
Ka Hawaiʻi i Keomolewa
Kāmalamalamaonālani Ishii
ʻOkakopa 9, 2026
ʻO Keomolewa, kapa ʻia ka Pacific Northwest i ka ʻōlelo haole. Aia kēia ʻāina ma Kanaka — ʻo Vitoria a me Vanekouwa nā ʻāina laha — ā i ʻAmelika Hui Pū ʻIa — ʻo Wasinetona, Oregona, a me Kapalakiko kekahi mau ʻāina.
Ua pōmaikaʻi mākou ʻo nā Hawaiian Youths Abroad i ke aʻo ʻana e pili iā Keomolewa a me kona mau poʻe Hawaiʻi kaulana, me ka huakaʻi pū ʻana. ʻO kēia papahana, na Ka Mōʻī Kalākaua i hoʻokumu mua aku. He ʻiʻini kona e hoʻonaʻauao i nā kānaka Hawaiʻi. No laila, hoʻouna ʻo ia i nā ʻōpio he ʻumikūmāwalu i nā wahi like ʻole, ma Iāpana, Ladana, Italia, ā pēlā aku, no ka ʻimi naʻauao ʻana. Pau naʻe ua papahana nei i ka makahiki 1887. Ma muli o ke Kumukānāwai hou o ko Hawaiʻi Pae ʻĀina, nele akula ke aupuni i ke kālā ʻole no ka hoʻomau ʻana i ia papahana.
Hala nā makahiki he 131, ma hope o ka hoʻōki ʻana i nei papahana, ā hōʻea aku i ka makahiki 2018. I ua makahiki nei i hoʻōla hou ʻia ai kēia papahana ma ke kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa. Ma lalo o Native Hawaiian Student Services, na Nālani Balutski e alakaʻi i kēia papahana. Hoʻololi iki ʻia ke ʻano o ka papahana i kona hoʻōla hou ʻia ʻana. I kēia wā, he mau papa ia i mea e aʻo ai e pili ana i nā ʻāina a ka papa e huakaʻi ana. Koho ʻia nā wahi e huakaʻi ana ma muli o ko kākou mau kūpuna huakaʻi ʻana i ia mau wahi: ʻo ʻEnelani, Ladana, Tahiti, a me Iāpana nā wahi i huakaʻi ʻē ʻia e nā Hawaiian Youths Abroad o kēia au. No nā papa hoʻi, koho ʻia nā kumuhana o ka papa ma o ke ʻano o ka Hawaiʻi i noho ma kahi e huakaʻi ai ka papa. No kēia holo ʻana i Keomolewa, ua aʻo makou e pili ana i kekahi mau kānaka Hawaiʻi i noho ma laila, ke kumu o ko lākou neʻe ʻana i laila, ke ʻano o ko lākou noho ʻana, a pēlā aku.
I ka lā 25 ā i ka lā 29 o Iune, ua huakaʻi nō mākou i Vanekouwa ma Kanaka. I ia mau lā mākou i hele ai i nā wahi hanohano e laʻa ka pāpū ʻo Langley, Kanaka Creek, a me Salt Spring ʻoiai ke noho nei ka poʻe Hawaiʻi i ia mau wahi. Ma Salt Spring, he mokupuni, e noho nei ka ʻohana Roland, he mau pua lākou na Naukane. Ua ola ʻo Naukane i ka wā iā Kamehameha I, a ua lilo ʻo ia i kōkua no Liholiho. I ko Liholiho huakaʻi i ʻEnelani, ua hele pū ʻo Naukane ma ke ʻano he koa kiaʻi. Ma hope pono o ko Liholiho make ʻana, neʻe ʻo Naukane i ka pāpū ʻo Vanekouwa a hana ma laila ma lalo o ka hui ʻo Hudson’s Bay. Ua hala ʻo Naukane i ka makahiki 1850 akā ma mua, hānau ʻia kāna keiki kāne ʻo William Naukana.
ʻO kēia hui ʻo Hudson’s Bay, ua hoʻokumu ʻia kēia ʻoihana kālepa ʻili holoholona i ka makahiki 1670. No ka pumehana i makemake nui ʻia ai ka ʻili holoholona, he piwa paha a he holoholona ʻē aʻe paha. ʻAʻole pili kēia ʻoihana iā Hawaiʻi ā i nā makahiki 1820. I ia manawa, huakaʻi pinepine nā limahana o ʻelua ʻoihana kālepa i Hawaiʻi no ka hai ʻana i nā kāne Hawaiʻi, ʻo ia hoʻi ka hui ʻo North West a me ka hui ʻo Hudson’s Bay. ʻO ke kumu o ko lākou hai ʻana i nā kāne Hawaiʻi, ʻo ia ka ikaika o kā lākou ʻau ʻana. Ua hoʻokūkū nā ʻoihana ʻelua i ia mau makahiki ā hiki i ka makahiki 1821. I ia wā, ua lanakila ʻo Hudson’s Bay a hoʻohui ʻia hoʻi nā ʻoihana ʻelua me ka nalowale ʻana o North West. Mau nō ke kū ʻana o ka pāpū ʻo Vanekouwa, ka pāpū ʻo Langley, a me ka pāpū ʻo Nisqually. Ua noho nā limahana i ua mau pāpū nei, a ʻo nā kāne Hawaiʻi kekahi.
