Makana Gomes < hoʻi hope ʻAʻole Ia he Slack Key, He Kī Hōʻalu Ia Makana Gomes 9 ʻOkakopa 2026 ʻAnoʻai wale ke aloha e ka makamaka heluhelu o Ka Ulu Hoi , e ʻalawa mai ou mau maka i ka leo heahea i paʻa ma nei nūpepa e kauleo aku nei iā ʻoe e maliu mai a kau ka manaʻo i kēia ʻoihana noʻeau e ʻaneʻane nalo i ko kākou au e neʻeneʻe nei, ʻo ia hoʻi, ka hoʻokani kīkā kī hōʻalu. ʻO ke poʻo manaʻo i kau ʻia aʻela ma luna, ua huki ʻia mai ka ʻōlelo a Alice Namakelua, kahi hulu kupuna nāna i pūlama i ka ʻoihana hoʻokani kīkā kī hōʻalu. Hoʻopuka ʻo ia i kēia ʻōlelo kaulana i ka makahiki 1981 ma PBS , i ka wā e hoʻohanohano ʻia ana lāua me Kameaaloha Almeida no kā lāua aloha kuʻupau ʻana i nā mele Hawaiʻi. Kūpaʻa ʻo Alice Namakelua i ka hoʻopuana ʻana iā “kī hōʻalu” ma kahi o slack key . Pēia kāna i ʻōlelo aku ai, “ It’s not slack key, it’s kī hōʻalu.” He mea nui nona ka heahea ʻana i ia hoʻokani kīkā ʻana ma ka inoa kī hōʻalu no ka mea ʻokoʻa ka slack key , ʻokoʻa ke kī hōʻalu. ʻO ia kaʻu kumu i kāʻili ai i kāna ʻōlelo a hoʻolilo ia i poʻo manaʻo no kēia ʻatikala e pili ana i ke kī hōʻalu. He ʻoihana kēia i piʻi pū mai i Hawaiʻi me ka ʻoihana paniolo ma kahi o ka makahiki 1832, ʻo ia hoʻi ka wā i hōʻea mai ai nā paniolo Mekiko ʻo Don Luzada, Kossuth a me Ramon, no Alta, Kaleponi. Ma muli o ka nui ʻino o nā pipi ʻāhiu e hoʻomāʻinoʻino ana i ka ʻāina me nā kānaka i ia mau makahiki, ʻo ke noi akula nō ia o Kauikeaouli e hoʻouna ʻia mai he mau paniolo, a ʻo ua mau Mekiko lā nō kai hōʻea mai a aʻo mai i nā Hawaiʻi i ka hoʻohei pipi. A pau ke aʻo paniolo i nā Hawaiʻi, ʻo ka haʻalele maila nō ia o nā paniolo Mekiko, hoʻi aku i ko lākou ʻāina hānau, koe wale nō kā lākou mau pila kīkā. I loko naʻe o ka haʻalele ʻana o nā paniolo Mekiko, ua mau ka ʻiʻini o ka Hawaiʻi e hoʻopaʻa i ka hoʻokani pila kīkā. ʻAʻole maopopo leʻa i nei mea kākau ka hoʻokī ʻia ʻana o nā kīkā i lawe ʻia mai e nā paniolo Mekiko, he kī haole paha ke kī o ka hoʻokī ʻia ʻana a i ʻole ia he kī “G”. Noʻonoʻo aʻe nei wau, ʻo ke kī “G” paha ke kī o ka hoʻokani ʻia ʻana e ka Paniolo a hoʻohawaiʻi ʻia ka inoa o ia kī ma ka inoa i laha i kēia au o ka hoʻokani kī hōʻalu Hawaiʻi, ʻo ia ke kī “loʻi kalo”. Kuhi wau penei no ka mea he kī “G” kā ka poʻe Paniolo, eia naʻe, ʻokoʻa ka hoʻokani ʻana o ka poʻe Mekiko ma ia kī, ʻokoʻa ka hoʻokani ʻana o ka poʻe Hawaiʻi ma ia kī like. Akā naʻe, na ka poʻe Mekiko nō i hoʻolauna mua i kēia kī i ka poʻe Hawaiʻi. A e like me ke ʻano o ka poʻe Hawaiʻi, ua lawe i ka ʻike a mālama a e ʻoi mau ka naʻauao! ʻAʻohe kanaka i maopopo leʻa iā ia ke kumu i hōʻalu ʻia ai ke kaula kīkā mai ke kī haole ā loaʻa ke kī hōʻalu, he mau kuhi wale nō. He ʻelua kuhi a kēia mea kākau no ke kumu i hōʻalu ʻia ai nā kaula, a e pili ana nō ia mau kuhi a ʻelua i nā kaula i nākiʻi ʻia ma ke kīkā, ʻo ia kēia. I ia wā i hele mai ai nā paniolo i Hawaiʻi me kā lākou mau pila kīkā, ʻaʻohe i loaʻa mai ke kaula kila e like me kēia mau lā. I ia wā, ʻo ke kaula naʻau ka mea i nākiʻi ʻia ma ke kīkā, he naʻau pōpoki nō kekahi, naʻau kia nō kekahi, naʻau puaʻa nō kekahi, ʻo ia wale iho nō! He hana nui nō hoʻi ka hana ʻana i kaula hou ke moku ke kaula naʻau. Ma o ka hōʻalu ʻana aku i ke kī, ʻaluʻalu maila ke kaula, a moku ʻole nō paha ke koekoe ʻia. Pēlā i mālama ʻia ai ke kaula naʻau. Eia mai ka lua o ua mau kuhi a ʻelua e pili ana i nā kaula i nākiʻi ʻia ai ma ke kīkā. Ma ka hoʻohana ʻia ʻana o nā kaula naʻau, ʻo ke emi mau nō kā ia o ke kī kūpono i hoʻokī mua ʻia ai nā kaula. No ia hoʻokī mau ʻia ʻana o nā kaula naʻau ā mōlio kūpono i ʻoi aʻe ai ka maʻalahi o ka mālama ʻana i kahi kī hōʻalu ma mua o ke kī haole, ʻoiai, haʻahaʻa ke kī kī hōʻalu a kiʻekiʻe aʻe ke kī haole. ʻO ka moku akula nō ia o nā kaula naʻau no ka hoʻokiʻekiʻe mau ʻia ʻana o nā kaula ma ke kī haole. Mai poina e kuʻu mea heluhelu ē, he hoa hele ke kīkā no ka poʻe paniolo, hoʻopaʻa ʻia ke kīkā ma luna o ka noho lio a lawe pū ʻia i ʻō i ʻaneʻi ma ka ʻoihana paniolo. Kūlanalana ka makuʻu i ka noho lio i ka lio! No ia kūlanlana mau o ka makuʻu i hōʻoniʻoni ai ke kīkā ma kona wahi i hoʻopaʻa mua ʻia ai ma ka makuʻu, ʻo ka ʻaluʻalu mau maila nō ia o ke kī i hoʻokī mua ʻia ai nā kaula. ʻEā, hoʻohuoi nei mea kākau i kahi kumu i hōʻalu ʻia ai ke kī haole i kī hōʻalu, ʻo ia hoʻi kēia. Ma ka hōʻalu ʻia ʻana o ke kī i maʻalahi ai ka hoʻokani ʻana a maʻalahi hoʻi ka hoʻokī ʻana i ke kīkā. Ma ka hoʻokī ʻia ʻana o nā kaula ma ke kī “loʻi kalo” i like ai ka hapanui o nā kī i hoʻokī ʻia ai nā kaula, pēia: “ DGDGBD.” No laila, maʻalahi ka hoʻokī ʻana i nā kaula i ʻaluʻalu no ka mea, ke kani pono mai hoʻokahi kaula “G” me hoʻokahi kaula “D”, ua hiki nō ke hoʻokī i nā kaula koe me ka maʻalahi. ʻO ka mea ʻāpiki naʻe, he hana nui ka hoʻokī ʻana inā huluhulu ka pepeiao! No ka poʻe ʻaʻole kamaʻāina iki i ka hoʻokani pila, he hana nui ke kaomi aku o ʻekolu manamana lima ma ka papa kaomi i lohe ʻia he hua māhoe pūkolu. Ma ka hōʻalu ʻia ʻana o ke kī i kī hōʻalu, maʻalahi hou aʻe ka hoʻokani ʻana no ka launa ʻana o nā kī i hoʻokī ʻia ai nā kaula. No ia launa ʻana o nā kaula kī, he wai ʻauʻau ia no ke kanaka hoʻokani kī hōʻalu no ka mea ʻaʻole i like ka nui o ke kaomi ʻana o nā manamana ma ka papa kaomi e like me ke kī haole. Noʻeau ka hana a ka ua; akamai ka ʻimina o ka noʻonoʻo! Eia hoʻi, ʻo ke kī “loʻi kalo” ka mea i laha ma ka hoʻokani kī hōʻalu i ka poʻe hōlona a me ka poʻe kāʻeʻaʻeʻa, a he kī “G” ia. Ua kī like a ka poʻe Mekiko i lawe mai ai i Hawaiʻi i ka wā o ka ʻoihana paniolo, a ʻo ka hoʻolilo akula nō i ua kī lā i kī Hawaiʻi nō ma ka hea ʻia ʻana he kī loʻi kalo. ʻO ia nō paha ke kumu i lohe ʻia ai nā pana koekoe Paniolo ma ka hoʻokani kīkā kī hōʻalu, ʻo ia hoʻi, kēia pana i hea ʻia he paso doble e ka poʻe Paniolo a no kākou Hawaiʻi he koekoe ʻōlapa i hōʻeuʻeu ʻia. Ua kaulana ʻo Sonny Chillingworth i kēia koekoe ʻana ma kona hoʻokani kī hōʻalu ʻana, he keu kona koekoe ʻana pēnei ma ke mele ʻo “ Malasadas .” ʻO Raymond Kaleialohapoinaʻoleohelemanu Kāne kekahi loea ma ka hoʻokani kī hōʻalu i akamai i ke kūpinaʻi ʻana o ka leo o kona kīkā. E kuʻu makamaka heluhelu, he moʻolelo liʻiliʻi kaʻu i lohe ai mai kaʻu kumu kī hōʻalu mai e pili ana iā Raymond Kāne, ʻo ia kēia. No Kauaʻi ua kāne nei, a laila neʻe aku ka ʻohana i Nānākuli e noho paʻa ai no ka hana a ko iala makuakāne, ʻo ka lawaiʻa akule ia. He maʻamau ko Raymond kakali ʻana ma ka ʻaekai i kona makuakāne me kona mau hoa lawaiʻa. I ka hoʻi ʻana mai o kona makuakāne me ona mau hoa lawaiʻa ma hope o ka lawaiʻa akule, lālau akula kekahi hoa o kona makuakāne i kāna kīkā; ʻo Albert Kawelo kona inoa. ʻAʻole i ʻike ʻo Raymond i ko Albert hoʻokani ʻana, paʻē wale mai ka leo o ke kīkā a manaʻo ihola ʻo Raymond, aia nō he ʻekolu a ʻehā kānaka