu, a he nui wale aku. Moʻolelo mai ana ʻo ia no kona wā kamaliʻi, i ka wā a ka ʻohana i ʻākoakoa pū ai i ka hale e hana ai i ka poi, he lā i hoʻokaʻawale ʻia no ka hana. Komo nā lālā a pau loa o ka ʻohana, mai nā ʻao i lawa ka nui e paʻa ai i ka hue wai, a hiki i nā lāʻele mahaoʻo. Wahi a Konanui, ʻo ia ka wā i launa ai ka ʻohana, ka wā e hoʻoili aku ai ka ʻike a me nā loina o ke kupuna i ke keiki, i mea e hoʻokahua aku ai i ia mau mea no ke kanaka makua ʻana. ʻAʻole ʻo ia i mākaukau no kēia aʻo ʻana aku i ka nui poʻe mai kona wā keiki. He kanaka hana uila ʻo ia, a he lawaiʻa. Wahi āna, ua ala maila ʻo ia i kekahi kakahiaka me ke kahe ʻana o ka hou, a piʻi aʻela ka ʻōkakala ma ka ʻili, ʻo kona hoʻomaopopo aʻela nō ia i kona kuleana e hoʻomau ai i ka ʻike o kona mau kūpuna, a e hoʻoili aku i kēlā ʻike i nā hanauna aku. Mai ia wā, ua hele ʻo Konanui a puni ka pae ʻāina e aʻo aku a aʻo mai ai i nā mea like ʻole no ke kalo. Nīnau mau ʻia ʻo ia penei: “E ʻAnakala, he aha ke kalo ʻoi loa o ka maikaʻi?” A puana mau ʻo ia i kēia pane nei: “ʻO kaʻu kalo punahele ke kalo aʻu e ʻai ana, ke kalo i mua oʻu i loko o ka ʻumeke poi,” me ka manaʻo e mahalo i ka mea loaʻa. ʻO kona leo hoʻokikina mau, kona leo hoʻolale mau, kona leo aʻoaʻo mau hoʻi, ʻo ia ka mahi ʻana i ke kalo me ka naʻau maikaʻi. Me ka manaʻo, he mea kēia kalo e hoʻōla mai ana iaʻu, e hānai ana iaʻu, a e hoʻomana ana iaʻu. ʻAʻole nō i pau kona ʻano loea ma ka mahiʻai wale nō. Noʻeau ʻo Konanui i ka hana poi, ke kuʻi ʻai, ke kālai papa kuʻi ʻai, ke kālai pōhaku kuʻi ʻai, a he nui wale aku. ʻOi loa kona ʻano maiau, maʻemaʻe, a mikioi wale ma ke kuʻi ʻai ʻana. No kona ʻano “pana” kūpaianaha ma ke kuʻi ʻai ʻana i lohe ʻia kēia inoa o ka makani “koʻele papa.” Ua kālele a koi hoʻokina nui ʻo ia ma kēia ʻōlelo nei ʻo, “Nani ke kalo,” me ka manaʻo, e maha a maikaʻi ke ʻano a ka naʻau i ka wā a Hāloa e noho pū ana. ʻAʻohe ʻōlelo ʻino, manaʻo ʻino, hana kolohe, hana lapuwale, a pēlā wale aku, mai ka wā e kanu ai i ka huli a hiki i ka wā e kau ana ka mikiʻai i ka waha. I ka wā i hāpai ʻia maila kekahi pila ma ka ʻahaʻōlelo e kākoʻo ana i ka hoʻololi ʻana i ke kalo ma o ka GMO, ʻo ia ka genetically modified organism ma ka ʻōlelo haole, ua lilo nō ia pila ʻo ka “taro security bill” i pilikia maoli no kākou nā Hawaiʻi. Akā, ua maʻa nō ʻo Konanui i ka ʻai kalo paʻa, a ʻo ka moni kūpono nō ka hana. E like me kāna hana mau, lawe ʻo ia i ke kalo paʻa, a hana i poi ʻulika, i poi linalina ʻono maikaʻi, he hua no ka hana maiau. Ua huliāmahi mai nā mahiʻai kalo like ʻole o ka paeʻāina, e alakaʻi i paio e kūʻē ai i kēia hana ʻino ʻana i ke kalo. ʻAʻole loa ʻo Konanui i hiki aku i ke ʻano ao kahi. ʻOi kaʻakaʻa nō nā maka, a hala kēia hulu kūpuna. Ua lohe pepeiao mākou i nei leo waha wali, a ua ʻike maka nō i kona akamai. I ia lā o ka hoʻolewa, pakapaka ua nā waimaka, a loʻiloʻi wale i ka heleleʻi. Ua hoʻi nō i ke ala koʻiʻula a Kāne, eia nō naʻe, e mau ana nō kona ilina i kēia au e neʻe nei, a i nā hānauna e hiki mai ana. Ua kapu hou nō ka Hāloa iā ʻoe e Konanui, ka heke aʻo nā mamo a Hāloa. © Kahikinaokalā Domingo 2020 na Kahikinaokalā Domingo ko mua ko hope

Kaimana Kawaha < hoʻi hope Ua Haʻaheo Kalāheo i ka Lei Mokihana, Ua Wehi i ka Lanakila Kaimana Kawaha 30 ʻApelila 2022 I ka Mele Manaka o kēia makahiki 2022, ua lawe ka hālau Ka Lei Mokihana o Leināʻala i ka makana ʻoi kelakela o ka hoʻokūkū hula kaulana, ʻo ia hoʻi ka makana no ka hālau helu ʻekahi ma ka hula ʻana. ʻO ka manawa mua nō kēia i eo ai kēia makana lanakila i kekahi hālau mai Kauaʻi mai. A ʻo ka mua nō hoʻi kēia i lilo ai ke eo i kēia mau wāhine keu a ka haʻaheo o Kalāheo. Ua hōʻiliʻili akula ʻo Kumu Hula Leināʻala Pavao Jardin a me kāna mau wahine alo maikaʻi i ka heluna ʻoi loa o ka ʻai he 1,128 no nā hula ʻelua i hōʻike ʻia mai nei ma luna o ke kahua e kaulana nei. No ka ʻaoʻao hula kahiko, ua hula ua hālau lanakila nei i ke mele ʻo Hoʻoheno no ka Poli Lauaʻe. Ua haku ʻia nō kēia mele e ke Kumu Hula Wahinekeouli Pa a ua paʻi ʻia ma loko o Ka Nupepa Kuokoa i ka makahiki 1917. He mele wahi pana nō kēia e hoʻohanohano ana i nā uʻi o Kauaʻi mai Kukuiolono pāka a hiki aku i ke one kani o Nohili. Ua ʻaʻahu nō nā wāhine o nei hālau i nā wehi o Kauaʻi. E kāhiko ana nō i ka pāʻū lāʻī, onaona i ka maile kīkepa, hoʻopē ʻia i ke ʻala o ka lauaʻe, ua lei ʻia nō hoʻi i ka palapalai i wili ʻia me ka lauaʻe hoʻoheno poli. Ua ʻike maka aku nō i nā uʻi o Kauaʻi hemolele i ka mālie. No ka ʻaoʻao hula ʻauana, ua koho ʻia ke mele ʻo Kauaʻi Lana i ke Kai i haku ʻia e ka haku mele kaulana o Hawaiʻi ʻo Robert Uluwehi Cazimero. E like me ke mele kahiko i hula ʻia, ua pili nō hoʻi kā ia nei mele i nā wahi pana like ʻole āna i ʻike maka aku ai ma Kauaʻi. Ua kāhiko haʻaheo ua mau mamo nei o Kalāheo i nā holokū keu a ka poni, ka waihoʻoluʻu kaulana o ia mokupuni. Ua neʻe hoʻokahi lākou mai ʻō a ʻō o ke kahua a puni me he mea lā e mākaʻikaʻi ana i ka moku o Manookalanipō. I ia neʻe hoʻokahi ʻana nō hoʻi, e moani mai ana ke ʻala o ka lauaʻe a me ka maile lau liʻiliʻi i ka ihu. Ua nani wale mai hoʻi kau i ka maka ke ʻike aku. I ka lei ʻana o nei hālau i ka lei o ka lanakila, ua hoʻopuka maila ʻO Brylyn Noelani Aiwohi, he ʻōlapa na ua hālau hula nei, a he lālā nō hoʻi na ka ʻohana Kawaihelani i kona manaʻo me kēia, “He mea nui nō kēia hula ʻana no Kauaʻi a me Niʻihau i mua o ke anaina a puni ke ao. Nui ko mākou aloha no Kauaʻi a me Kalāheo, ko mākou home. A ʻo ia kā mākou i hana ai, ua hōʻike aku nō mākou i ia aloha a haʻaheo hoʻi i mua o ka honua.” Ua haʻaheo maoli nō ʻo Kalāheo a me ko Kauaʻi! Me ʻoukou nō kēia leo hoʻomaikaʻi e nā mokihana anuhea e kui ʻia ai ka lei haʻaheo a me ke lei lanakila o ko ʻoukou kumu hula o Leināʻala Pavao Jardin! Ua ʻike ʻia nō ka nani a me ke aloha o ko ka mokupuni kāʻili lā. Aloha wale ka poli lauaʻe e lana nei i ke kai! © Kaimana Kawaha 2022 ko mua ko hope