Ma o ka piʻi ʻana i ka moku halihali ʻo Victoria Clipper, ua hōʻea mākou i Wasinetona i ka lā 29 o Iune. Ma laila mākou i ʻike maka ai i ke kaona ʻo Kalama, kekahi wahi hanohano i hele ai mākou. No kēia huakaʻi, ua kono ʻia kekahi haumāna o ke kulanui o Hilo no ka mea, he Kalama ʻo ia. I kēia polokalamu ʻo ia i aʻo ai e pili ana i kona moʻokūʻauhau a me kona ʻohana i noho ma Keomolewa. Ua kapa ʻia kēia kaona ma muli o John Kalama, he kupuna no kēia haumāna.
Ua hānau ʻia ʻo John Kalama i Maui a neʻe i Oʻahu i nā makahiki 1810. I Iulai, makahiki 1837, ua haʻalele ʻo ia iā Hawaiʻi nei a piʻi i kekahi moku o ka hui ʻo Hudson’s Bay. Ua neʻe ʻo ia i ʻō a i ʻaneʻi no ua hui nei; ʻo ka pāpū ʻo Nisqually a me ka pāpū ʻo Vanekouwa kekahi mau wahi i noho a hana ai ʻo ia, a ua huakaʻi mākou i ua mau wahi nei. Ua mahalo ʻia ʻo ia e nā kānaka no kāna hana i ka pāpū ʻo Nisqually. Male hoʻi ʻo ia i wahine ʻInikini ʻo Mere, he kaikamahine na ke aliʻi ʻInikini. I ka makahiki 1871 i kapa mua ʻia ai ke kaona i ka inoa ʻo Kalama.
Aia mākou i Kapalakiko no ka hopena o ka huakaʻi ʻo ia hoʻi ka lā 3 o Iulai ā i ka lā 6. Ua hele kino mākou i ka hōkele ʻo Palace, kahi i make ai ʻo Ka Mōʻī Kalākaua. I kēia wā, aia kekahi mau noho aliʻi o Kalākaua i ka lumi hoʻokipa. Loaʻa pū hoʻi kekahi wahi hōʻikeʻike liʻiliʻi i pili iā Kalākaua.
ʻO nā wahi hope loa i kipa ai mākou, ʻo ia ke kula ʻo Saint Matthews a me ka hale hōʻikeʻike heʻe nalu o Santa Cruz. Ma kēia kula i hoʻouna ʻia ʻai ʻo David Kawānanakoa, Edward Keliʻiahonui, a me Jonah Kūhiō Kalanianaʻole e Ka Mōʻī Kalākaua ma lalo o kāna papahana ʻo Hawaiian Youths Abroad. A i ko lākou manawa kaʻawale, huakaʻi lākou i kahakai i Santa Cruz no ka heʻe nalu ʻana. Na lākou i hoʻolauna i ka heʻe nalu ʻana i kahi ʻāina ʻē a kapa ʻia lākou ʻo nā Princes of Surf.
ʻOiai mākou e huakaʻi ana, ua hana ʻia kekahi mau haʻawina ʻimi noiʻi e nā haumāna i kēia polokalamu. ʻO ka hopena ka hoʻolaha ʻana i ua mau haʻawina nei, ʻo ia hoʻi kekahi wahi moʻomanaʻo a me ka pelaha. Na kēia mea kākau hoʻomālamalama ke kumuhana ʻo nā mokupuni i ke kai komohana o Kanaka, ʻo ia hoʻi ʻo Salt Spring, San Juan, a me ka mokupuni ʻo Russell. No laila, he moʻolelo hoihoi kaʻu e haʻi aku ai iā ʻoe e kuʻu mea heluhelu.