e hoʻokani kīkā ana. No laila, naue akula ʻo ia i kahi i ʻike ʻia ai ʻo Albert a hoʻokāhāhā ʻia ʻo Raymond i ka ʻike ʻana i hoʻokahi wale nō kanaka e hoʻokani kīkā ana! Hele akula ʻo Raymond i ona lā me ka piha ʻeu a nīnau akula, “He aha kāu o ka hoʻokani kīkā ʻana? I hele mai nei wau no koʻu ʻiʻini e ʻike i nā kānaka e hoʻokani ana i kēia mau mele keu a ka nahenahe, eia kā, ʻo ʻoe hoʻokahi nō i ka hoʻokani. He aha ka inoa o kēia kaila āu e hoʻokani ana?” Pane maila ʻo Albert, “He kīkā kī hōʻalu ia.” ʻO ka pana o ke kī hōʻalu, he pana ia i hoʻosyncopate ʻia me ke koekoe ʻana o ka manamana nui i nā kaula o luna i mea e hoʻopaʻa ai i ka pana a ʻo ka manamana kuhi me ka manamana loa kai mālama i ka melokia ma nā kaula o lalo. ʻO kēia ʻano koekoe ʻana ka mea e hoʻonuinui ai i ka leo o ke kīkā me he mea lā he mau kīkā o ka hoʻokani ʻana ma ka manawa hoʻokahi, akā he hoʻokahi wale nō kīkā. Mahalo hoʻi wau i kaʻu kumu kī hōʻalu ʻo Walter Carvalho no kona haʻi moʻolelo ʻana mai no Raymond Kāne. ʻIke ʻia ka ʻumeʻume ʻana o ke kī hōʻalu i ka poʻe e hoʻolohe ana no ka nahenahe lua ʻole o ka hoʻokani ʻana. ʻO ia ka mea i ʻumeʻume ʻia ai wau e aʻo mai i ia ʻoihana noʻeau ʻo ka hoʻokani kīkā kī hōʻalu. A hālana koʻu manaʻo, e ʻumeʻume ʻia ana ʻoe e ka makamaka heluhelu e hoʻolohe aku i nā mele kī hōʻalu ke haʻalele ʻoe iaʻu. Ua hoʻolauna ʻia iho nei he ʻehā loea ma ka hoʻokani kī hōʻalu, ʻo Alice Namakelua, ʻo Sonny Chillingworth, ʻo Raymond Kāne, me Walter Carvalho. A no laila ʻaʻohe kumu e hoʻolohe ʻole ʻia ai nā mele kī hōʻalu! Eia hoʻi, mai poina ka ʻōlelo a Alice Namakelua, “ It’s not slack key, it’s kī hōʻalu” ma ka heahea ʻana aku i kēia ʻoihana noʻeau. E kuʻu makamaka heluhelu ē, aia ke ola o nei ʻoihana noʻeau Hawaiʻi i kou hoʻolohe ʻana, aia kona make ʻana i ka pepeiao kuli. No laila, eia wau ke hoʻolale aku nei iā ʻoe, a me nā mamo Hawaiʻi a pau loa mai Hawaiʻi o Keawe ā Niʻihau o Kahelelani e lālau hou aku i ka pila, e hoʻokī a e hōʻalu! ko mua ko hope

Kamaile Manning < hoʻi hope ʻAuhea kahi Hale no Kākou? Kamaile Manning 17 ʻOkakopa 2024 ʻAʻohe wahi mea a like aku me kēia pilikia ʻo ko Kawaihuelani nele ‘ana i ka hale ‘ole. Inā he haumāna, he kumu, he kākoʻo, a he limahana paha ʻoe ma lalo o Kawaihuelani, ua maopopo akula iā ʻoe nā pilikia o kēia hālau o kākou. Inā ʻaʻole ʻoe kamaʻāina i ia pilikia, e ʻupu aʻe ana paha ka manaʻo no ka pono a no ka hewa. E heluhelu mai. Ua hoʻokumu ʻia kēia hālau ma ka makahiki 2007. Hala loa he 17 mau makahiki a mau nō ka nele ʻana o mākou i ka hale ʻole. ʻO ka maʻamau, he mau wahi kūpono i noho ʻia e nā ʻoihana ʻē aʻe o kēia kulanui. ‘O Shidler ka hale ponoʻī o ka mēkia ʻoihana, ‘o Kuykendall ka hale o ka mēkia Pelekānia, a ʻo Sakamaki kahi e mālama ʻia nei ka mēkia mōʻaukala. Akā, ʻo Kawaihuelani, ʻo kahi a kākou e noho nei, ʻo ia kahi e pā ʻole ai ka lā. I kēia lā, ke noho nei nā keʻena o Kawaihuelani ma Spalding. Aia nā mānaleo a me kekahi o nā kumu ma ka papahele ʻelua. ʻO ke koena o nā kumu, ke kaʻana like nei lākou i ka papahele ʻehā me ka māhele Indo-Pacific Languages. Ua kau ʻia kekahi o kā kākou mau kumu ma ka lumi hoʻopaupilikia i hoʻonohonoho ‘ia ma ke ‘ano he keʻena. Pehea lā? He hōʻailona kēia no ka waiwai ʻole o ka ʻike a me ka ʻōlelo a kākou i ke kulanui a he mea kākou e kiloi aku ai a waiho wale ma kahi ʻē. Eia kekahi, ʻo ka hōʻailona o ko kākou holoē, he pelaha iki wale nō e lewalewa nei ma luna o ka hale e māka ʻia ai ko kākou noho ʻana i laila. Mai ʻiʻimo ka maka o kāʻalo koke auaneʻi ʻoe i kēia wahi pelaha me ka ʻike ʻole aku. Pehea kākou e ulu ai ma ia ʻano wahi? Hoʻokomo wale ʻia aku nā papa ʻōlelo Hawaiʻi i ʻō a i ʻaneʻi o kēia kulanui ino ka ua mea ʻo ka loaʻa ʻole ʻana o kekahi kahua ponoʻī no kākou. He poʻe kuewa nā haumāna o Kawaihuelani ma ko kākou ʻāina ponoʻī. Ke kū nei nō kēia hana a ke kula nui i ka hūpō. Wahi a lākou, he kula Hawaiʻi kēia i aʻo ʻia ma nā ʻano Hawaiʻi. Inā pēlā, he aha ke kumu o ka hūnā ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma ia kulanui? He kapa wale nō kā lākou ma nā lehelehe. ʻO kekahi kumu ʻē aʻe paha, ʻaʻohe ʻiʻini mai loko mai o Kawaihuelani e hoʻoponopono i kēia pilikia. Ua hiki ke hoʻāhewa i ke kulanui no ia pilikia akā no wai ke kuleana ʻo ka pono o kākou nā haumāna? ʻO ka mākia o Kawaihuelani, ʻo ia hoʻi ʻo “E ola ka ʻōlelo”. ʻO ka ʻoiaʻiʻo, ke ola nei ka ʻōlelo Hawaiʻi ma kēia kulanui, inā ʻaʻohe wahi e ola ai? © Kamaile Manning 2024 ko mua ko hope

Kamalei Krug < hoʻi hope Ka Waiwai o ka Hoʻopaʻanaʻau Kamalei Krug 1 ʻOkakopa 2020 Mai kahiko loa mai, mai mua loa mai a mai kīnohi loa mai hoʻi. Mai ka wā mai i hānau ai ʻo Kumulipo lāua ʻo Pōʻele i ka pō, a mai ka wā mai i hānau ʻia ai ʻo Laʻilaʻi a hiki i kēia wā ʻānō, ua hoʻopaʻa ʻia ka ʻike i ka naʻau o ke kanaka. Pēlā i mau ai ke ola o ka ʻike mai kekahi hanauna a hiki mai i kekahi. Pēlā e hiki mau ai iā kākou ke hea aku i ko Kumulipo lāua ʻo Pōʻele mau inoa. Ua paʻa naʻau nā loina, nā moʻolelo, nā oli, a pēlā aku mai ka wā kamaliʻi mai. Ma ka moʻolelo o Kalapana, lanakila akula ia wahi keiki hoʻopāpā ma luna o Kalanialiʻiloa, a me nā loea hoʻopāpā ʻo Halepāiwi lāua ʻo Halepāniho i ka ua mea ʻo ka hoʻopaʻanaʻau. Ua paʻa nā ʻano ʻike hoʻopāpā like ʻole iā ia, ʻo ke mele ʻoe, nā wahi pana ʻoe, nā iʻa ʻoe, a pēlā aku. Ua hoʻomaka kona hoʻopaʻa ʻana i ka ʻike ma ka wā i hoʻomaka ai ʻo ia i ka ʻōlelo ʻana. Manaʻo kākou he kupaianaha ka nui o ka ʻike i paʻa iā ia, eia naʻe pēlā wale nō ka Hawaiʻi. Ma ka hoʻopaʻanaʻau ke ola o ka Hawaiʻi. Ma laila ke ola o nā inoa a me nā moʻolelo o nā lālā a pau o nā ʻohana a me ka lāhui. Ma ka holo ʻana o ka manawa, ua aʻo ʻia ke kākau, a ua hoʻokumu ʻia ka pūnaewele, nā lolouila, a me nā kelepona. I mea kēlā mau pono hana a pau e paʻa ai ka ʻike. Eia naʻe, ma muli o ka paʻa o ka ʻike i nā ʻenehana, ʻaʻole i paʻa iā kākou kānaka. He aha lā ka waiwai o ka hoʻopaʻanaʻau i kēia au? I kēia wā, he māhele nui ke kākau ʻana no ka hoʻopaʻa ʻana i ka ʻike Hawaiʻi. I ka wā i pāpā ʻia ai ka ʻōlelo Hawaiʻi ʻana ma nā kula, a me ka wā i hoʻohalahala nui ʻia ai nā kūpuna no ka ʻōlelo Hawaiʻi ʻana, ʻo ke kākau kekahi mea paʻahana i hoʻohana nui ʻia no ka hoʻōla ʻana i ka ʻike. Ua hoʻopaʻa ʻia ka ʻike a me nā moʻolelo ma nā nūpepa, a ma nā ʻano puke like ʻole. Nui nō koʻu mahalo i ke kākau no ka mea ʻo ke ala ia i ola mau ai ka ʻike ma hope o ka hoʻomāinoino ʻana mai o ka haole iā kākou a me kā kākou ʻōlelo. ʻO ka mea ʻāpiki naʻe, ʻaʻole pēlā i hoʻopaʻa ai nā kūpuna i ka ʻike. Ua kālele wale ʻia nō ke kākau i ia wā ʻoiai koi ʻia ka hoʻouna ʻana i nā keiki i ke kula aupuni. I ka hilihili ʻia ʻana hoʻi o nā pua Hawaiʻi ma nā kula, ua haʻalele akula nā mākua i ka naʻauao Hawaiʻi me ka huli hoʻi hou