Ka Ulu Hoi

ʻAnoʻai wale ke aloha e ka makamaka heluhelu o Ka Ulu Hoi, e ʻalawa mai ou mau maka i ka leo heahea i paʻa ma nei nūpepa e kauleo aku nei iā ʻoe e maliu mai a kau ka manaʻo i kēia ʻoihana noʻeau e ʻaneʻane nalo i ko kākou au e neʻeneʻe nei, ʻo ia hoʻi, ka hoʻokani kīkā kī hōʻalu. ʻO ke poʻo manaʻo i kau ʻia aʻela ma luna, ua huki ʻia mai ka ʻōlelo a Alice Namakelua, kahi hulu kupuna nāna i pūlama i ka ʻoihana hoʻokani kīkā kī hōʻalu. Hoʻopuka ʻo ia i kēia ʻōlelo kaulana i ka makahiki 1981 ma PBS, i ka wā e hoʻohanohano ʻia ana lāua me Kameaaloha Almeida no kā lāua aloha kuʻupau ʻana i nā mele Hawaiʻi. Kūpaʻa ʻo Alice Namakelua i ka hoʻopuana ʻana iā “kī hōʻalu” ma kahi o slack key. Pēia kāna i ʻōlelo aku ai, “It’s not slack key, it’s kī hōʻalu.” He mea nui nona ka heahea ʻana i ia hoʻokani kīkā ʻana ma ka inoa kī hōʻalu no ka mea ʻokoʻa ka slack key, ʻokoʻa ke kī hōʻalu. ʻO ia kaʻu kumu i kāʻili ai i kāna ʻōlelo a hoʻolilo ia i poʻo manaʻo no kēia ʻatikala e pili ana i ke kī hōʻalu.

He ʻoihana kēia i piʻi pū mai i Hawaiʻi me ka ʻoihana paniolo ma kahi o ka makahiki 1832, ʻo ia hoʻi ka wā i hōʻea mai ai nā paniolo Mekiko ʻo Don Luzada, Kossuth a me Ramon, no Alta, Kaleponi. Ma muli o ka nui ʻino o nā pipi ʻāhiu e hoʻomāʻinoʻino ana i ka ʻāina me nā kānaka i ia mau makahiki, ʻo ke noi akula nō ia o Kauikeaouli e hoʻouna ʻia mai he mau paniolo, a ʻo ua mau Mekiko lā nō kai hōʻea mai a aʻo mai i nā Hawaiʻi i ka hoʻohei pipi. A pau ke aʻo paniolo i nā Hawaiʻi, ʻo ka haʻalele maila nō ia o nā paniolo Mekiko, hoʻi aku i ko lākou ʻāina hānau, koe wale nō kā lākou mau pila kīkā. I loko naʻe o ka haʻalele ʻana o nā paniolo Mekiko, ua mau ka ʻiʻini o ka Hawaiʻi e hoʻopaʻa i ka hoʻokani pila kīkā. ʻAʻole maopopo leʻa i nei mea kākau ka hoʻokī ʻia ʻana o nā kīkā i lawe ʻia mai e nā paniolo Mekiko, he kī haole paha ke kī o ka hoʻokī ʻia ʻana a i ʻole ia he kī “G”. Noʻonoʻo aʻe nei wau, ʻo ke kī “G” paha ke kī o ka hoʻokani ʻia ʻana e ka Paniolo a hoʻohawaiʻi ʻia ka inoa o ia kī ma ka inoa i laha i kēia au o ka hoʻokani kī hōʻalu Hawaiʻi, ʻo ia ke kī “loʻi kalo”. Kuhi wau penei no ka mea he kī “G” kā ka poʻe Paniolo, eia naʻe, ʻokoʻa ka hoʻokani ʻana o ka poʻe Mekiko ma ia kī, ʻokoʻa ka hoʻokani ʻana o ka poʻe Hawaiʻi ma ia kī like. Akā naʻe, na ka poʻe Mekiko nō i hoʻolauna mua i kēia kī i ka poʻe Hawaiʻi. A e like me ke ʻano o ka poʻe Hawaiʻi, ua lawe i ka ʻike a mālama a e ʻoi mau ka naʻauao!

ʻAʻohe kanaka i maopopo leʻa iā ia ke kumu i hōʻalu ʻia ai ke kaula kīkā mai ke kī haole ā loaʻa ke kī hōʻalu, he mau kuhi wale nō. He ʻelua kuhi a kēia mea kākau no ke kumu i hōʻalu ʻia ai nā kaula, a e pili ana nō ia mau kuhi a ʻelua i nā kaula i nākiʻi ʻia ma ke kīkā, ʻo ia kēia. I ia wā i hele mai ai nā paniolo i Hawaiʻi me kā lākou mau pila kīkā, ʻaʻohe i loaʻa mai ke kaula kila e like me kēia mau lā. I ia wā, ʻo ke kaula naʻau ka mea i nākiʻi ʻia ma ke kīkā, he naʻau pōpoki nō kekahi, naʻau kia nō kekahi, naʻau puaʻa nō kekahi, ʻo ia wale iho nō! He hana nui nō hoʻi ka hana ʻana i kaula hou ke moku ke kaula naʻau. Ma o ka hōʻalu ʻana aku i ke kī, ʻaluʻalu maila ke kaula, a moku ʻole nō paha ke koekoe ʻia. Pēlā i mālama ʻia ai ke kaula naʻau.