Puʻuwaihaokila Nakahara < hoʻi hope E Kani ka Pila! Puʻuwaihaokila Nakahara 15 Pepeluali 2023 ʻAʻohe lua e like ai me ka waiwai o nā mele Hawaiʻi. Pēlā pū me ke akamai o ko kākou poʻe kūpuna na lākou i haku i nā mele e hīmeni mau ʻia i kēia au e holo nei. Mai kahi pae a i kahi pae o ko kākou home aloha nui ʻia ʻo Hawaiʻi, ua lehulehu a manomano nā mele Hawaiʻi nā mele e ola nei i kēia au i ka hīmeni ʻia ʻana, a me nā mele i nalowale. Hoʻokahi wale nō hana e hoʻōla mau ai kākou i nā mele a ko kākou mau kūpuna, ʻo ia ka hoʻokani ʻana i nā pila. ʻAʻole nō e nele ka hiki ke loaʻa iā kākou kekahi mau mele Hawaiʻi i laha loa, e laʻa ʻo Ka Uluwehi o ke Kai, Henehene Kō ʻAka, Noho Paipai, a me Kuʻu Hoa. Eia naʻe, ma waho aʻe o ua mau mele laha loa nei, pehea kākou e hoʻolohe a aʻo ai i nā mele? Pehea nā mele ʻohana e hīmeni ʻole ʻia ma muli o ka hiki ʻole i ka ʻohana ke hoʻokani i ka pila? Ma o ko kākou mālama ʻana i nā mele Hawaiʻi, ma o ka hīmeni ʻana, ma o ka hoʻokani pila ʻana, ma o ke aʻo ana i nā mele i kekahi makamaka, ua ola hou nā mele. E kiʻi ʻia ka pila a e hoʻokani ʻia ʻo ia! ʻAʻohe āu pila? E kūʻai i kekahi pila! ʻAʻohe kālā? Mai kūʻai i ka Disney Plus a i ʻole ka Netflix no kekahi mau mahina, a laila ua hiki ke kūʻai ʻia ka pila. Inā ua loaʻa ka pila iāʻoe, e nānā mai. Penei koʻu wahi manaʻo e hoʻoholomua ai i kēia hana kupaianaha, ʻo ia ka hoʻokani pila ʻana. E aʻo i nā mele! Ua hiki ke noho ma ke alo o ka puʻukani a ʻapo i nā mele Hawaiʻi maiā iā ia mai. Nāna e aʻo iā ʻoe i nā lira o ke mele. Nāna e hōʻike iā ʻoe i ke ʻano o ka hoʻopaʻa ʻana o ka manamanalima i ka ʻukulele. ʻAʻohe puʻukani i ʻae mai i kou noho ʻana ma kona alo? Hoʻolohe wale i nā mele i oki leo ʻia! Nui hewahewa nā mele a nā puʻukani i hoʻopuka ai i hiki iā kākou ke hoʻolohe mau. Hiki ke hoʻolohe wale a hoʻopili wale aku i kāna e mele ana. A laila, ke upu aʻela ka ʻiʻini e hoʻomau aku i kāu aʻo ʻana, hiki ke ʻimi ʻia he kumu mele, a hiki ke hōʻoia ʻia kāu i aʻo ai. E aʻo aku i kekahi! Iā ʻoe e aʻo ana i nā mele Hawaiʻi, i ka hoʻokani ʻana i nā pila, e aʻo wale aku i kekahi! Inā ʻoe mākaukau, nāu nō e lilo i kōkua na kekahi e makemake e aʻo i nā mele Hawaiʻi. Ua hiki ke hōʻike aku i kāu i aʻo ai, a ʻoi aku ka maʻalahi o ke aʻo ʻana i nā mele Hawaiʻi o kekahi. E like me kaʻu i aʻo ai mai koʻu māhoe, nāna i hana nui, a hōʻike wale maila ʻo ia i nā momi waiwai āna i aʻo ai, a ua kōkua nui ʻo ia i koʻu aʻo ʻana. E hīmeni kākou! ʻO ka mea nui, ʻo ia ka hoʻomau ʻana o kākou i nā mele Hawaiʻi. I loko ka hīmeni a me ka hoʻokani pinepine ʻana, ma ka hale paha, ma ke kula paha, ma ka pāka paha, e lilo ana ua hana nei i mea maʻamau iā kākou! Pēlā nō ka pahu e hopu ai kākou ka lāhui Hawaiʻi. Na kākou ke kuleana ʻo ka mālama ʻana i nā ʻano hana Hawaiʻi like ʻole! No laila, he wahi leo paipai kēia iā kākou e hoʻomau i kēia hana laha ʻole, ʻo ia ka hoʻokani ʻana i nā pila a me ka hīmeni ʻana i nā mele a ko kākou mau kūpuna. Inā ʻaʻole kākou ʻo ka mea e mālama ʻana i nā mele Hawaiʻi, na wai e mālama ana? © Puʻuwaihaokila Nakahara 2023 ko mua ko hope

Kiana Davis < hoʻi hope Ka ʻOhu Lau Lipo o ka ʻĀina Kiana Davis 1 ʻOkakopa 2020 I kēia wā o ka maʻi ahulau COVID-19 ua hoʻomanaʻo ʻia ka Hawaiʻi i ke koʻikoʻi o ke kanu ʻana i kā kākou mea ʻai ma ko kākou ʻāina. I nā mahina ʻo Malaki a me ʻApelila ua kokoi hele ka nui lehulehu i nā hale kūʻai e hoʻolako ai i ko lākou hale me he mea lā e pā mai auaneʻi kekahi makani pāhili. Akā ʻaʻohe makani pāhili e kokoke ana, ʻo ka maʻi ahulau weliweli ke hōʻeaʻea ana. A ma muli o ia kokoi hele ʻana, nele nā hale kūʻai he nui i nā kini mea ʻai ʻole a hōʻike leʻa ʻia kā kākou kaukaʻi nui ʻana i kā Matson mā lawe ʻana mai i ka mea ʻai a me nā mea like ʻole i Hawaiʻi mai ka ʻāina ʻē mai. I ua mau mahina nei ʻo Malaki a me ʻApelila, ua ulu aʻe ka hopohopo i loko o kekahi ma muli o ka lauāhea e ʻoki ana ʻo Matson mā i ka halihali ʻana i nā mea e pono ai ka nohona ma Hawaiʻi inā loaʻa nā kipikoa he nui i ka maʻi COVID-19 a emi mai nā limahana e hana ma ia ʻoihana. He pilikia nui ka hoʻōki ʻana i nā waiwai hoʻopae mai, akā ʻaʻole pēlā i ka wā kahiko. ʻAʻole i kaukaʻi nā kūpuna i nā moku hali ukana. Na lākou nō i kanu i kā lākou mea ʻai ma ko lākou ʻāina hānau. Ua hoʻolako maikaʻi ʻia nā kūpuna i nā mea i ulu aʻe ma loko o ko lākou ʻāina kulāiwi. No laila, no ke aha kākou e kaukaʻi ai i nā moku hali ukana? A pehea hoʻi kākou e hoʻoponopono ai i ko kākou pilina i ka ʻāina? I ka wā e ola ana ʻo Olopana mā, ʻo Kawainui ka ipu kai no Kailua, Koʻolaupoko, Oʻahu. He 450 ʻeka ka nui o ka loko