ʻole i hope i nā mea o ke au kahiko. I kēia manawa, ua huli hou ke au. Hānai hou ʻia nā keiki ma ka hale ma o ka ʻōlelo Hawaiʻi. He ʻae ʻia nō ke aʻo ʻana i nā moʻolelo a me ka ʻike Hawaiʻi ma o ka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā kula. ʻO ka mea ʻāpiki naʻe, mau nō ko kākou aʻo ʻana e like me ko ka haole. Puni kākou i ke kākau ʻana ma ka pepa, a me ke kikokiko ʻana ma ka ʻenehana. ʻAʻole nui ka ʻike i paʻa i ka naʻau o kākou ma muli o ka hiki ke loaʻa hou ka ʻike me ka ʻāwīwī. Inā poina kekahi māhele o ka moʻolelo o Kalapana, ʻo ka heluhelu wale ʻana nō i ka puke ka hana e loaʻa hou ai ka ʻike. Akā naʻe, ʻaʻohe kapukapu o ka ʻike ma ia ʻano. ʻAʻole pālama ʻia ka ʻike i ka naʻau, i ka puʻuwai aloha o ke kanaka Hawaiʻi. Pehea e ʻōlelo ʻia ai no ka waiwai o ka naʻau Hawaiʻi inā ʻaʻohe ona ʻike? Eia kekahi, ʻeā, ma ka hana ka ʻike. ʻO ka ʻike ka hua o ka hana ʻana. Pēlā i aʻo ai nā kūpuna. ʻO ia kekahi poukihi o ka hale ʻike Hawaiʻi. Ke paʻa ka haʻawina i ke kākau ʻia, paʻa nō ka ʻike. Ma hea nō naʻe kona wahi i paʻa ai, inā ʻaʻole ʻo ia ma ka naʻau? Ma ka palapala hoʻi. Aia ma kekahi mea hoʻohālikelike o ke au nei kekahi wehewehena paha e maopopo ai ka pilikia o kaʻu e kuhi nei. I ke aʻo ʻana i nā huamele ma ka wā e aʻo ʻia ai ke mele hou, noi koke ka haumāna i kahi pepa nona nā huaʻōlelo. Kohu mea lā, ʻaʻohe pili o ka ʻike i kona ʻano o ke aʻo ʻia ʻana. I ka palapala wale nō e paʻa ai ka ʻike, ʻaʻole ʻo ia ma ka naʻau ʻoiai ua kūkulu ʻia ke aʻo ʻana i ka ʻike Hawaiʻi ma luna o ke ʻolokeʻa aʻo haole. Ma kēia mea hoʻohālikelike nō e nūnē ai i ka Hawaiʻi ʻana paha o ka ʻike, ke mele hoʻi, inā ʻo ia i aʻo ʻia ma ke ʻolokeʻa haole. He aʻo moloā ia i kū ʻole i ke ʻano o ko Hawaiʻi poʻe mālama ʻana i ke aʻo. Pehea lā e kapa maoli ʻia ai kekahi ʻike he Hawaiʻi ia inā ʻaʻole i ʻike ʻia ma ke ʻano Hawaiʻi? Noʻu nei, he keu ka hoʻopaʻanaʻau a ke koʻikoʻi. Ma ka hoʻopaʻanaʻau ʻana kākou e aʻo Hawaiʻi ai i nā haʻawina o ka moʻolelo. I ka paʻa ʻana o nā moʻolelo, paʻa pū nā haʻawina ma ka naʻau. I mea kēlā mau haʻawina e aʻoaʻo mai ai iā kākou i ka hana e hana ai a me ka hana e hana ʻole ai hoʻi. Aʻo ʻia ka Hawaiʻi ʻana. Inā heluhelu wale nō kākou i nā moʻolelo me ka hoʻopaʻa ʻole i nā haʻawina ʻike Hawaiʻi, pehea ana lā kākou e kū ai i ia mea he Hawaiʻi? Ua paʻa ka ʻike i ka mea hoʻopaʻa moʻolelo nāna i palapala i nā moʻolelo no kākou. ʻO ka nalohia o ka ʻike ke kumu i hoʻopaʻa ʻia ai nā moʻolelo ma ka palapala. I kēia hanauna naʻe, ʻo ka hōʻīnana hou ʻana i ka ʻike ma ke ʻano like o ka mea nāna i makana maila iā kākou. Ma ka naʻau. © Kamalei Krug 2020 na Kamalei Krug ko mua ko hope

Yuko Uchida < hoʻi hope E Hoʻokaʻawale i ka ʻŌʻo mai ka Lima Aku Yuko Uchida 4 Kēkēmapa 2023 He lono kupaianaha kā ka i kūkala ʻia maila iā mākou e pili ana no ka haʻalele haʻaheo ʻana o ka pelekikena o ke kulanui o Hawaiʻi i noho lōʻihi i kāna kūlana. I ka lā 19 o Kepakemapa, ua kūkala ʻia aku ka manaʻo o Pelekikena David Lassner i mua o ka lehulehu. E hoʻomaha loa ana ʻo ia i ka hopena o ka makahiki kula 2024. Ua hoʻomaka ʻo ia i kāna ʻoihana ma ke kulanui o Hawaiʻi i ka makahiki 1977, a hana mau ʻo ia no ʻumi makahiki ma ke ʻano he poʻo. Ma loko o kāna leka kūkala, ʻī maila ʻo iala no kona "haʻaheo" i nā mea i kō ma lalo o kona noho pelekikena ʻana. Eia kekahi mea āna i haʻaheo ai, ʻo ka hele ʻana o ke kulanui a "culturally strong." No laila, he aha kāna mau hana no ka lāhui a me ka "moʻomeheu" Hawaiʻi? Hōhonu nō ke kawa. E ka mea heluhelu, e nānā kāua i kāna pane i ke kūʻē ʻana o kānaka i ka ʻOhenānā Kanakolu Mika [ the Thirty Meter Telescope, TMT ]. I Iulai i ka makahiki 2019, ua hopu ʻia nā kūpuna Hawaiʻi i kūʻē i ke kūkulu ʻia ʻana o ke TMT ma luna o Mauna Kea. He ʻāina Hawaiʻi ʻo Mauna Kea, akā ua hopu ka mākaʻi i nā kūpuna Hawaiʻi ma ua ʻāina kapu lā. Na wai e ʻole ke kūʻē ʻana o ke kanaka Hawaiʻi? Ma muli o kēia hana ʻino, ua kūʻē nā aloha ʻāina o ke kula nui o Hawaiʻi i ka pelekikena. Hoʻolalau aku lākou i ka pelekikena e hōʻole i ke TMT . Ua hoʻokikina nā kumu a me nā limahana o Hawaiʻinuiākea a me ke kula nui o Hawaiʻi i ko ka pelekikena haʻalele ʻana i kāna ʻoihana. Akā naʻe, ua pane wale mai nō ʻo ia ma ka ʻōlelo ʻana, “He pilikia kēia ma waena o ke kula a me nā kaiāulu ma waho o ke kula,” me he mea lā ʻaʻohe ona mana. ʻO ia wale nō. Pehea kona kuleana ma ke ʻano he poʻo no ke kula nui o Hawaiʻi? Inā loaʻa ke kūlana i ke kanaka pono ʻole, alakaʻi hewa ʻo ia iā kākou i ke ala pololei ʻole. Hū hewa i Kapua ka ʻauwaʻa pānānā ʻole. E aho e hoʻokaʻawale i ka ʻōʻō mai ka lima aku. He aha ka hana a ka lāhui Hawaiʻi? Pehea lākou i kūʻē ai i ka hana ʻino ʻia e ka pelekikena a me ke Kulanui? I ka makahiki 2022, ua mālama ʻia ka ʻaha hemo kula i ke Kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa. I ka hīmeni ʻia ʻana o ke mele aupuni o ʻAmelika, ʻaʻole i kū aʻe nā haumāna Hawaiʻi—he kūʻē. Ma hope o ke mele aupuni o ʻAmelika, ua hīmeni ʻia ke mele ʻo “Hawaiʻi Ponoʻī.” A pau ka paukū mua i ka hīmeni ʻia, manaʻo ʻia ua pau ke mele. Eia kā, ua hoʻomau nā haumāna o Hawaʻinuiākea holoʻokoʻa i ka hīmeni ʻana me ke kani ʻole o ka pila, ā pau pono ke mele. Nani loa kā lākou hana, a he kūʻē ia. Ma o kēia hīmeni ʻana, ua hōʻike nā haumāna Hawaiʻi i ke ea maoli. ʻOiai lākou e hīmeni ana, ua ʻalawa ko ka pelekikena maka i nā haumāna o Hawaiʻinuiākea, me he mea lā, ukiuki paha ʻo ia i ka hana a nā haumāna Hawaiʻi. Ma hope o ka hīmeni ʻana o nā haumāna o Hawaiʻinuiākea, paʻipaʻi ka lima o nā haumāna āpau a me ke anaina me ka ʻoluʻolu a me ka mahalo i kā lākou hana, akā ua paʻa ka waha o ka pelekikena. A hala he mau kekona, ua ʻōlelo aku ʻo ia me ka leo kahakā, “...Mahalo, the students of Hawaiʻinuiākea.” He hana ʻoluʻolu kēia i ka lāhui Hawaiʻi? He hana e paipai ana i ka "moʻomeheu Hawaiʻi"? Hewa i ke ala a ka hewahewa. Eia koʻu manaʻo. E kūkākūkā mau kākou i kēia kumuhana ʻo ke koho ʻana i ke poʻo hou. E koho ʻia ana ka pelekikena hou o ke kula nui o Hawaiʻi. ʻAʻole na kākou poʻe haumāna a limahana hoʻi ke koho i ka pelekikena hou, akā, he ea ko kākou ma Hawaiʻi nei. E manaʻo ana paha kekahi, na ka Hawaiʻi wale nō kēia ʻōhumu. ʻAʻole loa! He haumāna Kepanī au, akā maopopo iaʻu ia mea he hana aloha ʻole. He aha ke kuleana ā kākou? E kamaʻilio kākou me nā hoa papa Hawaiʻi a me nā hoa papa Hawaiʻi ʻole. No ka mea, ʻaʻole paha i laha kēia ʻike no ka pelekikena. Inā ʻaʻole kākou noʻonoʻo i kēia kumuhana, maliʻa paha, e koho hou ʻia ana ke poʻo aloha ʻole. Inā ʻaʻole kākou kūkākūkā no kā ka pelekikena hana aloha ʻole, e mau ana ka mahalo o ka poʻe i ʻike ʻole i kāna mau hana. E kūkākūkā a noʻonoʻo nui kākou, o halakī auaneʻi ke kula nui o Hawaiʻi. I hoʻokahi ka umauma, hoʻokahi ke aloha. © Yuko Uchida 2023 #kulanui #kanaka #keaopolitika ko mua ko hope