Eia mai ka lua o ua mau kuhi a ʻelua e pili ana i nā kaula i nākiʻi ʻia ai ma ke kīkā. Ma ka hoʻohana ʻia ʻana o nā kaula naʻau, ʻo ke emi mau nō kā ia o ke kī kūpono i hoʻokī mua ʻia ai nā kaula. No ia hoʻokī mau ʻia ʻana o nā kaula naʻau ā mōlio kūpono i ʻoi aʻe ai ka maʻalahi o ka mālama ʻana i kahi kī hōʻalu ma mua o ke kī haole, ʻoiai, haʻahaʻa ke kī kī hōʻalu a kiʻekiʻe aʻe ke kī haole. ʻO ka moku akula nō ia o nā kaula naʻau no ka hoʻokiʻekiʻe mau ʻia ʻana o nā kaula ma ke kī haole. Mai poina e kuʻu mea heluhelu ē, he hoa hele ke kīkā no ka poʻe paniolo, hoʻopaʻa ʻia ke kīkā ma luna o ka noho lio a lawe pū ʻia i ʻō i ʻaneʻi ma ka ʻoihana paniolo. Kūlanalana ka makuʻu i ka noho lio i ka lio! No ia kūlanlana mau o ka makuʻu i hōʻoniʻoni ai ke kīkā ma kona wahi i hoʻopaʻa mua ʻia ai ma ka makuʻu, ʻo ka ʻaluʻalu mau maila nō ia o ke kī i hoʻokī mua ʻia ai nā kaula. 

ʻEā, hoʻohuoi nei mea kākau i kahi kumu i hōʻalu ʻia ai ke kī haole i kī hōʻalu, ʻo ia hoʻi kēia. Ma ka hōʻalu ʻia ʻana o ke kī i maʻalahi ai ka hoʻokani ʻana a maʻalahi hoʻi ka hoʻokī ʻana i ke kīkā. Ma ka hoʻokī ʻia ʻana o nā kaula ma ke kī “loʻi kalo” i like ai ka hapanui o nā kī i hoʻokī ʻia ai nā kaula, pēia: “ DGDGBD.” No laila, maʻalahi ka hoʻokī ʻana i nā kaula i ʻaluʻalu no ka mea, ke kani pono mai hoʻokahi kaula “G” me hoʻokahi kaula “D”, ua hiki nō ke hoʻokī i nā kaula koe me ka maʻalahi. ʻO ka mea ʻāpiki naʻe, he hana nui ka hoʻokī ʻana inā huluhulu ka pepeiao! No ka poʻe ʻaʻole kamaʻāina iki i ka hoʻokani pila, he hana nui ke kaomi aku o ʻekolu manamana lima ma ka papa kaomi i lohe ʻia he hua māhoe pūkolu. Ma ka hōʻalu ʻia ʻana o ke kī i kī hōʻalu, maʻalahi hou aʻe ka hoʻokani ʻana no ka launa ʻana o nā kī i hoʻokī ʻia ai nā kaula. No ia launa ʻana o nā kaula kī, he wai ʻauʻau ia no ke kanaka hoʻokani kī hōʻalu no ka mea ʻaʻole i like ka nui o ke kaomi ʻana o nā manamana ma ka papa kaomi e like me ke kī haole. Noʻeau ka hana a ka ua; akamai ka ʻimina o ka noʻonoʻo!

Eia hoʻi, ʻo ke kī “loʻi kalo” ka mea i laha ma ka hoʻokani kī hōʻalu i ka poʻe hōlona a me ka poʻe kāʻeʻaʻeʻa, a he kī “G” ia. Ua kī like a ka poʻe Mekiko i lawe mai ai i Hawaiʻi i ka wā o ka ʻoihana paniolo, a ʻo ka hoʻolilo akula nō i ua kī lā i kī Hawaiʻi nō ma ka hea ʻia ʻana he kī loʻi kalo. ʻO ia nō paha ke kumu i lohe ʻia ai nā pana koekoe Paniolo ma ka hoʻokani kīkā kī hōʻalu, ʻo ia hoʻi, kēia pana i hea ʻia he paso doble e ka poʻe Paniolo a no kākou Hawaiʻi he koekoe ʻōlapa i hōʻeuʻeu ʻia. Ua kaulana ʻo Sonny Chillingworth i kēia koekoe ʻana ma kona hoʻokani kī hōʻalu ʻana, he keu kona koekoe ʻana pēnei ma ke mele ʻo “Malasadas.” 