iʻa a aia nā loʻi kalo he 350 ʻeka ma kaʻe o ia loko nunui. Na nā kini Kailua i mālama pono i ia wahi. Eia naʻe i ka makahiki 1846, he 749 wale nō ʻōiwi e noho ana ma Kailua. ʻO ia paha ke kumu i ulu aʻe ai ka ʻōpala ʻai ma nā loʻi. ʻAʻole nō nui loa ka poʻe e kanu ana i ke kalo i ia manawa. A i ka makahiki 1895, hoʻokahi wale nō mahiʻai kalo i koe a ʻo kona inoa ʻo Hikaʻalani. Ua kūʻē ʻo Hikaʻalani i ka ʻaihue ʻana i ka wai o Kailua no ka mahi kō ma Waimānalo, a i mua o ka ʻaha hoʻolohe wai ʻo ia i wehewehe aku ai i ka hala ʻana o nā mahiʻai kalo o Kailua a me kā lākou mau mamo. ʻO Hikaʻalani a me kona makuahine hānai wale nō nā mea i koe. Minamina ka loaʻa ʻole o kekahi kanaka e ola ana e hoʻōia i kāna ʻōlelo. Mai ka wā iā Hikaʻalani, ʻaneʻane piha nā makahiki he 85 ma mua o kā ka Hawaiʻi hoʻi ʻana i ka hana mahiʻai kalo ma Kailua. ʻO Charles “Doc” Peʻapeʻa Makawalu Kekuewa Burrows paha ke Kanaka mua loa i hoʻomaka i ka hoʻōla hou ʻana i nā loʻi o Kailua. Ua hoʻomaka ʻia kāna hana i ka makahiki 1980, a aia nō ka hua o ia hana ke waiho nei ma ka ʻili ʻāina ʻo Kūkanono, ma waena o ka heiau ʻo Ulupō a me ka loko iʻa ʻo Kawainui. I ia wā, he kumu kula akeakamai ʻo Doc ma ke kula kiʻekiʻe ʻo Kamehameha a nāna nō i lawe mai i kāna mau haumāna i Kawainui i hiki iā lākou ke ʻike maka i nā mea a lākou i aʻo mai ai i loko o nā papa akeakamai. Ma ka hana nō ka ʻike. Ma loko o ia mau makahiki he 85 ua lilo ʻo Ulupō i wahi e waiho wale ʻia ai ka ʻōpala like ʻole e laʻa ke kaʻa, ka iho uila, ka pahu hau, ke kaupoku keleawe, a pēlā wale aku. No ka hoʻōla hou ʻana, ʻaʻole hiki ke kanu hou ʻia ke kalo me ka ʻole o ka huʻe ʻana i ka ʻōpala i waiho ʻē ʻia, ka ʻoki ʻana i ka mauʻu, a me ke kūkulu hou ʻana i nā kuāuna. No laila ʻo ia ka mea a Doc a me kāna mau haumāna i hana ai ma Ulupō. Na lākou i huʻe i nā kana ʻōpala he nui. Akā i kekahi manawa ʻaʻole lawa ia mau hana nui. Paʻakikī ka ʻike maka ʻana i ka hopena o ka puʻu ʻōpala. Ma nā wahi e like me Ulupō, na ka Papa Ola o ka Mokuʻāina i hele mai e ʻohi i kekahi mau hāpana lepo e ʻike i ka maikaʻi me ka ʻole o ka lepo no ka mahiʻai ʻana no ka mea inā he pilikia ko ka lepo i kanu ʻia ai ke kalo, e pilikia ana ko kākou kino ke ʻai kākou i ia kalo. Ma o kā ka Papa Ola hōʻike ua hoʻomaopopo ʻia, ma nā loʻi i waiho mua ʻia ai nā māhele kaʻa, ua nui loa ke kēpau. Wahi a lākou, hoʻohana ʻia ke kēpau ma nā huila kaʻa i mea e hoʻokaumaha ai i nā taia. Ma muli o ka lōʻihi o ka manawa i waiho ʻia ai nā taia ma ka loʻi ua heʻeaholo ke kēpau mai ka taia i ka lepo. Inā kanu ʻia ke kalo i loko o ka loʻi haumia, e omo ana ke kalo i ke kēpau. Na ka Papa Ola i kauoha, ʻaʻole e ʻai i ke kalo mai ia mau loʻi haumia. Akā ʻo ka mahiʻai ʻana i nā mea ʻai Hawaiʻi ka pahuhopu i hiki iā kākou ke kaukaʻi ʻole ma luna o Matson mā. A eia kekahi, pili ka mālama a me ka ʻai ʻana i ke kalo i ko kākou moʻokūʻauhau. No laila he aha ana ka mea a kākou e hana ai? Ua pau ka waiho ʻana i ka ʻōpala a ʻaʻole hiki iā kākou ke hoʻi hope. I kēia mua aku, pono kākou e ʻimi i alahele e hoʻoponopono ai i ka lepo. ʻO ka hana maʻamau ma ʻAmelika no ka hoʻopau ʻana i ka lepo haumia, ʻeli ʻia ka lepo, halihali ʻia i kahi ʻē, lawe ʻia mai ka lepo hou mai kahi ʻē aku, a lilo ka lepo haumia ʻo ia kā haʻi kuleana. ʻAʻole loa hiki iā kākou ke hana pēlā ma Hawaiʻi. Kūʻē ia hana kāpulu i ka manaʻo a me ka loina Hawaiʻi. Ua liliha ka lepo ma mua o ka waiho ʻana i ka ʻōpala a ʻai maoli ʻia kekahi ʻano lepo. No kākou ke kuleana e hoʻoponopono ai i ka pilikia. ʻO kekahi mea ʻano hou e ʻimi noiʻi ʻia nei ma nā kula nui mahiʻai a puni ka honua, hiki paha i kekahi mau mea kanu ke hana me he hakuʻala lā e hoʻomaʻemaʻe i ka lepo. Ma ʻĪnia ua hōʻoiaʻiʻo ʻia ka hiki i nā mea kanu o ke ʻanona ʻo Bacopa (genus Bacopa) ke omo aʻe i nā keleawe kaumaha. He mea kanu Hawaiʻi ko ua ʻanona hoʻokahi, ʻo ia hoʻi ka ʻaeʻae (Bacopa monnieri). I kēlā makahiki aku nei, ua alakaʻi ʻia e kekahi limahana ma Ulupō, e Ryan Ueunten, he papahana e hōʻoia ai i ka hiki me ka ʻole i ka ʻaeʻae ke omo pono i ke kēpau, a maʻemaʻe hou nā loʻi haumia. Inā pēlā, hiki iā kākou ke kanu hou i ke kalo ma laila. Ua lilo ia papahana ʻo ia kā Ryan papahana no kāna pepa nui laeoʻo ma lalo o ke kula ʻo Tropical Agriculture and Human Resources (CTAHR) ma Mānoa. ʻO kēia ka makahiki ʻelua o ua papahana nei a maikaʻi ka loaʻa. ʻIke ʻia nō ka hoʻēmi ʻia ʻana iho o ka nui o ke kēpau i loko o nā loʻi. Maʻalahi nō ka ʻeli ʻana i ka lepo a me ka waiho ʻana i kahi ʻē. Akā ma o ke kakali ʻana ʻo ka pau o ke kēpau i ka ʻaeʻae, e aʻo ʻia nō ka hoʻomanawanui. ʻAʻole i haʻalele nā kūpuna i ka hana mahiʻai i ka lā hoʻokahi a i ʻole ka mahina hoʻokahi. Ma loko o nā mahina a me nā makahiki he nui i ulu aʻe ai ko kākou kaukaʻi ʻana i nā moku hali ukana a me nā waiwai hoʻopae mai. I kēia mau lā ʻōlelo pinepine ʻia “mai kali a pau nā niho o hala ʻē ka Puʻulena.” Akā he pono paha ke kali ʻana. ʻAʻole hua ka ʻulu a me ka ʻuala i ka lā hoʻokahi , a ʻaʻole hoʻi mākaukau ke kalo i ka lā hoʻokahi. Inā makemake kākou e kaukaʻi ʻole ma luna o Matson mā, e hoʻi ana kākou i ke ola nanea a ʻo ia ola, he ola nohili ia. ʻAʻole paha e pau ana nā niho ma muli o kēia ʻano hoʻomanawanui. Na kēia wā o ka maʻi ahulau COVID-19 i hōʻike iā kākou ʻaʻole paha maikaʻi ka hoʻomau ʻana i ka nohona ʻāwīwī o nā ʻāina ʻē. Lana ka manaʻo e maʻemaʻe ana nā loʻi haumia i kēia makahiki aʻe a i ia manawa e kono hou ʻia ana ka Papa Ola e hōʻoia i ka hiki ke hoʻomaka hou i ke kanu ʻana i ke kalo ma ia mau loʻi. He mea nui ka hoʻi ʻana i ka ʻai o kēia ʻāina aloha, ka ʻai pono. ʻAʻole paha hiki iā kākou ke kāhea iā kākou iho he Hawaiʻi inā ʻaʻole mālama ʻia ka pilina o kākou me ko kākou makahiapo ʻo Hāloa. © Kiana Davis 2020 ko mua ko hope