Hoʻoleia Kapaku < hoʻi hope Mai Namu mai! Hoʻoleia Kapaku ʻOkakopa 9, 2026 Auē! Lohe aku nei au i kekahi mau manu, he ipu pala ʻole e namu aku nei i nā pua ʻimi kekelē ʻŌlelo Hawaiʻi, ʻo ka lilo ʻana i kumu ke ala hoʻokahi ma hope o ka puka kula ʻana. ʻO ua mau manu kakani nei, no ko kāua lāhui like nō, akā ʻo kai heʻe nō kahi e noho ai. Me he mea lā, i ko lākou manaʻo ʻo ke aʻo ʻana aku ka hana hoʻokahi e pono ai ka ʻōlelo makuahine, a ma ka lumi papa nō e ola ai. E nā hoa o ka iwi hoʻokahi, e hoʻomōhala aʻe i ko kākou manaʻo! ʻAʻole noho hoʻokahi kā kākou ʻōlelo kupuna ma nā lumi papa! I ko kekahi ʻimi ʻana aku i kekelē ʻōlelo Pelekania, ʻaʻole namu aku nā manu ia, ʻo kona ala hoʻokahi ka lilo ʻana i kumu. Inā penei, no ke aha lā hoʻi e namunamu mau nei nā manu i ia manaʻo hoʻokahi i nā pua ʻōlelo Hawaiʻi? He manaʻo hoʻopaumanawa ia. Pehea kākou e hoʻōla ai i kā kākou ʻōlelo inā noho hoʻokahi ua ʻōlelo kanaka nei ma nā lumi papa? E aho kona komo ʻana i nā wahi a pau e komo ai ka poʻe Hawaiʻi. No laila, e aho kākou e paipai i nā ala like ʻole e hana ai nā pua ʻōlelo Hawaiʻi i mea e hoʻōla ai i kā kākou ʻōlelo ma nā wahi like ʻole o Hawaiʻi nei. Mai kuhihewa ʻoukou e nā makamaka heluhelu, mahalo nui aku kēia wahi mea kākau i ka poʻe nona ka ʻiʻini e aʻo aku i kā kākou ʻōlelo makuahine. Mau nō ka nele ʻana i nā kumu ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ia paha ke kumu e paipai mau nei ia mau manu i nā pua ʻōlelo Hawaiʻi e lilo i kumu. Eia naʻe, e aho kākou e paipai i ia mau pua ʻōlelo Hawaiʻi e komo i mau ʻoihana: ʻo ka loio ʻoe, ʻo ka mea paʻi wikiō ʻoe, ʻo ke kauka ʻoe, a pēlā wale aku. A komo ka pua ʻōlelo Hawaiʻi i ia ʻoihana, komo pū ka ʻōlelo. He ʻiʻini koʻu e huakaʻi i mau wahi o ka pae ʻāina a lohe i ka ʻōlelo makuahine, makemake wau e hele i ke kauka a hoʻopuka i ka ʻōlelo makuahine. Pehea e lohe ʻia ai i ka ʻōlelo makuahine ma kēlā me kēia wahi inā noho ka ʻōlelo makuahine ma nā lumi papa? Aia ka pono ʻo kona puka ʻana i waho. ʻAʻole i uhi ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi ma luna o kākou a pau e ko kākou mau kūpuna. No laila, na kākou nō e hana. E ʻimi kākou i kēkelē ʻŌlelo Hawaiʻi a e hoʻōla hou kākou i ka ʻōlelo: ma ka ʻohana, ma ke kaiāulu, a ma nā wahi a pau e loaʻa ai ka poʻe Hawaiʻi. ʻAʻole ka pahuhopu ʻo ka lilo ʻana i kumu. ʻO ka hoʻoulu ʻana i ka ʻōlelo makuahine ma nā wahi like ʻole ka pahuhopu. © Hoʻoleia Kapaku ʻAʻole i ʻae ʻia ka paʻi hou ʻana o kēia ʻatikala me ka ʻole o ka ʻae mai o ka mea kākau ko mua ko hope

Kauhi Gample < hoʻi hope ʻAʻole Lawa ka Papa Kamaʻilio Hoʻokahi ma ke Kulanui Kauhi Gample 28 Pepeluali 2021 ʻAuhea ʻoukou e nā ʻōpuʻu lehua e uluwehi ai nā paia o Kawaihuelani. ʻO au kekahi i hoʻomanawanui i ka paka ua o Waʻahila. Lōʻihi ka huakaʻi ʻana o ko kākou waʻa e pae ai i Kapaʻa, a ua hōʻea nō. No laila, ʻo kēia ka manawa e hoʻoponopono ai i ia waʻa no nā pōkiʻi. ʻO ka pahuhopu a nā haumāna e aʻo ana i ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ia nō ka walewaha. Eia naʻe ka pilikia: ʻaʻole lawa ka papa kamaʻilio hoʻokahi no ka hoʻokō ʻana i ia pahuhopu. He kuleana nui ko Kawaihuelani, ʻo ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi. Na lākou ka hoʻokumu ʻana i nā papa ʻōlelo Hawaiʻi a me nā moʻohaʻawina, nā papa koina, nā papa koho, a pēlā aku i mea e paʻa pono ai ko kākou waʻa. Akā, nāwaliwali ka māhele o ke kamaʻilio ʻana. Hoʻokahi wale nō papa kamaʻilio i ke kekelē lae pua ʻōlelo Hawaiʻi, a he papa ʻekolu haneli ia. Inā pēlā, i hea e hoʻomaʻamaʻa ai nā haumāna ma nā pae ʻē aʻe i ka ʻōlelo ʻana? Aia ka pono ʻo ka hoʻokumu ʻana i nā papa kamaʻilio ma nā pae a pau. A eia kahi mea e ulu ai ka hoi. ʻOkoʻa nā pono o nā haumāna pākahi. ʻO kekahi o nā haumāna, maʻa lākou i kekahi ʻano o ka ʻōlelo ʻana, no ka hele ʻana paha i ke kula kiʻekiʻe i aʻo aku i ka ʻōlelo Hawaiʻi, no ka hele ʻana paha i ke Kula Kaiapuni, a i ʻole no ka noho ʻana me nā mākua ʻōlelo Hawaiʻi. A ʻo ke koena, ʻakahi nō ā hoʻomaka i ke aʻo ʻana mai i ka ʻōlelo Hawaiʻi. He hōlona nō. ʻO ka hana maʻa mau, hui pū nā haumāna āpau i ka lumi papa like i ka makahiki ʻekolu. Akā ke hui pū lākou, ʻokoʻa loa ke kūlana o ka maʻamaʻa o ua mau haumāna lā i ka ʻōlelo ʻana. Penei e hoʻokumu ʻia ai ka hilahila a me ka manaʻo kānalua i nā haumāna maʻa ʻole i ka ʻōlelo, a manaʻo ihola, “ ʻAʻole wau mākaukau.” Me he ʻōpuʻu lehua lā ka ʻiʻini e ulu ana i loko o ka haumāna i maʻa ʻole i ka ʻōlelo. ʻO kēia ka ʻiʻini a ka haumāna e hoʻomau ai i ke aʻo ʻana. He mea haki wale ia, a aia nō a mālama ʻia, mohala nō ka lehua i ke keʻekehi ʻia e ka ua. Aia hoʻi i kēia wā o ke kānalua a me ka haki wale, aia ka pono ʻo ka mālama. I mea e kākoʻo ai a e kīpaipai ai iā lākou e holomua, ua pono ka hoʻolako ʻana i ka manawa kūpono no lākou e hoʻāʻo ai, e kāpae i ka manaʻo kānalua a e waiho i ka hilahila a e hoʻoikaika i ko lākou waʻa. No laila, e hoʻokumu paha ʻo Kawaihuelani i kekahi mau papa kamaʻilio hou, kahi a nā haumāna e hoʻomaʻamaʻa ai i nā mea i aʻo ʻia i ko lākou mau pae ponoʻī. ʻEhā mau papa ʻōlelo Hawaiʻi hōlona mai ka papa 101 ā i ka papa 202. Akā naʻe, ʻaʻohe papa kamaʻilio hōlona o ka makahiki ʻekahi a me ʻelua. I ka hui ʻana o kēia mau haumāna i kā lākou papa ponoʻī, hoʻēmi ʻia ke kānalua o loko. ʻO ka hopena ka hoʻomaka ʻana o ka haumāna i ka hoʻopuka ʻana i ka ʻōlelo. ʻO ia ka māhele ʻoi aku o ka paʻakikī no nā haumāna i maʻa ʻole i ka ʻōlelo. A, ke puka kāna ʻōlelo, he kai malino e holo ai kona waʻa. I kēia manawa, loaʻa ka papa kamaʻilio i ka makahiki ʻekolu wale nō a nele hou nā haumāna makahiki ʻehā i ka papa kamaʻilio ʻole. A pehea e mahuʻi ai i ka mākaukau o nā haumāna no ka ʻōlelo ʻana ma mua a ma hope o kēlā papa kamaʻilio hoʻokahi? No ka mea inā ʻo ka walewaha ka pahuhopu, aia nō a hoʻokumu ʻia nā papa kamaʻilio i kēlā me kēia pae e loaʻa ai ia pahuhopu. © Kauhi Gample 2021 ko mua ko hope