ʻO Raymond Kaleialohapoinaʻoleohelemanu Kāne kekahi loea ma ka hoʻokani kī hōʻalu i akamai i ke kūpinaʻi ʻana o ka leo o kona kīkā. E kuʻu makamaka heluhelu, he moʻolelo liʻiliʻi kaʻu i lohe ai mai kaʻu kumu kī hōʻalu mai e pili ana iā Raymond Kāne, ʻo ia kēia. No Kauaʻi ua kāne nei, a laila neʻe aku ka ʻohana i Nānākuli e noho paʻa ai no ka hana a ko iala makuakāne, ʻo ka lawaiʻa akule ia. He maʻamau ko Raymond kakali ʻana ma ka ʻaekai i kona makuakāne me kona mau hoa lawaiʻa. I ka hoʻi ʻana mai o kona makuakāne me ona mau hoa lawaiʻa ma hope o ka lawaiʻa akule, lālau akula kekahi hoa o kona makuakāne i kāna kīkā; ʻo Albert Kawelo kona inoa. ʻAʻole i ʻike ʻo Raymond i ko Albert hoʻokani ʻana, paʻē wale mai ka leo o ke kīkā a manaʻo ihola ʻo Raymond, aia nō he ʻekolu a ʻehā kānaka e hoʻokani kīkā ana. No laila, naue akula ʻo ia i kahi i ʻike ʻia ai ʻo Albert a hoʻokāhāhā ʻia ʻo Raymond i ka ʻike ʻana i hoʻokahi wale nō kanaka e hoʻokani kīkā ana! Hele akula ʻo Raymond i ona lā me ka piha ʻeu a nīnau akula, “He aha kāu o ka hoʻokani kīkā ʻana? I hele mai nei wau no koʻu ʻiʻini e ʻike i nā kānaka e hoʻokani ana i kēia mau mele keu a ka nahenahe, eia kā, ʻo ʻoe hoʻokahi nō i ka hoʻokani. He aha ka inoa o kēia kaila āu e hoʻokani ana?” Pane maila ʻo Albert, “He kīkā kī hōʻalu ia.”

ʻO ka pana o ke kī hōʻalu, he pana ia i hoʻosyncopate ʻia me ke koekoe ʻana o ka manamana nui i nā kaula o luna i mea e hoʻopaʻa ai i ka pana a ʻo ka manamana kuhi me ka manamana loa kai mālama i ka melokia ma nā kaula o lalo. ʻO kēia ʻano koekoe ʻana ka mea e hoʻonuinui ai i ka leo o ke kīkā me he mea lā he mau kīkā o ka hoʻokani ʻana ma ka manawa hoʻokahi, akā he hoʻokahi wale nō kīkā. 

Mahalo hoʻi wau i kaʻu kumu kī hōʻalu ʻo Walter Carvalho no kona haʻi moʻolelo ʻana mai no Raymond Kāne. ʻIke ʻia ka ʻumeʻume ʻana o ke kī hōʻalu i ka poʻe e hoʻolohe ana no ka nahenahe lua ʻole o ka hoʻokani ʻana. ʻO ia ka mea i ʻumeʻume ʻia ai wau e  aʻo mai i ia ʻoihana noʻeau ʻo ka hoʻokani kīkā kī hōʻalu. A hālana koʻu manaʻo, e ʻumeʻume ʻia ana ʻoe e ka makamaka heluhelu e hoʻolohe aku i nā mele kī hōʻalu ke haʻalele ʻoe iaʻu. Ua hoʻolauna ʻia iho nei he ʻehā loea ma ka hoʻokani kī hōʻalu, ʻo Alice Namakelua, ʻo Sonny Chillingworth, ʻo Raymond Kāne, me Walter Carvalho. A no laila ʻaʻohe kumu e hoʻolohe ʻole ʻia ai nā mele kī hōʻalu! Eia hoʻi, mai poina ka ʻōlelo a Alice Namakelua, “It’s not slack key, it’s kī hōʻalu” ma ka heahea ʻana aku i kēia ʻoihana noʻeau. E kuʻu makamaka heluhelu ē, aia ke ola o nei ʻoihana noʻeau Hawaiʻi i kou hoʻolohe ʻana, aia kona make ʻana i ka pepeiao kuli. No laila, eia wau ke hoʻolale aku nei iā ʻoe, a me nā mamo Hawaiʻi a pau loa mai Hawaiʻi o Keawe ā Niʻihau o Kahelelani e lālau hou aku i ka pila, e hoʻokī a e hōʻalu!