Puaʻala Wakinekona < hoʻi hope Ola Waiʻanae i ka makani Kaiāulu Puaʻala Wakinekona 6 Nowemapa 2026 E ka pulu o ka nihi lau kukui. E ke kupu o ka ʻāina ʻaʻala i ka maile lau liʻi. E ka lei na ka ʻuhane. E ala mai. Mai Nānākuli ā i Waiʻanae, e mau ana ka hanu ʻana o ka moku ʻo Waiʻanae me ka pana o kona poʻe – me ke kūpaʻa a me ka luli ʻole. Ua ʻike kēia ʻāina i nā kau he nui: ke ʻāʻumeʻume, ka haʻaheo, a me ka hoʻāla hou. I kekahi mau lā, uwē ua poʻe nei i ka wela o ka lā, luhi ke kaiāulu a ʻimi akula i kekahi mea e hōʻoluʻolu ai iā lākou. Akā naʻe, ʻaʻole ia he namunamu - he hōʻailona ia no ke ola, he mea hoʻomanaʻo hoʻi, eia mākou ke ʻimi mau nei i ka hoʻōla. Hoʻomaka ka hoʻōla hou ʻana i ka wā e hoʻoholo ai mākou e nānā ʻole aku i kēlā wela a e hana i kahi mea hou ma o ko mākou ikaika ponoʻī. ʻO ka mea e hoʻohuli ai ka manaʻo, ʻaʻole no waho ko Waiʻanae ikaika. Ua ulu mai loko mai. Ua lako ʻē nā kānaka i nā mea e pono ai. Ua hoʻomaopopo nō ko kākou mau kūpuna i kēia ʻoiaʻiʻo: ke hoʻolohe ke kaiāulu iā ia iho, hana pū, a noho pū me ke aloha ʻāina, e hoʻi hou ana ke ola i ka pono. Ke kūpaʻa nei ka Institute for Native Pacific Education and Culture (INPEACE) ma hope o kēlā hana, ʻaʻole ma ke ʻano he mōʻī, akā ma ke ʻano he hoa hele i ke ala o ka hoʻoikaika ʻana i ke kaiāulu. Hoʻokumu ʻia i Waiʻanae, i ka makahiki 1994, e Sherlyn Franklin Goo, Alice Kawakami, a me Kathy Au, ʻo ka papahana mua o ua ʻahahui nei, ʻo ia ʻo Ka Lama O Ke Kaiāulu. ʻO kāna pahuhopu ka hoʻoulu ʻana i ko ke kaiāulu e lilo i kumu, e hoʻi i ko lākou kaiāulu ponoʻī, a e hoʻomālamalama i nā hanauna e hiki mai ana. Mau nō ka manaʻo, e hoʻoulu ke kaiāulu iā ia iho. Ma kekahi ʻano, kō ʻia kēia pahuhopu i ka hai ʻana o ka hui i nā limahana mai ke kaiāulu mai. A ke mau nei nō ia hana i ka pulapula o kēia hui mua, iā INPEACE hoʻi — ua manamana mai nō a noho i ka paeʻāina holoʻokoʻa, a ʻo nā limahana, hana a noho ka 75 pakeneka a ʻoi i kona kaiāulu ponoʻī. I kēia mau lā, ʻekolu kumuhana nui a INPEACE no ka hoʻoikaika ʻana i ke kaiāulu – ka hoʻonaʻauao, ka pono kaulike, a me ka noʻeau hoʻokele waiwai. Ma o kēia mau kumuhana nui ʻekolu e mālama ʻia ai ke kanaka, mai ka hānau ʻana a i ka hoʻi ʻana i ka pō. Puka nā maka i ke ao, pūʻā ʻia ke keiki e INPEACE. Aʻo pū nā mākua i ka papahana ʻo Hiʻilei me kā lākou keiki, me ka ʻike ʻana hoʻi, e hoʻomaka ana ke aʻo ʻana ma ka hale, no ka mea, ʻo ia ka lumi papa mua. Hoʻomau ia mau ʻohana i ka papahana ʻo Keiki Steps, he ʻano kula kamaliʻi no ke komo pū ʻana o nā keiki a me ko lākou kahu mālama (nā mākua, nā kūpuna, nā ʻanakē, a pēlā aku). Ke mākaukau ke keiki no ka hele kino ʻana i ke kula kamaliʻi, kōkua ka papahana ʻo Hoʻāla i nā ʻohana e ʻimi ai i kahi kula pono no lākou a me ke kālā no ka uku ʻana, mai ka maka mua o ka ʻimi ʻana i kula ā i ke komo maoli ʻana i ka papa. Pēlā e kō ai ke kumuhana nui ʻo ka hoʻonaʻauao. ʻOi kaʻakaʻa nā maka, mālama ʻia ka ʻōpiopio e INPEACE. Ma ka māla o ke kula waena ʻo Waiʻanae, huli nā ʻōpio i nā lima i lalo a aʻo lākou i ka waiwai o ko lākou kaiāulu ponoʻī ma o ka papahana ʻo Kupu Ola. ʻO ke kumu o nā papahana ʻo Ka Lama Education Academy lāua ʻo Early Literacy Institute, ʻo ia ka hoʻonaʻauao ʻia ʻana e nā kumu aʻo mai loko mai o ke kaiāulu. Na kēia poʻe alakaʻi e hoʻopaʻa i kā mākou poʻe ʻōpio i ka ʻike o kā lākou ʻōlelo, ko lākou ʻāina, a me ko lākou ʻike i loaʻa ma muli o kā lākou hana iho. Eia hoʻi, ma o ke kūkulu ʻana a me ka hōʻikeʻike ʻana i kekahi mau hōʻike kūkaʻipā, ulu aʻe ka hoi o ke kaiāulu i nā mea akeakamai o ka ʻike Hawaiʻi – ka hana kapa, ke kilo mahina, ka loko iʻa, ka lawaiʻa, a pēlā aku nō. Pēlā e kō ai ke kumuhana nui ʻo ka pono kaulike. Ola ka ʻohana, ua ʻaeʻoia ʻia; hoʻolako ʻia ua waiwai lā e INPEACE. Kākoʻo ʻia nā kānaka makua e ʻimi ana i wahi e hoʻoikaika ai i nā mākau hana, ka hilinaʻi, ke kumu, a me ke kahua moʻomeheu Hawaiʻi. Me ke kōkua o ka papahana ʻo Center for Entrepreneurship, hoʻokumu a hoʻoulu nā kānaka i kekahi mau pāʻoihana e hoʻolako ai iā lākou iho. A ʻo Hoʻoulu Waiwai ka papahana e hana pū me kēlā me kēia kanaka e hoʻoikaika ai kā lākou hoʻokele waiwai ʻana. Pēlā e kō ai ke kumuhana nui ʻo ka noʻeau hoʻokele waiwai. Ua kūleʻa ka hana a INPEACE no ka mea hōʻoia ia i nā mea waiwai i paʻa ʻē i ke kaiāulu, ma mua o ka hoʻāʻo ʻana e hāʻawi iā lākou i mea hou. Ua like me ka manu lokomaikaʻi o Kaiona nāna e alakaʻi i ka poʻe huakaʻi i hele ā loloiāhili, kōkua ʻo INPEACE i nā ʻohana a me nā kānaka e ʻimi i ke ala pololei ke ʻānoni ka manaʻo. Akā ʻo ka ikaika e kau aku i kēlā ala a holomua –ʻo ka mana maoli e ala aʻe – no ua poʻe ʻimi pololei nei nō. ʻO kā INPEACE wale nō ka hoʻomanaʻo iā lākou, aia mau ma lalo o ko lākou mau wāwae ke ala