Nālani Fujihara < hoʻi hope He Leo Paipai! E Hoʻi i ka ʻŌlelo Makuahine! Nālani Fujihara 28 Pepeluali 2022 ʻO ka ʻōlelo makuahine a nā lāhui a pau, ʻo ia nō ke kaula e hīkiʻi i nā kānaka me ka ʻāina a me nā moʻolelo o lākou. Inā e nalowale ka ʻōlelo, e moku ke kaula i hīkiʻi ʻia e ko lākou mau kūpuna. Mai ke kenekulia ʻumi kumamāiwa mai, ua hoʻāʻo ʻo ʻAmelika e hoʻohuli i nā manaʻo o nā kānaka Hawaiʻi ma o ka hoʻonele ʻana i ka ʻōlelo makuahine. Ma nā kula i ia wā, ua ʻae wale ʻia nō ka ʻōlelo haole, a hōʻole ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi. No laila, mai nalowale ka ʻōlelo Hawaiʻi iā kākou. Akā, ua kūpaʻa nā ʻeuʻeu ma hope o ke aloha ʻāina a ʻo ia ke kumu e mau ai ka ʻōlelo o kēia ʻāina. I kēia lā, ʻo ka hapanui o ka poʻe e noho ana i Hawaiʻi, ʻaʻole hiki iā lākou ke kamaʻilio ma ka ʻōlelo Hawaiʻi. Kamaʻāina paha lākou i kekahi mau hua ʻōlelo maʻamau. Inā hiki iā ʻoe ke kamaʻilio ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, he mea kupanaha ia i kēia mau lā. No laila, no ke aha lākou e aʻo ʻole mai nei i ka ʻōlelo makuahine? A pehea e hoʻi ai kākou a pau i ka ʻōlelo Hawaiʻi? ʻO ka mea mua, he kōkua nui nā kula kaiapuni Hawaiʻi a hiki ke ʻike ʻia ke hopena waiwai o kēia mau kula Hawaiʻi. I ka ʻike ʻana i nā keiki ʻōlelo Hawaiʻi, ulu aʻe nō ka haʻaheo i loko. He hōʻailona kēia no ka ulu hou ʻana mai o ka ʻōlelo a kākou. E ʻōlelo Hawaiʻi kākou i mea e hoʻohanohano ai i nā kūpuna i nuku ʻia e nā haole no kā lākou ʻōlelo Hawaiʻi ʻana. Inā hōʻole kākou i ka ʻōlelo makuahine o kēia ʻāina, e hōʻole kākou i ko kākou mau kūpuna. Pehea lā hoʻi e hōʻole ai i nā kūpuna? He mau ālaina naʻe no ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo makuahine. Eia kekahi, hilahila nō nā kamaʻāina i kā kākou hoʻopuka ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi. Inā hemahema ka ʻōlelo Hawaiʻi a ka mea ʻakahi ʻakahi, he mea hilahila nō paha ia no lākou i ke kamaʻilio ʻana me nā kānaka wali o ka ʻōlelo Hawaiʻi. Manaʻo ʻia paha, e aho ka ʻōlelo ʻana ma ka ʻōlelo haole no ka mea ʻoi aku ka nui o ka poʻe e ʻōlelo haole ma mua o ka poʻe e ʻōlelo Hawaiʻi. Akā inā ʻaʻole kākou e hoʻāʻo, pehea kākou e holomua ai no nā keiki a me nā haunana e hiki mai ana? He manaʻolana koʻu, e ʻike ana kākou i ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā kula a pau ma Hawaiʻi nei. Maikaʻi wale ka lohe ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā kula kaiapuni. Akā, ʻoi aʻe ka hua o ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā kula a pau! I nā kula aupuni, e lilo nā papa ʻōlelo Hawaiʻi i mau papa koina no nā haumāna a pau. I ua mau papa koina nei, e aʻo aku nā kumu i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma o nā moʻolelo kahiko o Hawaiʻi nei. A ola hou ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā kula, e ola hou ana nō ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā kaiāulu a pau o ka pae ʻāina nei. © Nālani Fujihara 2022 ko mua ko hope

Leikuluwaimaka Meleiseā < hoʻi hope Ke Aloha ʻĀina e Hoʻolulu Nei Leikuluwaimaka Meleiseā 1 ʻOkakopa 2020 Mai ka moku ʻana o ka pawa o ke alaula iō Kumukahi, e nā Hawaiʻi moku o Keawe inu i ka wai kapukapu o Waiau, a i Maui o Kamalalawalu i nā wai ʻehā ʻo Waikapū, ʻo Wailuku, ʻo Waiʻehu, ʻo Waiheʻe, e nā poʻe o ke one ʻai aliʻi o Kakuhihewa, inu i ka wai o Kaʻala hemolele i ka mālie, e nā kama o Kamawaelualani moku, e inu i ka wai ʻula ʻiliahi, a hiki loa aku i ke one kaulana o Niʻihau o Kahelelani me ona hoapili ka wai huna o ka pāoʻo, a i Lehua ka moku kāʻili lā, a me ka wai ʻeleʻele a ka poʻe ʻike, ka wai e hoʻokahi ai kākou a pau ka Lāhui Hawaiʻi, aloha ʻāina kākou. Ma ka puke ʻo Moʻolelo Hawaiʻi i kākau ʻia e Davida Malo, ma ka mokuna ʻehiku i wehewehe ʻia aku ai nā hiʻohiʻona o ka ʻāina. Wahi āna, kapa ʻia ka ‘āina he ʻāina no ka nohona o nā kānaka. Ma mua o ka nohona o nā kānaka i ka ʻāina, kapa ʻia he moku ia. ʻO ka ʻāina me ke kanaka ʻole, he moku nō ia. Inā pēlā ka ʻoiaʻiʻo, hiki paha iā kākou ke kuhi ʻo ke kanaka ka mea e ʻāina ai ka ʻāina, ʻoiai lilo ka moku i ʻāina i ka nohona o ke kanaka. Mai kahiko a i kēia lā, ua ʻike kākou i ke aloha ʻāina e hoʻolulu nei. No kākou ke aloha ʻāina, a ʻo ke aloha kai ʻoi aʻe, ʻo ke aloha ka mea ʻoi aku o nā mea a pau. Wahi a ka mea i paʻi ʻia e Iosepa Hoʻoluhi Nāwahīokalaniʻōpuʻu i ka nūpepa Ke Aloha Aina i ka makahiki 1895, “ʻO ke aloha ʻāina, ʻo ia ka ʻUme Mageneti i loko o ka puʻuwai o ka Lāhui, e kaohi ana i ka noho Kūʻokoʻa Lanakila ʻana o kona one hānau ponoʻī. A ʻo ia nō ka ikaika nāna i kaohi i ke kui mageneti o ke Pānānā, e hoʻopololei ana i kona kuhikuhi i ka welelau ʻĀkau o ka Honua nei, a i ka hōkū ʻākau hoʻi.” A wehewehe ʻia maila ke aloha ʻāina ma kāna nūpepa i puka ma 8 Iune 1895 me ka ʻōlelo kaulana “ʻO wai kou makuahine? ʻO ka ʻāina nō! ʻO wai kou kupunahine? ʻO ka ʻāina nō!” No ia mau manaʻo i ulu ai ka hoi i loko oʻu no ka pilina o ka ʻāina me ke kanaka, a lana aʻe kuʻu manaʻo i ko mākou huaʻōlelo ʻo ʻāiga ma ka ʻōlelo Sāmoa. ʻO ka ʻāiga ka ʻohana. Hoʻohana ʻia aku kēia huaʻōlelo nei no ka pilina ʻohana, a ʻike ʻia ka pilina ma nā loina o ka faʻa Sāmoa. ʻO nā inoa kanaka a pau ma Sāmoa, he kuhi ia i kona kauhale a kaiāulu ponoʻī. Ke hoʻopuka aku ʻoe i kou inoa i mua o kekahi kanaka, ʻaʻole i ʻemo, maopopo iā ia kou ʻāina hānau i ia manawa ʻānō. ʻO wau ʻo Vaevainaotaua a maopopo ihola i ka poʻe Sāmoa, no Vaevainaotaua, Fagafau, Savaiʻi koʻu inoa. Hāpai aʻela kākou i ko kākou mau inoa ma ke ʻano he lei e hoʻonaninani ai i ke kino a me ke ola. E like me nā inoa, he ʻaʻahu ke aloha ʻāina no kākou. Ua lilo ʻo ia i lei no kākou e lei ai, i mea e wehi a kāhiko iho ai kākou. Lei ʻia ka ʻāina i ka ʻohu, ka ʻōpua, a ma Koʻolau i ʻike aku ai, lei ʻia i nā pali hāuliuli. A ʻo nā pulapula a nā kūpuna i alahula aku i ke au o Moananuiākea, lei ʻia ko kākou ʻāina hānau ponoʻī i nā hohonu kai o Kanaloa. Ma ke mele i haku ʻia he lei e ko kākou poʻe kūpuna. Ma ka makahiki 1895 i paʻi ʻia aku ai ka Buke Mele Lāhui. Ua hōʻiliʻili ʻia nā mele mai kēlā nūpepa kēia nūpepa a paʻi ʻia aku a kui ʻia kēia mau pua i lei hoʻokahi ma ua Buke nei. Haku ʻia nā mele e ka poʻe heluhelu nūpepa, a hoʻouna aku lākou i kā lākou mau mele ponoʻī. Ua nui aʻe nā mele aloha ʻāina, a ua haku ʻia nā mele me he mea lā he kiamanaʻo ʻo ia no kekahi hanana. Eia kākou ke holomua nei i ka makahiki 2020 a ʻo ia like ana nō kā kākou haku mele ʻana. I kēlā makahiki aku nei, hoʻopuka ʻia kekahi pā leo i kapa ʻia ʻo Kūhaʻo Maunakea e nā haku mele Hawaiʻi. ʻIke akula kākou, mau nō ke aloha ʻāina e hoʻolulu nei. A mau nō ka ʻume mageneti i loko o ka puʻuwai o ka lāhui, aia lā ʻo ia ke kuhikuhi a ke hoʻopololei nei iā kākou iho i ko kākou ʻāina hānau a hiki i kēia lā. He nani ia, ma ka haku mele e hōʻike aku ai i ke aloha ʻāina, ua haku wau i mele i hahai akula i nā mele a ko kākou poʻe kūpuna. Ua huli aʻela i ka Buke Mele Lāhui a ma laila nō i ʻike aku ai i mau mele aʻu i nānā ai ma ke ʻano he anakuhi mele. No ka paukū mua, ua like ka pilina ʻōlelo me ke mele ʻo Aole Hopo Iho Na Hawaii, na S. Pinao, i paʻi ʻia ma ua Buke nei i ka ʻaoʻao 34-35. He wahi leo mahalo kēia iā Kauka R. Keawe Lopes Jr., ka mea nāna i haku a hoʻohana i kēia lālani mele, “makeʻe no ka pono o Mauna Kea” ma kāna papa i aʻo aku ai. A no ka paukū ʻekolu, ua hahai ka pilina ʻōlelo iā Hua Kau I Ka Umauma, na J. Heleluhe lāua ʻo D. K. Koa, i paʻi ʻia ma ka Buke Mele Lāhui i ka ʻaoʻao 7-8. Na D. K. Kaumiumi i haku i ke mele ʻo Hoolulu Ke Aloha Aina i paʻi ia ma ua Buke nei ma ka ʻaoʻao 14, a mai kēia mele koʻu hoʻoulu ʻana i ke mele holoʻokoʻa. Eia aʻe kuʻu leo aloha i nā Puʻuwai Hao Kila i moe i ke ala, nā kui e ʻume ʻia nei e ka mageneti, ʻo ke aloha ʻāina nō ia. Nani Wale Puʻuhuluhulu Na. S. Leikuluwaimaka Meleiseā Nani wale ka ʻikena iā Puʻuhuluhulu A nā manu o Kaʻohe e haiamū aʻe nei Nā puʻuwai hao kila moe i ke ala Lāhui makeʻe no ka pono o Mauna Kea He aloha ʻāina kau i ka hano Hanohano Hawaiʻi a mau loa E mau ana ke aloha e hoʻolulu nei I nei ʻume mageneti hoʻolale puʻuwai © Leikuluwaimaka Meleiseā 2020 ko mua ko hope