Ma ka mokupuni ʻo Salt Spring i noho ai ʻo William Haumea, he kanaka Hawaiʻi. I ka makahiki 1874 i ʻike mua ʻia ai kona noho ʻana ma laila ma o kona kākau inoa ʻana no ke koho paloka. ʻO ia ke kanaka Hawaiʻi mua loa i Salt Spring i kākau inoa. Ma ia kākau inoa ʻana, ua helu ʻo Haumea i kekahi mau ʻike e pili iā ia e laʻa kona male ʻana i ka wahine ʻInikini ʻo Mere. ʻO ka hānau ʻia ihola nō ia o kekahi kaikamahine, a ʻo Mere nō hoʻi kona inoa. I ia makahiki i noho ai ʻo Haumea i Salt Spring, he 13-17 mau makahiki o Mere ke kaikamahine. Noho ʻo ia i Salt Spring a hiki i kona hala ʻana i ka makahiki 1892. Ua makana ʻia ʻo Haumea i palapala Crown Grant no Russell Island i ka makahiki 1886 a ua loaʻa ʻē iā ia kekahi ʻāina ma Eleanor Point.
Ua haku nō hoʻi ʻo Haumea i leka a hoʻouna ʻia aku iā J. U. Kawainui; ʻo ia ka luna hoʻoponopono o Ko Hawaiʻi Pae Aina. ʻO ke paʻi ʻia ihola nō ia o kāna moʻolelo i ka nūpepa a laha ia ma ka lā 17 o Ianuali, 1885. Aia kāna moʻolelo i ka ʻaoʻao ʻehā ma lalo o ke poʻoinoa ʻo nā “Palapala mai na aina e mai.” Ua hāʻawi ʻo Haumea i mau huaʻōlelo aloha i kāna kaikamahine i Haukoʻi, Hāmākua a laila ua helu ʻo ia i nā kānaka Hawaiʻi ma Portland, Coal Island, Salt Spring, a me ka mokupuni ʻo Vanekouwa.
Hala ʻo Haumea i nā makahiki mua o ke kenekulia 20, akā i ka makahiki 1902, ua hoʻokuleana ʻia kona mau ʻāina iā Maria Mahoi, kekahi kaikamahine Hawaiʻi o ia ʻāina. ʻAʻole ʻike leʻa ʻia kona makua kāne akā wahi a kekahi mau papa inoa, pili kekahi Mahoe iā Haumea. Ua hōʻike ʻo Maria i kekahi palapala hōʻike a Haumea i mua o ka ʻaha hoʻokolokolo a ʻo ka makana ʻia akula nō ia o ko Haumea mau ʻāina iā Mahoi. ʻO ka mea ʻāpiki, ʻaʻole i hōʻoia ua palapala nei i ka pilina o Maria a me William Haumea. A lilo ka ʻāina iā Mahoi, ua mālama lāua me kona ʻohana i nā kīhāpai i hana ai ʻo Haumea ma Russel Island. Loaʻa ka ʻōhelo papa, ka ʻāpala, a me ka pea.
I ka wā i noho ai nā limahana Hawaiʻi i kēia mau ʻāina malihini, ua hoʻopuka ʻia nā inoa ma nā ʻano like ʻole, aia i ke ʻano o ka pela ʻana. ʻO Mahoi/Mahoe kekahi inoa i ʻike ʻia. Pela ʻia e kekahi poʻe ʻo Mahoi, pela ʻia e kekahi ʻo Mahoe. ʻO Naukane kekahi inoa ʻē aʻe e pela ʻia i mau ʻano. Ua ʻike ʻia kekahi mau palapala me ka inoa ʻo Naukane, aia kekahi mau palapala me ka inoa ʻo Naukana. Pēlā ka loli ʻana o ka ʻōlelo ma ua mau ʻāina mamao lā.
E kuʻu wahi hoa ʻimi naʻauao, he mahalo koʻu i kou heluhelu ʻana e pili ana iā Hawaiian Youths Abroad, ko mākou huakaʻi ʻana i Keomolewa i ke kauwela aku nei, a me kekahi mau ʻike i pili i ko kāua lāhui i noho ma ua ʻāina waiwai lā. Inā he hoihoi kāu e aʻo mau e pili ana i nā kānaka Hawaiʻi i Keomolewa, eia kekahi mau puke e heluhelu ai: ʻo Kanaka: The Untold Story of Hawaiian Pioneers in British Columbia and the Pacific Northwest na Tom Koppel, Leaving Paradise: Indigenous Hawaiians in the Pacific Northwest, 1787–1898 na Jean Barman me Bruce McIntyre Watson, a me The World and All the Things Upon It: Native Hawaiian Geographies of Exploration na David A. Chang. A laila, e like me kaʻu i ʻōlelo ai, loaʻa kekahi wahi moʻomanaʻo na kēlā kēia haumāna i huakaʻi i Keomolewa ma lalo o Hawaiian Youths Abroad. Aia ia ma ka paena pūnaewele a Native Hawaiian Students Services ma ke Kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa, ma lalo o Hawaiian Youths Abroad.
© Kamālamalamaonālani Ishii
ʻAʻole ʻae ʻia ka paʻi hou ʻia ʻana o kēia ʻatikala me ka ʻole o ka ʻae mai o ka mea kākau.