pololei e hele ai. A ma ia mau mea a pau, pā mau ka makani Kaiāulu, e hōʻoluʻolu ana i ka ʻāina a e lawe ana i ka manaʻolana mai uka a i kai. ʻO ia makani, ʻo ia nō ka poʻe o ia ʻāina – ko lākou ʻakaʻaka, ka hana, ke aloha ʻāina, a me ka ʻohana. ʻAʻole kali ʻo Waiʻanae i ka mālama ʻana mai; e hoʻopakele iā ia iho, i kēlā me kēia manawa e hoʻoholo ka ʻohana e aʻo aku, e aʻo mai, a e alakaʻi paha. ʻO kēlā me kēia hana mālama, kēlā me kēia hana kākoʻo kekahi i kekahi, he welelau ia no kēlā makani Kaiāulu e ola mau ai ua moku lā. Mai Nānākuli ā i Kaʻena, maopopo ka haʻawina: ʻaʻole ʻo ke kūpaʻa a me ka hoʻōla hou ʻana nā makana i hāʻawi ʻia, akā ʻo ke ahi e hoʻā hou ʻia ai ʻo loko. Pā ana ka makani, ʻo INPEACE, he Kaiāulu, he aheahe mālie e hōʻoluʻolu i ka mea i luhi ʻia. ʻAʻole na INPEACE i hoʻōla i kēia moku. Akā naʻe, lawe aku, hohola aʻe, a hoʻomanaʻo iho i ka poʻe i ko lākou pumehana. No ka poʻe o Waiʻanae ka mana e hoʻōla hou ai i ua kaiāulu pūlama ʻia nei; kōkua wale nō ʻo INPEACE i kēlā makani e kālewa ai nā ʻēheu o ko Waiʻanae. Ola nō ʻo Waiʻanae i ka makani Kaiāulu. **He pāʻoihana kū i ka ʻauhau ʻole ʻo INPEACE. I kēia mau lā, ua pilikia ke kālā e kākoʻo ai ka nuʻukia o ua ʻahahui nei ma muli o nā hana ʻālunu o ke aupuni pekelala. Emi maila ke kālā a ʻaneʻane nalowale kekahi mau papahana e kōkua ai ke kaiāulu. Akā naʻe, e like me ka hana a INPEACE, hiki i ke kaiāulu ke hoʻōla iā ia iho. No laila, e kipa aku i kā INPEACE paena pūnaewele ( https://inpeace.org/blog/community-impact/ ), a e aʻo mai i ka hopena o kā lākou hana. A inā makemake paha, inā hoihoi paha, e nīnau a aʻo hoʻi i nā ala e hiki ai ke kākoʻo aku iā lākou. © Puaʻala Wakinekona ko mua ko hope

‘Āina E Nā Kiaʻi Kai Tucker Larue ʻAuhea ʻoukou e nā kiaʻi a Kū lāua ʻo Kanaloa, e nā kiaʻi o ke kai pāpaʻu a me ke kai hohonu, e nā kiaʻi ʻo ka mālama ʻana i ke kai o Hawaiʻi nei. Eia mai kekahi manaʻo no nā lawaiʻa a me nā kānaka puni iʻa. 31 ʻOkakopa e heluhelu Aia ke Ola i Loko o ka ʻŪkele? Kealohaikapoliokainoa Martin E nā kānaka i pili i ka moana, ka loko iʻa, ke kahakai, ka loʻi, ke kahawai, a me ka nahele. E nā pōkiʻi o Hāloanakalaukapalili: e nānā mai. He pilikia ko kākou. Nui ka haumia i ko kākou mau kahawai kaulana, a ua hopu ʻia ka ʻāina e ka maʻi. No ka holo kele wai, ke kulu ʻana o ka ʻailea, ka hanini ʻana o ke kaekene, a me ka waiho hewa ʻana o ka ʻōpala, nui nā pilikia o kēia mau kahawai, ʻaʻole i mālama pono ʻia. Akā, ua haku ʻia he haʻina papaha e kekahi akeakamai ʻepekema mai Okinawa, a ke hoʻāʻo nei ka hui o kāna pāhana – ka hui ʻo Genki Ala Wai – e hoʻomaʻemaʻe i ke kahawai ʻo Ala Wai. I kēia moʻolelo, e haʻi ana au iā ʻoukou e pili ana i ke kumu o ka pāhana ʻo Genki Ala Wai, ka hana o kēia hui i ʻō a ʻō o ka honua, nā lako e pono ai kēlā mau hana, a me ko lākou hana. 29 Kepakemapa 2025 e heluhelu Nā Inoa ʻĀina o Mānoa Kahua Naʻauao Crabbe E nā ʻōpuʻu lehua o ka ua Tuahine: ʻOiai he kupa au no Mōʻiliʻili, a he haumāna no ka lehua hiwa kū i ka ʻohu, makemake au e hoʻokamaʻāina iā ʻoukou poʻe haumāna i ke awāwa ʻo Mānoa. Eia au, he haumāna no Ka Ulu Hoi nei. ʻO kaʻu pahuhopu ma kēia moʻolelo nūpepa, he haʻawina na kākou. Ma o nā inoa o ka ʻāina nei o Kahalaopuna, e ʻike ʻia ai e kamaʻāina ai kākou, ā ʻike ʻia ka wana kau lani i Mānoa, ua ao. 29 Kepakemapa 2025 e heluhelu I Mālama ʻia ka Niu: E Pau ka ʻUku CRB Maikalewa Keamoai-Koka ʻO ka inoa kēia o ka ʻuku i pae mai ā laha aku i ka moku o Kakuhihewa a he pilikia hou no ka lāhui. He inoa kaumaha kēia, a he inoa hoʻi i ʻike ʻia paha i ka nūhou kūloko i kēia mau lā. ʻO ia nō, ua pili i ka laha ʻana o ka ʻuku lāʻau niu. Ma hope o ka makahiki 2013 i hōʻea mai ʻo ia ʻuku. I loko o nā makahiki he ʻumi ua laha ka luku ʻia ʻana o nā kumu niu he nui lehulehu o Oʻahu nei. 17 ʻOkakopa 2024 e heluhelu He Maʻū, Māʻu, Māʻu I Ka Puʻu Ke Moni Kealohapauʻoleakukū Silva Ma ka lā ʻumi kūmākolu o Kepakemapa au i ʻaimaka iho ai i ka niu ma ka loko iʻa ʻo Kalauhaʻihaʻi i ke ahupuaʻa ʻo Niu. ʻO ke kinai ihola nō ia o ka makewai ke pā mai ka wai niu i ka puʻumoni. Maʻalahi nō ka māihi ʻana i ka niu haohao i momona iho i kona ulu ʻana. ʻO ke kau aʻela nō ia o ko mākou manaʻo i kēia mele: Na wai, na wai nō ʻoe aʻe pakele aku, pakele aku I ka wai, ka wai o ka niu, o ka niu haohao, niu haohao He maʻū, maʻū, maʻū i ka puʻu ke moni 31 ʻOkakopa e heluhelu E Ala no Kaʻala Tucker Larue ʻAuhea ʻoukou e nā makamaka o ka ʻāina a me ke kai, eia mai kekahi manaʻo no ka ʻāina kapu o Waiʻanae, no ka mauna kiʻekiʻe loa o Oʻahu nei, ʻo ia hoʻi ʻo Kaʻala. Aloha aʻe kākou i ka mokupuni ʻo Oʻahu. Ke loku nei ka ʻUlalena. Ua hiki maila kekahi manaʻo mai loko mai o nā kānaka waiwai e hoʻomau i nā hana maʻewa. He leo kūʻē kēia i ke kūkulu ʻana i ia mea he kaʻa kau lewa e holo ana mai Waialua a i ka nuʻu o ia mauna hanohano ʻo Kaʻala. Ua ʻōlelo ʻia he mea ia e hāpai ai i ka poʻe mākaʻikaʻi i ka nuʻu o Kaʻala, a e ʻumeʻume mai i ke kālā i ka mokupuni. Eia naʻe, ke ʻike ʻia aku ka hopena, ua maopopo iā kākou, e nā hoa e noho nei i ʻaneʻi, he mea ʻino kēia no ke kaiāulu liʻiliʻi o Waialua, no ka nohona o ka mokupuni, a no ka mālama ʻana i kēia ʻāina nani. 29 Kepakemapa 2025 e heluhelu Wailuku Malu nō i ke Ao Kaleikaumaka Fisher Mai ka