Kāmalamalamaonālani Ishii < hoʻi hope Ka Hawaiʻi i Keomolewa Kāmalamalamaonālani Ishii ʻOkakopa 9, 2026 ʻO Keomolewa, kapa ʻia ka Pacific Northwest i ka ʻōlelo haole. Aia kēia ʻāina ma Kanaka — ʻo Vitoria a me Vanekouwa nā ʻāina laha — ā i ʻAmelika Hui Pū ʻIa — ʻo Wasinetona, Oregona, a me Kapalakiko kekahi mau ʻāina. Ua pōmaikaʻi mākou ʻo nā Hawaiian Youths Abroad i ke aʻo ʻana e pili iā Keomolewa a me kona mau poʻe Hawaiʻi kaulana, me ka huakaʻi pū ʻana. ʻO kēia papahana, na Ka Mōʻī Kalākaua i hoʻokumu mua aku. He ʻiʻini kona e hoʻonaʻauao i nā kānaka Hawaiʻi. No laila, hoʻouna ʻo ia i nā ʻōpio he ʻumikūmāwalu i nā wahi like ʻole, ma Iāpana, Ladana, Italia, ā pēlā aku, no ka ʻimi naʻauao ʻana. Pau naʻe ua papahana nei i ka makahiki 1887. Ma muli o ke Kumukānāwai hou o ko Hawaiʻi Pae ʻĀina, nele akula ke aupuni i ke kālā ʻole no ka hoʻomau ʻana i ia papahana. Hala nā makahiki he 131, ma hope o ka hoʻōki ʻana i nei papahana, ā hōʻea aku i ka makahiki 2018. I ua makahiki nei i hoʻōla hou ʻia ai kēia papahana ma ke kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa. Ma lalo o Native Hawaiian Student Services, na Nālani Balutski e alakaʻi i kēia papahana. Hoʻololi iki ʻia ke ʻano o ka papahana i kona hoʻōla hou ʻia ʻana. I kēia wā, he mau papa ia i mea e aʻo ai e pili ana i nā ʻāina a ka papa e huakaʻi ana. Koho ʻia nā wahi e huakaʻi ana ma muli o ko kākou mau kūpuna huakaʻi ʻana i ia mau wahi: ʻo ʻEnelani, Ladana, Tahiti, a me Iāpana nā wahi i huakaʻi ʻē ʻia e nā Hawaiian Youths Abroad o kēia au. No nā papa hoʻi, koho ʻia nā kumuhana o ka papa ma o ke ʻano o ka Hawaiʻi i noho ma kahi e huakaʻi ai ka papa. No kēia holo ʻana i Keomolewa, ua aʻo makou e pili ana i kekahi mau kānaka Hawaiʻi i noho ma laila, ke kumu o ko lākou neʻe ʻana i laila, ke ʻano o ko lākou noho ʻana, a pēlā aku. I ka lā 25 ā i ka lā 29 o Iune, ua huakaʻi nō mākou i Vanekouwa ma Kanaka. I ia mau lā mākou i hele ai i nā wahi hanohano e laʻa ka pāpū ʻo Langley, Kanaka Creek, a me Salt Spring ʻoiai ke noho nei ka poʻe Hawaiʻi i ia mau wahi. Ma Salt Spring, he mokupuni, e noho nei ka ʻohana Roland, he mau pua lākou na Naukane. Ua ola ʻo Naukane i ka wā iā Kamehameha I, a ua lilo ʻo ia i kōkua no Liholiho. I ko Liholiho huakaʻi i ʻEnelani, ua hele pū ʻo Naukane ma ke ʻano he koa kiaʻi. Ma hope pono o ko Liholiho make ʻana, neʻe ʻo Naukane i ka pāpū ʻo Vanekouwa a hana ma laila ma lalo o ka hui ʻo Hudson’s Bay. Ua hala ʻo Naukane i ka makahiki 1850 akā ma mua, hānau ʻia kāna keiki kāne ʻo William Naukana. ʻO kēia hui ʻo Hudson’s Bay, ua hoʻokumu ʻia kēia ʻoihana kālepa ʻili holoholona i ka makahiki 1670. No ka pumehana i makemake nui ʻia ai ka ʻili holoholona, he piwa paha a he holoholona ʻē aʻe paha. ʻAʻole pili kēia ʻoihana iā Hawaiʻi ā i nā makahiki 1820. I ia manawa, huakaʻi pinepine nā limahana o ʻelua ʻoihana kālepa i Hawaiʻi no ka hai ʻana i nā kāne Hawaiʻi, ʻo ia hoʻi ka hui ʻo North West a me ka hui ʻo Hudson’s Bay. ʻO ke kumu o ko lākou hai ʻana i nā kāne Hawaiʻi, ʻo ia ka ikaika o kā lākou ʻau ʻana. Ua hoʻokūkū nā ʻoihana ʻelua i ia mau makahiki ā hiki i ka makahiki 1821. I ia wā, ua lanakila ʻo Hudson’s Bay a hoʻohui ʻia hoʻi nā ʻoihana ʻelua me ka nalowale ʻana o North West. Mau nō ke kū ʻana o ka pāpū ʻo Vanekouwa, ka pāpū ʻo Langley, a me ka pāpū ʻo Nisqually. Ua noho nā limahana i ua mau pāpū nei, a ʻo nā kāne Hawaiʻi kekahi. Ma o ka piʻi ʻana i ka moku halihali ʻo Victoria Clipper, ua hōʻea mākou i Wasinetona i ka lā 29 o Iune. Ma laila mākou i ʻike maka ai i ke kaona ʻo Kalama, kekahi wahi hanohano i hele ai mākou. No kēia huakaʻi, ua kono ʻia kekahi haumāna o ke kulanui o Hilo no ka mea, he Kalama ʻo ia. I kēia polokalamu ʻo ia i aʻo ai e pili ana i kona moʻokūʻauhau a me kona ʻohana i noho ma Keomolewa. Ua kapa ʻia kēia kaona ma muli o John Kalama, he kupuna no kēia haumāna. Ua hānau ʻia ʻo John Kalama i Maui a neʻe i Oʻahu i nā makahiki 1810. I Iulai, makahiki 1837, ua haʻalele ʻo ia iā Hawaiʻi nei a piʻi i kekahi moku o ka hui ʻo Hudson’s Bay. Ua neʻe ʻo ia i ʻō a i ʻaneʻi no ua hui nei; ʻo ka pāpū ʻo Nisqually a me ka pāpū ʻo Vanekouwa kekahi mau wahi i noho a hana ai ʻo ia, a ua huakaʻi mākou i ua mau wahi nei. Ua mahalo ʻia ʻo ia e nā kānaka no kāna hana i ka pāpū ʻo Nisqually. Male hoʻi ʻo ia i wahine ʻInikini ʻo Mere, he kaikamahine na ke aliʻi ʻInikini. I ka makahiki 1871 i kapa mua ʻia ai ke kaona i ka inoa ʻo Kalama. Aia mākou i Kapalakiko no ka hopena o ka huakaʻi ʻo ia hoʻi ka lā 3 o Iulai ā i ka lā 6. Ua hele kino mākou i ka hōkele ʻo Palace, kahi i make ai ʻo Ka Mōʻī Kalākaua. I kēia wā, aia kekahi mau noho aliʻi o Kalākaua i ka lumi hoʻokipa. Loaʻa pū hoʻi kekahi wahi hōʻikeʻike liʻiliʻi i pili iā Kalākaua. ʻO nā wahi hope loa i kipa ai mākou, ʻo ia ke kula ʻo Saint Matthews a me ka hale hōʻikeʻike heʻe nalu o Santa Cruz. Ma kēia kula i hoʻouna ʻia ʻai ʻo David Kawānanakoa, Edward Keliʻiahonui, a me Jonah Kūhiō Kalanianaʻole e Ka Mōʻī Kalākaua ma lalo o kāna papahana ʻo Hawaiian Youths Abroad. A i ko lākou manawa kaʻawale, huakaʻi lākou i kahakai i Santa Cruz no ka heʻe nalu ʻana. Na lākou i hoʻolauna i ka heʻe nalu ʻana i kahi ʻāina ʻē a kapa ʻia lākou ʻo nā Princes of Surf. ʻOiai mākou e huakaʻi ana, ua hana ʻia kekahi mau haʻawina ʻimi noiʻi e nā haumāna i kēia polokalamu. ʻO ka hopena ka hoʻolaha ʻana i ua mau haʻawina nei, ʻo ia hoʻi kekahi wahi moʻomanaʻo a me ka pelaha. Na kēia mea kākau hoʻomālamalama ke kumuhana ʻo nā mokupuni i ke kai komohana o Kanaka, ʻo ia hoʻi ʻo Salt Spring, San Juan, a me ka mokupuni ʻo Russell. No laila, he moʻolelo hoihoi kaʻu e haʻi aku ai iā ʻoe e kuʻu mea heluhelu. Ma ka mokupuni ʻo Salt Spring i noho ai ʻo William Haumea, he kanaka Hawaiʻi. I ka makahiki 1874 i ʻike mua ʻia ai kona noho ʻana ma laila ma o kona kākau inoa ʻana no ke koho paloka. ʻO ia ke kanaka Hawaiʻi mua loa i Salt Spring i kākau inoa. Ma ia kākau inoa ʻana, ua helu ʻo Haumea i kekahi mau ʻike e pili iā ia e laʻa kona male ʻana i ka wahine ʻInikini ʻo Mere. ʻO ka hānau ʻia ihola nō ia o kekahi kaikamahine, a ʻo Mere nō hoʻi kona inoa. I ia makahiki i noho ai ʻo Haumea i Salt Spring, he 13-17 mau makahiki o Mere ke kaikamahine. Noho ʻo ia i Salt Spring a hiki i kona hala ʻana i ka makahiki 1892. Ua makana ʻia ʻo Haumea i palapala Crown Grant no Russell Island i ka makahiki 1886 a ua loaʻa ʻē iā ia kekahi ʻāina ma Eleanor Point. Ua haku nō hoʻi ʻo Haumea i leka a hoʻouna ʻia aku iā J. U. Kawainui; ʻo ia ka luna hoʻoponopono o Ko Hawaiʻi Pae Aina . ʻO ke paʻi ʻia ihola nō ia o kāna moʻolelo i ka nūpepa a laha ia ma ka lā 17 o Ianuali, 1885. Aia kāna moʻolelo i ka ʻaoʻao ʻehā ma lalo o ke poʻoinoa ʻo nā “Palapala mai na aina e mai.” Ua hāʻawi ʻo Haumea i mau huaʻōlelo aloha i kāna kaikamahine i Haukoʻi, Hāmākua a laila ua helu ʻo ia i nā kānaka Hawaiʻi ma Portland, Coal Island, Salt Spring, a me ka mokupuni ʻo Vanekouwa. Hala ʻo Haumea i nā makahiki mua o ke kenekulia 20, akā i ka makahiki 1902, ua hoʻokuleana ʻia kona mau ʻāina iā Maria Mahoi, kekahi kaikamahine Hawaiʻi o ia ʻāina. ʻAʻole ʻike leʻa ʻia kona makua kāne akā wahi a kekahi mau papa inoa, pili kekahi Mahoe iā Haumea. Ua hōʻike ʻo Maria i kekahi palapala hōʻike a Haumea i mua o ka ʻaha hoʻokolokolo a ʻo ka makana ʻia akula nō ia o ko Haumea mau ʻāina iā Mahoi. ʻO ka mea ʻāpiki, ʻaʻole i hōʻoia ua palapala nei i ka pilina o Maria a me William Haumea. A lilo ka ʻāina iā Mahoi, ua mālama lāua me kona ʻohana i nā kīhāpai i hana ai ʻo Haumea ma Russel Island. Loaʻa ka ʻōhelo papa, ka ʻāpala, a me ka pea. I ka wā i noho ai nā limahana Hawaiʻi i kēia mau ʻāina malihini, ua hoʻopuka ʻia nā inoa ma nā ʻano like ʻole, aia i ke ʻano o ka pela ʻana. ʻO Mahoi/Mahoe kekahi inoa i ʻike ʻia. Pela ʻia e kekahi poʻe ʻo Mahoi, pela ʻia e kekahi ʻo Mahoe. ʻO Naukane kekahi inoa ʻē aʻe e pela ʻia i mau ʻano. Ua ʻike ʻia kekahi mau palapala me ka inoa ʻo Naukane, aia kekahi mau palapala me ka inoa ʻo Naukana. Pēlā ka loli ʻana o ka ʻōlelo ma ua mau ʻāina mamao lā. E kuʻu wahi hoa ʻimi naʻauao, he mahalo koʻu i kou heluhelu ʻana e pili ana iā Hawaiian Youths Abroad, ko mākou huakaʻi ʻana i Keomolewa i ke kauwela aku nei, a me kekahi mau ʻike i pili i ko kāua lāhui i noho ma ua ʻāina waiwai lā. Inā he hoihoi kāu e aʻo mau e pili ana i nā kānaka Hawaiʻi i Keomolewa, eia kekahi mau puke e heluhelu ai: ʻo Kanaka: The Untold Story of Hawaiian Pioneers in British Columbia and the Pacific Northwest na Tom Koppel, Leaving Paradise: Indigenous Hawaiians in the Pacific Northwest, 1787–1898 na Jean Barman me Bruce McIntyre Watson, a me The World and All the Things Upon It: Native Hawaiian Geographies of Exploration na David A. Chang. A laila, e like me kaʻu i ʻōlelo ai, loaʻa kekahi wahi moʻomanaʻo na kēlā kēia haumāna i huakaʻi i Keomolewa ma lalo o Hawaiian Youths Abroad. Aia ia ma ka paena pūnaewele a Native Hawaiian Students Services ma ke Kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa, ma lalo o Hawaiian Youths Abroad . © Kamālamalamaonālani Ishii ʻAʻole ʻae ʻia ka paʻi hou ʻia ʻana o kēia ʻatikala me ka ʻole o ka ʻae mai o ka mea kākau. ko mua ko hope

Kaleilehuaohaililani < hoʻi hope Ua Lawa Kākou i ka Wai Paumāʻele? Kaleilehuaohaililani 28 Pepeluali 2022 E like nō me ka wai o Kapūkakī i hoʻopaumāʻele ʻia i ke kākālina o ka pūʻali koa moana o ʻAmelika Hui Pū ʻIa, pēlā nō ka ʻōlelo Hawaiʻi i hoʻopaumāʻele ʻia mai nei i ka ʻōlelo a me ka noʻonoʻo o ka haole. E ka hoa heluhelu makeʻe ʻōlelo, ua kapa ʻia nō nā kula ʻōlelo Hawaiʻi he mau poʻowai nui e holo ai ka ʻike a me ka ʻōlelo Hawaiʻi me he wai ala mai uka mai a kai aku i mea e hoʻōla ai i nā mamo a Hāloa i loko o kēlā me kēia loʻi kalo e waiho nei. A inā nō paʻa ke poʻowai nui, e pau ana nō ua mau mamo nei a Hāloa i ka maloʻo i ka wai ʻole. ʻO ia kā ka Lāhui i ʻike lihi aku ai i ka wā e emi mai ana ka heluna o ka poʻe ʻōlelo Hawaiʻi i nā makahiki he kaʻau i hala akula. Akā i ka wehe hou ʻia ʻana o nā poʻowai nui o ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka makahiki 1984, ua komo mai nō ka manaʻolana i loko o ka Lāhui no ka holo pono o ia wai e ola ai nā ʻohā. Mai ia makahiki mai nō, ua nui aʻela nā poʻowai e holo ai ka ʻōlelo Hawaiʻi. I kēia mau lā, ke ʻike ʻia nei nō nā Hawaiʻi e hoʻonaʻauao ʻia iho nei ma loko o kā kākou ʻōlelo Hawaiʻi ponoʻī. ʻO ua ʻōlelo Hawaiʻi nei nō naʻe e māna ʻia aku nei i nā waha o ka hapanui o nā keiki, ua like nō paha ia me ka wai e kaulana nei ma Kapūkakī. ʻO ia hoʻi, he ʻōlelo nō ia e hoʻohaumia ʻia nei i ke kākālina ʻinoʻino o ka ʻōlelo a me ka noʻonoʻo haole. ʻO ke aha ke kumu o kēia hoʻohaumia ʻia ʻana? I ka manaʻo o kēia mea kākau, he mau kumu nō. Ua pili ka mua i ke kānāwai pāpā ʻōlelo Hawaiʻi a ka Repubalika i kau ai. I laila nō i hoʻomaka ai ka hulihua ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ia hoʻi ke emi ʻino ʻana o ka ʻōlelo Hawaiʻi ʻana o nā keiki. A ua ʻike nui ʻia ke kamaʻilio ʻana o nā kūpuna no kēia pilikia ma loko o nā ʻatikala nūpepa e paipai ana i nā Hawaiʻi e hoʻoikaika i ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo i nā kamaliʻi. ʻO ka lua, no ka nui a me ka maʻa mau o ka ʻōlelo haole ma Hawaiʻi nei, aia nō ke komo nei ia mau manaʻo a ʻōlelo haole paha i loko o kā kākou ʻōlelo makamae. ʻO ke kolu, he noʻonoʻo nō ka poʻe ʻōlelo lua o ka ‘ōlelo Hawaiʻi ma loko o ka noʻonoʻo haole. No laila, i kekahi manawa, ke puka mai ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻaʻole paha kākou hoʻomaopopo, he manaʻo haole wale iho nō ia ma loko o nā huaʻōlelo Hawaiʻi. Ua like aku nō kā hoʻi me kahi ʻīlio hae e ʻaʻahu ana i ka hulu hipa. He pono nō ke hoʻoikaika mau i loko nō o kēia poʻe pilikia, i ʻole kākou e inu mau a hāinu mau i ka wai paumāʻele. Pehea kākou e hoʻokuʻu aku ai i kēia ʻano pilikia? He lehulehu nō paha nā haʻina. I ka manaʻo nō naʻe o kēia mea kākau pūlama ʻōlelo Kanaka, e noke mau kākou nā kānaka ʻōlelo Hawaiʻi i ka hoʻoikaika ʻana i kā kākou ʻōlelo Hawaiʻi. Maliʻa paha, ma o ka heluhelu ʻana i nā nūpepa kino lahilahi a nā kūpuna i waiho maila. Ma o ka hoʻolohe ʻana aku i nā līpine Ka Leo Hawaiʻi nāna i hoʻopaʻa pono mai i ka leo o nā mānaleo e koe ana mai nā makahiki 1970 mai. Ma o ke kipa ʻana i nā mānaleo e koe nei a me ka walaʻau pū ʻana nō me nā hoa ʻōlelo Hawaiʻi. Ma o ka hoʻokāʻau ʻana ma ka ʻōlelo i mea e hoʻoikaika ai i ka noʻonoʻo ma ka manaʻo o nā kūpuna. ʻAʻole na ʻAmelika e hoʻokuʻu i kēia pilikia. Na kākou nō ia e hoʻokuʻu. ʻAʻole kākou e lawa i ka wai paumāʻele. E hoʻomaʻemaʻe nō kākou a lawa ka pono o ka wai e inu ai ko kēia mua aku. © Kaleilehuaohaililani 2022 ko mua ko hope