nuku o Puʻu-o-Kane a hiki aku i ke kualapa ʻo Maunaleo, ua laha loa ka inoa ʻīʻī. E nā makamaka mai Hawaiʻi a i ka mole o Lehua. I nā Hawaiʻi ʻoiaʻiʻo, maopopo wale aʻe kēia awāwa kaulana o ka ʻāina. ʻO ia kahi i pana ʻia ʻo Kaʻuwaʻupali me Kepaniwai no ka hoʻi hou ʻana o ka wai i uka hoʻi o Ao. He aha ko ʻoukou ʻike ma mua nō o ke au iā Ka Naʻi Aupuni, iā Kaʻiwakīloumoku hoʻi? E ola ana a e mōakaaka ana nō nā inoa ʻāina o ke awāwa lipo i ka lehua me ka ʻōpiko, ʻo ʻĪao, ua malu i ke ao. E malu hoʻi kāua i nā inoa o ka ʻāina, me ka hoʻohanohano ʻana iā ia. Na ka mea kākau nō, a he oli ke puka aku. 29 Kepakemapa 2025 e heluhelu ʻŌʻili Pulelo ke Ahi o Kamaile Māhie Beck Mai ka wā mai i hōʻea mai ai nā malihini i Hawaiʻi nei, a hiki i kēia wā, ua mākaʻikaʻi ʻia he wahi pana i kapa ʻia ʻo Hāʻena, e nā malihini i ʻike ʻole i ke ʻano o ia wahi. E hōʻea mai ana lākou me ke kuko nui iā ia me he paredaiso lā, no ia mea e hoʻomāunauna ana lākou i ia wahi. Hāiki ia kahakai a me ke alanui kīkeʻekeʻe ʻo Kūhio, a pihakuʻi i nā malihini. I loko o ka lā hoʻokahi, he ʻelua kaukani malihini e kipa ana iā Hāʻena. No ka poʻe Hawaiʻi e noho ana ma laila, hana nui ka hōʻea ʻana aku i ko lākou home a me ka haʻalele ʻana mai. 4 Kēkēmapa 2023 e heluhelu Ola Waiʻanae i ka makani Kaiāulu Puaʻala Wakinekona E ka pulu o ka nihi lau kukui. E ke kupu o ka ʻāina ʻaʻala i ka maile lau liʻi. E ka lei na ka ʻuhane. E ala mai. Mai Nānākuli ā i Waiʻanae, e mau ana ka hanu ʻana o ka moku ʻo Waiʻanae me ka pana o kona poʻe – me ke kūpaʻa a me ka luli ʻole. Ua ʻike kēia ʻāina i nā kau he nui: ke ʻāʻumeʻume, ka haʻaheo, a me ka hoʻāla hou. I kekahi mau lā, uwē ua poʻe nei i ka wela o ka lā, luhi ke kaiāulu a ʻimi akula i kekahi mea e hōʻoluʻolu ai iā lākou. 6 Nowemapa 2026 e heluhelu Hale Aupuni Pāka Māhealani Figueroa-Lee E Kuʻu ʻOhana o Hale Aupuni, ʻAuhea ʻoukou e nā puʻuwai aloha ʻāina e noho ana a kupa i ka ʻāina uluwehi ʻo Waimānalo i hoʻopuni ʻia e ka malu o nā pali Koʻolau a me ke kai hāwanawana nei i ke one. Eia ka welina a ke aloha e pāhola ʻia aku nei i mua o ʻoukou e nā makamaka o nā home uʻi o ka ʻāina Aupuni mua loa o Waimānalo e kū kilakila mau nei. He wahi manaʻo hoʻi koʻu no ka pāka e waiho nei i ka piko ponoʻī o ke kūlanakauhale ʻo Hale Aupuni, kahi hoʻi nona kēia kākau ʻana. 29 Kepakemapa 2025 e heluhelu He Hana Hoʻopalekana i nā Manu Noho Kuahiwi Kaiaka Blair-Stahn Ke ulu aʻe nei ka pilikia o nā manu noho kuahiwi o ko kākou pae ʻāina. Uhi aʻela ana ka manu malaria i nā kuahiwi, nā kualono, a me nā wahi kiʻekiʻe ʻē aʻe, kahi a ua mau manu nei e noho ana. O ka hopena o kēia ʻano maʻi, ʻo ka make, ā, ʻo ke emi koke loa o nā manu makamae a kākou. 17 ʻOkakopa 2024 e heluhelu Me he ʻIwa lā i Kāʻili Waiwai Māhie Beck Paipai mākou iā ʻoukou, e nā makamaka heluhelu, e noʻonoʻo i nā mea e hana ʻia nei ma Maui Komohana, a e nānā i nā hana a nā hui nui o laila. Ma loko o kēia pōpilikia kaumaha loa, ʻike mōakaaka ʻia, ʻaʻole hiki iā kākou ke hilinaʻi i ke aupuni, no ka mea, ʻaʻole lākou e mālama i ka pono o ka lehulehu, a i ka pono o Hawaiʻi. Hoʻolako mau ʻia nā hui nui i ka wai, no ke kumu hoʻokahi ʻo ke kālā a me nā pōmaikaʻi ʻē aʻe e loaʻa ana i ke aupuni. E noʻonoʻo pono kākou no ka pilina o nā hui nui lāua ʻo nā luna aupuni. 5 ʻOkakopa 2023 e heluhelu kiʻi hou

Puke 24 . Helu 1 . 29 Kepakemapa 2025 No ka ʻĀina Hale Aupuni Pāka Māhealani Figueroa-Lee E Kuʻu ʻOhana o Hale Aupuni, ʻAuhea ʻoukou e nā puʻuwai aloha ʻāina e noho ana a kupa i ka ʻāina uluwehi ʻo Waimānalo i hoʻopuni ʻia e ka malu o nā pali Koʻolau a me ke kai hāwanawana nei i ke one. Eia ka welina a ke aloha e pāhola ʻia aku nei i mua o ʻoukou e nā makamaka o nā home uʻi o ka ʻāina Aupuni mua loa o Waimānalo e kū kilakila mau nei. He wahi manaʻo hoʻi koʻu no ka pāka e waiho nei i ka piko ponoʻī o ke kūlanakauhale ʻo Hale Aupuni, kahi hoʻi nona kēia kākau ʻana. Aia ke Ola i Loko o ka ʻŪkele? Kealohaikapoliokainoa Martin E nā kānaka i pili i ka moana, ka loko iʻa, ke kahakai, ka loʻi, ke kahawai, a me ka nahele. E nā pōkiʻi o Hāloanakalaukapalili: e nānā mai. He pilikia ko kākou. Nui ka haumia i ko kākou mau kahawai kaulana, a ua hopu ʻia ka ʻāina e ka maʻi. No ka holo kele wai, ke kulu ʻana o ka ʻailea, ka hanini ʻana o ke kaekene, a me ka waiho hewa ʻana o ka ʻōpala, nui nā pilikia o kēia mau kahawai, ʻaʻole i mālama pono ʻia. Akā, ua haku ʻia he haʻina papaha e kekahi akeakamai ʻepekema mai Okinawa, a ke hoʻāʻo nei ka hui o kāna pāhana – ka hui ʻo Genki Ala Wai – e hoʻomaʻemaʻe i ke kahawai ʻo Ala Wai. I kēia moʻolelo, e haʻi ana au iā ʻoukou e pili ana i ke kumu o ka pāhana ʻo Genki Ala Wai, ka hana o kēia hui i ʻō a ʻō o ka honua, nā lako e pono ai kēlā mau hana, a me ko lākou hana. Me he Manu Lā Kalāhiki Aiwohi Me he manu kamaʻāina lā ke Kanaka Maoli ma Hawaiʻi nei. Kākaʻikahi ka manu kamaʻāina ma ka Paeʻāina. ʻO kekahi ua pau, he hala mai koe kekahi. Pēlā pū nō hoʻi ko Hawaiʻi nei Lāhui Ponoʻī, kāna moʻolelo, kāna hana kuluma, kāna ʻōlelo, kona ʻike, a ʻoi aku. He wahi haʻi manaʻo kēia e kuhikuhi ai i kaʻu mau kuhi nei no ka hoʻohālikelike ʻia o ka nui manu kamaʻāina me ka nui manu ʻōiwi(Kanaka Maoli). Hāloa ke Kalo, Hāloa ke Kanaka Hiʻilei Patoc E nā hoa heluhelu o kēia nūpepa