Kainalu Iaea < hoʻi hope E ʻike auaneʻi ana ʻoe i ka waiwai Kainalu Iaea 17 ʻOkakopa 2024 Na wai lā e hoʻōla i ke aloha e mālama i kā kākou ʻōlelo makuahine i nā ʻohana i pōmaikaʻi ʻole ʻia i ka hānai ʻia ʻana ma ka ʻōlelo Hawaiʻi mai ka puʻā o ka makuahine a puka i kēia ao mālamalama a kākou e ola nei? Ke ʻike nei kākou i ka ʻoi aku o ka nalowale ʻana o ke aloha e aʻo i ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā keiki ʻōpio i kēia mau lā. I ka wā i huki ʻia ai ka hae Hawaiʻi i lalo a kau ka hae ʻAmelika ma luna ona, me he mea lā ua hopu pū ʻia ko kākou ʻiʻini a haʻaheo e kūpaʻa ai ma hope o kā kākou ʻōlelo hiwahiwa. No laila, eia kaʻu ʻōlelo paipai iā ʻoe, kuʻu hoa makamaka e heluhelu nei i neia moʻolelo. E hoʻomau i ka noke ʻana i ka hoʻonaʻauao ʻana i kā kākou ʻōlelo Hawaiʻi a moʻokūʻauhau kekahi i mea e pili pū ai nā mākua a me nā keiki. He lāhui ikaika kākou, a penei e ʻoi aku ai ka ikaika o nā mākua a me nā keiki Hawaiʻi. E kau pū kākou ma kēia ala hoʻonaʻauao i ʻoi aku ai ko kākou mākaukau e ʻōlelo Hawaiʻi i nā keiki. Pēlā e hōʻoia ai nā keiki i ko lākou mau pilina ma ke ʻano he Hawaiʻi lākou. Pehea ana kākou e hōʻike ai i ka ʻiʻini a me ke aloha e mālama ai i ka ʻōlelo a me ka moʻolelo pū o ko kākou mau kūpuna, i ili aku ia ʻiʻini ma luna o nā ʻōpio? Penei paha: 1. ʻIke ʻia ke keiki ma kāna ʻōlelo makuahine. Inā he ʻoiaʻiʻo kēia, he nele ka loaʻa i ka poʻe i ʻōlelo Hawaiʻi ʻole i kā lākou mau keiki. He pono ka hoʻāla ʻana i ka pilina o ka makua a me kāna keiki i hoʻomāhuahua ai i ka pōmaikaʻi o ka loaʻa ʻana o kā kākou ʻōlelo hiwahiwa ponoʻī. E ʻike auaneʻi ana ʻoe i ka ʻoi aku o ke kiʻekiʻe o kā kākou ʻōlelo makuahine ma mua o ka ʻōlelo Pelekānia. 2. E hoʻoulu hou ana kākou i ka pilina o nā mākua a me nā keiki ma o kā kākou ʻōlelo makamae. E mākaukau ana kākou no ka hoʻopau ʻana i nā ālaina e hiki mai ana. E nā mākua, ʻokoʻa loa ke kakali hoʻomanawanui ʻana e aʻo mai i ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻokoʻa loa ka hoʻokaʻawale ʻole ʻana i ka manawa e a aʻo mai ai i kā kākou ʻōlelo. He ʻōlelo kākoʻo kēia i nā ʻohana Hawaiʻi e pūlama i kēia pilinia ʻōlelo Hawaiʻi i loko o ka ʻohana. E hoʻāʻo pū ana kākou e kau pū ma kēia ala hoʻonaʻauao no ka hānai ʻana i nā keiki ma ka ʻōlelo Hawaiʻi. Aia kākou i kekahi wā hulihia, akā he koho kā kākou i loaʻa ʻole i ko kākou mau kūpuna. Hiki iā kākou ke koho i ke ala kūpono ʻo ka hoʻōla ʻōlelo Hawaiʻi. Mahalo wau i kēia huakaʻi lōʻihi i kō iā kākou, akā naʻe, ʻaʻole hiki iā kākou ke kū ma ʻaneʻi. E holomua kākou i loko nō o ka paʻakikī, a hoʻokiʻekiʻe aku i kēia kuleana e mālama iā kākou iho. Inā ʻaʻole, na wai ana? Ke holo nei ka manawa e hoʻomaka ai i ka hoʻonaʻauao hou ʻana i nā ʻōpio Hawaiʻi ma ka ʻōlelo Hawaiʻi! Eia au ke waiho nei i koʻu manaʻolana no ia hanauna o nā pua Hawaiʻi e hahai i ke ala kūpono o ko kākou mau kūpuna, i mōhala kūpono ai kā kākou mau keiki a me nā hanauna e hiki mai ana. E nā mākua, e hoʻihoʻi a e kōkua aku i kāu mau keiki e kau ana ma kēia ala o ka hoʻōla ʻōlelo Hawaiʻi. Penei e ʻoi aku ai ko kākou ikaika i ka hoʻonaʻauao ʻana iā kākou iho, a pili hou me kā kākou mau keiki i loaʻa ʻole iā lākou ka pōmaikaʻi o kēia ʻōlelo hanohano. He leo mahalo kēia i nā mākua e mau ana i ka hana a e hāpai ana i ka waiwai o kā kākou ʻōlelo ʻōiwi. E kūpaʻa nō kākou ma kēia ala e like me ke kūpaʻa o ko kākou makua i loko o ka lani, ka mea nāna e hāʻawi mai nei iā kākou i kēia koho e hoʻōla ai i kā kākou ʻōlelo ponoʻī. He pono nō, he kuleana nō, a he pōmaikaʻi nō. E ola mau ka ʻōlelo Hawaiʻi. © Kainalu Iaea 2024 ko mua ko hope

Nāihe Paʻaluhi < hoʻi hope Lanakila ka Palapala ʻAelike Uniona i kā Kākou ʻŌlelo; Lanakila kā Kākou ʻŌlelo i ka Palapala ʻAelike Uniona Nāihe Paʻaluhi 28 Pepeluali 2022 E nā hoa aloha ʻōlelo ʻōiwi mai kahi pae a i kahi pae o ka pae ʻāina, no ka mole ʻolu o Lehua a i Haʻehaʻe, mai lalo lā o nā pua o ka honua a i luna lā o nā manu o ka lewa, ke aloha o ke ao Hawaiʻi iā kākou a pau. He ao nani nō hoʻi ko nā mea a pau e ola ana ma Hawaiʻi a, e like me nā manu o ka lewa, ke ola nei kā kākou ʻōlelo aloha i nā lani, ma luna hoʻi o ka mokulele. I kēlā me kēia mahina Pepeluali, hoʻolālā a mālama ʻia kekahi huakaʻi mokulele ʻōlelo Hawaiʻi i nā ʻāina like ʻole e lele ai ʻo Hawaiian Airlines, ka hui mokulele hoʻokahi nāna i hoʻōia kūhelu i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma ke ʻano he ʻōlelo e uku keu ʻia ai nā kuene mokulele. No ia mau huakaʻi kūikawā, kuene ʻia ka mokulele e ka poʻe ʻōlelo Hawaiʻi a pēlā e mālama ʻia ai ka walaʻau ʻana me ka poʻe ʻōhua a me ka hoʻolaha ʻana ma ka ipu leo mokulele. Aia nā kuene o Hawaiian ma lalo o ka malu o ka uniona AFA, ʻo ia hoʻi ka Association of Flight Attendants. He uniona kēia e mālama ana i nā kuene he 2,100 a ʻoi iki aʻe o Hawaiian a me nā kuene o kekahi hui mokulele ʻē aʻe e laʻa ʻo Alaska Airlines, Jetblue, United Airlines, a pēlā aku nō. Ma kahi o ka makahiki 2017 i pau ai kā mākou palapala ʻaelike, he palapala e helu papa ana i nā koina a me nā lula like ʻole e hoʻokō ai nā kuene, nā luna, a me ka hui hoʻolālā i ka lele ʻana o ka poʻe hoʻokele mokulele. He ʻekolu makahiki ke kū ʻole ʻana o kekahi palapala ʻaelike hou. I loko o ia wā nele i ka ʻole o ka palapala ʻaelike hou, koho bālota akula mākou kuene e kūʻē. I ka makahiki 202, ua pōmaikaʻi mākou i ka paʻa ʻana maila o ka palapala ʻaelike hou ma waena o mākou a me nā luna o ka hui mokulele, ma mua pono nō o ka wā i pani ʻia ai nā uapo pae o ka honua holoʻokoʻa ma muli o ka maʻi ahulau. ʻO kekahi ʻōlelo paʻa o kā mākou palapala ʻaelike hou, ʻo ia hoʻi ka hōʻoia ʻana i ka ke kūlana o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me nā kuene i wali iā lākou ka ʻōlelo. ʻO kēia mau kuene “language qualified,” uku hou ʻia no ka mākaukau i ka ʻōlelo Kanaka. ʻO ke kuene, inā paʻa iā ia ka ʻōlelo Palani, Kepanī, Kōlea, Pākē, a i ʻole ka ʻōlelo Kāmoa, he mea maʻamau ka hai ʻana aku a me ka uku hou ʻana aku iā ia no ka walewaha o kēia mau ʻōlelo. A, ʻakahi nō a komo ka ʻōlelo Hawaiʻi i ia huina kūhelu. A kauoha kūhelu ʻia kēlā ʻuku hou e kā mākou palapala ʻaelike. He keʻehina hou nō kēia no ka ʻōlelo a kākou. He mea minamina naʻe ke kūlana kūikawā o kēia ʻano uku a me kēia ʻano lele ʻana ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻoiai ʻaʻole mālama ʻia nā huakaʻi ʻōlelo Hawaiʻi ma waho o Pepeluali. Akā, ʻike ʻia ka pahuhopu, ʻo ia ke kū ʻana o ia mau huakaʻi ma nā mahina he 11 koe o ka makahiki. ʻAʻole ʻo Pepeluali ʻo ka mahina hoʻokahi e hoʻoheno ai a e ola ai nō hoʻi kā kākou ʻōlelo Kanaka aloha. I kēlā me kēia lā e pono ai ko kākou nohona Kanaka i ka ʻōlelo me he kaula ʻaha lā e pili ai ko kākou naʻau i ka naʻau a me ka mauli o ka ʻāina a me nā kūpuna. He lanakila liʻiliʻi naʻe kēia e waiho ai kākou a hahai nā hanauna e puka mai auaneʻi i kēia ao māʻamaʻama. E ola nō ka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā ala a me nā ao a pau loa o ka nohona Kanaka. © Nāihe Paʻaluhi 2022 na ka Hui Mokulele ʻo Hawaiian ko mua ko hope