ʻo Ka Ulu Hoi, he wahi nīnau kaʻu e nīnau aku ai iā ʻoukou. ʻO ke ʻano mahiʻai kalo hea ka mea pololei? Ma ka loʻi kalo paha? Ma ka māla kalo paha? ʻIke maʻamau ʻia ka mahiʻai kalo ma ka loʻi, akā naʻe ʻike pinepine ʻia nō hoʻi ka mahiʻai kalo ma ka māla. No laila, pehea e ka mea heluhelu, loʻi a i ʻole māla? Noʻu iho, ʻaʻole kēia he mea pohihihi ʻoiai ʻo ka mea nui ka ulu ʻana o ke kalo. He mea ʻole paha kahi ona e ulu ai. He kuleana kā ke kalo e ʻauamo ai, ʻo ia hoʻi ka hānai ʻana i ke kanaka i mea e ulu ai ke kanaka i ke kalo a i ka ʻāina hoʻi. ʻAʻole kaupalena ʻia ke kuleana o ke kalo i hoʻokahi ʻano mahi. E Ala no Kaʻala Tucker Larue ʻAuhea ʻoukou e nā makamaka o ka ʻāina a me ke kai, eia mai kekahi manaʻo no ka ʻāina kapu o Waiʻanae, no ka mauna kiʻekiʻe loa o Oʻahu nei, ʻo ia hoʻi ʻo Kaʻala. Aloha aʻe kākou i ka mokupuni ʻo Oʻahu. Ke loku nei ka ʻUlalena. Ua hiki maila kekahi manaʻo mai loko mai o nā kānaka waiwai e hoʻomau i nā hana maʻewa. He leo kūʻē kēia i ke kūkulu ʻana i ia mea he kaʻa kau lewa e holo ana mai Waialua a i ka nuʻu o ia mauna hanohano ʻo Kaʻala. Ua ʻōlelo ʻia he mea ia e hāpai ai i ka poʻe mākaʻikaʻi i ka nuʻu o Kaʻala, a e ʻumeʻume mai i ke kālā i ka mokupuni. Eia naʻe, ke ʻike ʻia aku ka hopena, ua maopopo iā kākou, e nā hoa e noho nei i ʻaneʻi, he mea ʻino kēia no ke kaiāulu liʻiliʻi o Waialua, no ka nohona o ka mokupuni, a no ka mālama ʻana i kēia ʻāina nani. No ka ʻŌlelo Kanaka He Lei Mae ʻOle Kealohapauʻoleakūkū Silva ʻAuhea ʻoukou, e ka poʻe i mākaukau no ka naʻauao, e ka poʻe i kamaʻāina i ka hana a me ke kuleana? Na nā lima mikioi mua i kui lima iho i kēia kuleana me ka ʻike like ʻole i paʻa he lei mae ʻole. ʻO ke ola o ka ʻōlelo Hawaiʻi ke kuleana a kēia mea kākau e noʻonoʻo nei. He kaumaha nunui ko kēia hana a me ka ʻike a ka poʻe haumakaʻiole i pūʻolo aku ai no kā lākou mau keiki, no kā lākou mau moʻopuna, no nā mamo like ʻole. I ko lākou paulele no ka holomua ʻana o kākou i ia ala ʻōlelo Hawaiʻi, aia i laila ke kuleana o kākou. No ka Leʻaleʻa Ke laha nei ka hulahula bachata ma Hawaiʻi nei! Kaya Leonard ʻO ko kākou Hawaiʻi, he ʻāina ʻohuʻohu i nā lei ʻaʻala i hāʻawi ʻia mai e nā ʻāina ʻē, ka moʻomeheu nō hoʻi, o Kahiki. Mai ka Lepupalika Dominikana mai, ua pae mai kekahi ʻanoʻano ma kahakai nei, ua hoʻoaʻa iho, ua kupu mai, ua liko, ua pua, ua mōhala. ʻO ia pua nō ʻo ka lāhui hulahula bachata ma Hawaiʻi nei. Ka Ulu Hoi Kahikina de Silva Luna Hoʻoponopono Makana Gomes Hope Hoʻoponopono Nā Mea Kākau Kalāhiki Aiwohi Lopaka Araki Momi Bachiller Lehiwa Cabinatan Kahua Naʻauao Crabbe Māhealani Figueroa-Lee Kaleikaumaka Fisher Kamālamalamaonālani Ishii Kenzie Kahale-Alexander Hoʻoleia Kapaku Tucker Larue Kaya Leonard Kealohaikapoliokainoa Martin Hiʻilei Patoc Kahākūkaʻalani Rios Kealohapauʻoleakūkū Silva Puaʻala Wakinekona E hoʻouna mai i leka: kauluhoi@gmail.com Ō Heluhelu Mai

Kealohapauʻoleakukū Silva < hoʻi hope He Maʻū, Māʻu, Māʻu I Ka Puʻu Ke Moni Kealohapauʻoleakukū Silva 31 ʻOkakopa Ma ka lā ʻumi kūmākolu o Kepakemapa au i ʻaimaka iho ai i ka niu ma ka loko iʻa ʻo Kalauhaʻihaʻi i ke ahupuaʻa ʻo Niu. ʻO ke kinai ihola nō ia o ka makewai ke pā mai ka wai niu i ka puʻumoni. Maʻalahi nō ka māihi ʻana i ka niu haohao i momona iho i kona ulu ʻana. ʻO ke kau aʻela nō ia o ko mākou manaʻo i kēia mele: Na wai, na wai nō ʻoe aʻe pakele aku, pakele aku I ka wai, ka wai o ka niu, o ka niu haohao, niu haohao He maʻū, maʻū, maʻū i ka puʻu ke moni Kala loa aku nō koʻu ʻai ʻana i ka niu ma mua o kēlā lā pōmaikaʻi aʻu i ʻai niu ai no ka mea ke luku ʻia nei nā niu ma ka hulina komohana, ʻo ia kahi aʻu i hānai ʻia ai. ʻO ka hopena o kēia pilikia ʻo ka make ʻana o ka niu, ʻo ka nele i ka wai ʻole, ka nele i ka ʻono ʻole, a me ka nele i ka momona ʻole. ʻO kēia pilikia i noho ʻē i Hawaiʻi no nā makahiki he ʻumi kūmākolu ʻo ka mū ʻai niu, ʻo ia hoʻi ke Coconut Rhinoceros Beetle, (CRB). E make ana nā kumu niu, a ʻo ka lupalupa akula nō ia o nā mū. E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e nā kānaka ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi, ʻauhea ʻoukou? E hoʻolono mai i kēia moʻolelo. ʻOi aku ke koʻikoʻi o kēia pilikia ma ka hulina komohana o ka mokupuni ʻo Oʻahu no laila ʻo Waiʻanae a me ʻEwa nā moku me ka hapa nunui loa o nā kumu niu i make. He pale hāliʻi moena ia mau mū e waiho nei ma luna o kēia mau moku. Iaʻu e hoʻi aku ai i koʻu ʻāina hānau, ʻike ʻia nō ka nānawaū o ka niu, ua mōakākā nō hoʻi. Auē nō hoʻi ē! Ua pau nā lau niu i ka hoʻonuʻu ʻia e nā mū. E ʻikemaka ʻia nā pilikia, ʻo ia hoʻi ka nāhae ʻana o nā lau a i ʻole ka nalowale ʻana o nā lau mai ke oho o ke kumu me he mea lā ua kūkulu nā lau hae i kalaunu kapakahi ma ka wēlau o ka niu. He aloha ʻino nō! Ua pāhā a ʻoi aku paha ka ʻeha o nā kama o Waiʻanae, ʻo ka mamae ʻana o ke olakino o ka niu ke kumu. ʻO ka niu ʻo kekahi mea kikoʻī i kaulana ai ʻo Waiʻanae. Ua laha loa ka niu i ia moku. He mau mele, he mau moʻolelo i pili i kēia mau kumu niu. Eia kekahi ua lawe mua ʻia mai kēia wahi kumu i ke one o ko kākou pae ʻāina e kekahi aliʻi kāne mai Kahiki, e Pōkaʻī. Ua kanu ʻo ia i kāna ulu niu i kapa ʻia ka Ulu Niu o Pōkaʻī a laila ua lilo ka ulu niu holoʻokoʻa i kumuwaiwai no nā mea pono a i wahi hoʻomalu ma muli o ka māhuahua ʻana o ia ulu niu. I kēia wā, ua hoʻomanaʻo ʻia kēia ulu niu ma loko o kekahi mele a kēia wahi mea kākau i hoʻoheno iho ai penei: Aloha ʻia ʻo Waiʻanae He malu i ka ulu niu (ʻO) ka ulu niu kaulana ʻo Pōkaʻī He nani ke ʻike aku. E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e nā poʻe ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi a pau, ʻauhea ʻoukou? Ua ʻikemaka like ʻia? E nānā aku kākou, he mau ala i maopopo iki no ka pakele ʻana i ka mū ʻai niu. Eia nā ala e kau ai ka noʻonoʻo. He mau mea maikaʻi a he mau mea hemahema ko nā haʻina pākahi. ʻO kekahi haʻina ʻo ke ʻō ʻana i ka niu e ola nei. He maikaʻi ia no ka hiki ke hana i nā niu a pau a me ka liʻiliʻi o nā pilikia o nā mea kanu i puni ai ka niu. Akā naʻe he hana kūlolohili nō, he hana koʻikoʻi nō, he hana pipiʻi nō, he hana wale nō ia no ka heluna nunui o nā niu a aia a ka pau ʻana ka mū i kona ʻai ʻana i ka niu. Eia kekahi, no ka makahiki piha ma hope o ke ʻō ʻana i ke kumu niu, hiki ʻole ke ʻai ʻia ka hua niu. Aloha ʻino nō. ʻO ka ninini ʻana i nā kemikala i ka lepo ʻo kekahi ala pakele. He maikaʻi ia no ka maʻalahi a me ke emi ʻaa o ke kālā akā naʻe he hana wale ia no ka heluna nunui o nā niu, ʻaʻole no ke kumu niu hoʻokahi wale nō a aia a ka pau ʻana o nā mū i kona ʻai ʻana i ka niu. ʻAʻole e make nā mū ke pā wale i ke kemikala, ʻo ke ola ʻana o nā kemikala i loko o ka mū ʻo ia ke kō pono ʻana. Eia hoʻi, ʻaʻole hiki ke ʻai ʻia ka hua o ka niu. Aloha ʻino nō. He haʻina ʻokoʻa ka puhi ʻana i nā kemikala ʻē aʻe i ke oho o ke kumu niu. He maikaʻi ia no ka hopena wikiwiki, ka loli liʻiliʻi ʻana o nā mea kanu e ulu ana ma kahi o ka niu, a me nā koho paʻupopo (organic) akā naʻe he koina ke komo ʻana o nā kemikala i ke oho o ka niu.. E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e ka poʻe ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi a pau, ʻauhea ʻoukou? E ala mai nō kākou! ʻAe, he mau wehena no kākou e hana ai akā ʻo ka haʻina alakaʻi ʻo ia nā kemikala.ʻAʻole naʻe kēia ala i paʻa i ka lehulehu. ʻAʻole ia he mea maopopo leʻa i ka lehulehu. E kulu ana paha kēia mau kemikala i nā aʻa o nā mea kanu ʻē aʻe a make ua mau mea kanu nei. He mea weliweli nō ia inā mahi ʻia nā mea kanu Hawaiʻi ma kahi o nā niu i kikī ʻia i nā kemikala. Ua emi ʻē nā mea kanu Hawaiʻi, no laila e hōʻole kākou i kēia emi hou ʻana. Aia ka pono ʻo ka hana me ka ʻole o ke kemikala. Mai kaukaʻi wale iho ʻoukou i nā kemikala i mea e hoʻopakele ai i nā niu. E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e ka poʻe ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi a pau, ʻauhea ʻoukou? Pehea lā kākou e hoʻomaka ai? Ma Ulu Aʻe Learning Center e hoʻāʻo ʻia nei kekahi ala ʻokoʻa me ke kemikala ʻole ʻo ia hoʻi ka wahī ʻia ʻana o ka nae a puni ke kumu niu. He ala ʻokoʻa kēia a he ala kaulana nō. He maikaʻi ia no ka ʻole o ke kemikala, ka hei ʻana o ka mū, a me ka malu ʻana o ke kumu akā naʻe he hana koʻikoʻi nō ka wahī hou ʻana i nā lau hou i ke oho niu i kēlā i kēia mahina pālua a he koina ka hoʻopuni ʻia ʻana o ka nae i ke oho. Ke hoʻāʻo ʻia nei kēia hana ma Ulu Aʻe Learning Center i Honouliuli a ua hopu ʻia nō kekahi mau mū. Ua wahī ʻia hoʻi ka nae a puni ke kumu niu hou a lākou i kanu ʻia ma Puʻuokapolei. Ua hōʻoia ʻia nō kēia mau ala ma ke ʻano he mea pepehi mū a he mea hopu mū. Ke hana pū nei nō hoʻi ka hui kaiāulu ʻo Niu Now i mea e hoʻōla hou ai i ka pilina o ke kumu niu me nā ulu niu a me ka lehulehu. He mau kīhāpai niu kā lākou no ka ulu ʻana o ka niu. He hana kiaʻi nō ia i kēia mau lā. He mau laʻana nō kēia mau hui a me kā lākou hana no ke kākoʻo ʻana i ke ola o ka niu. E kapa ʻia paha kēia mau hana ma ke ʻano he hana kiaʻi no ka mea ke loli nei ka pilikia, ke loli hoʻi nei ka hana pono o nā kiaʻi. E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e ka poʻe ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi a pau, ʻauhea ʻoukou? Eia nō nā ala! He maʻi ahulau ia mū lapuwale, aia nō ke luku aku nei, ke hoʻoneoneo aku nei, ke hao wale aku nei, ke ʻai humuhumu aku nei hoʻi i kēia mau wahi kumu. I kauwahi manaʻo o kēia mea kākau, ʻo ka mea nui ʻo ke ola pono ʻana o ka niu. He wā hou nō kēia. I ka ili ʻana o nā pilikia hou, ʻo kā kākou kiaʻi akula nō ia ma o nā ala hou no ka pono o ka ʻāina a me ka pono o nā kānaka Hawaiʻi. He kuleana kēia, ʻo ia ke kiaʻi ʻana i nā mea Hawaiʻi a pau no nā mamo like ʻole a mau loa. ʻAʻole kākou e hōʻalo i kēia pilikia ma muli o ka nunui o ka pilikia mū ʻai niu a me kona ulu ʻana. Inā ʻaʻole holo pono kēia mau hana hoʻopakele no nā niu a pau, e kanu aku i kekahi niu hou! E ʻimi aku kākou a pau i ala ʻē aʻe e kākoʻo ai. He kākoʻo ka hoʻomanaʻo ʻana i ka ʻike niu waiwai, he kākoʻo ka hoʻohana ʻana i nā mahele niu a pau, he kākoʻo ke kiaʻi ʻana i ka niu ma o ua mau hana nei, he kākoʻo ke kanu ʻana i nā niu hou, a pēlā aku nō. ʻO ke kākoʻo ʻana ʻo ia ka lanakila. E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e ka poʻe ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi a pau, aia kou kuleana i ka ʻāina mai ke aʻa niu a ke kino o ke kumu, mai nā lau lewalewa a hiki i ke oho o ke kumu niu kiʻekiʻe loa. Na wai, na wai nō ʻoe aʻe pakele aku, pakele aku? © Kealohapauʻoleakukū Silva ko mua ko hope