Kamalei Marrotte < hoʻi hope E Nihi ka Hele Kamalei Marrotte 1 Kepakemapa 2020 Aloha mai nō e ka poʻe heluhelu e noho palekana ana i ka malu o ko ʻoukou mau hale ponoʻī. He wā kūpouli kēia a ka launa ʻole. Ke noho paʻa nei kākou a pau – ʻo ia nō ka manaʻolana – ma ko kākou mau hale me ka ʻike ʻole ʻana aku i ko kākou mau hoapili, hoahānau, mākua, a me ko kākou mau kūpuna hoʻi. ʻIke ʻia ka paʻakikī o kēia wahi koi a ke Kiaʻāina Lukānela. Pehea lā kākou e mālama ai i ka ʻohana me ka ʻike ʻole ʻana iā lākou he alo a he alo? Noʻu iho, he ukana kaumaha loa ia e kau ana ma ka houpo. I kēia wā e laha ai ka maʻi Korona, ʻaʻole i hiki iaʻu ke ʻike maka i koʻu mau kūpuna kuakahi. No nā mahina ma mua aku, ua pilikia ko kuʻu kupunakāne kuakahi ola ʻana a ua pilikia hoʻi ko kuʻu kupunahine kuakahi hoʻomanaʻo ʻana. Kipa mau ʻia lāua e nā kahu maʻi i kēia wā kā ʻaʻole hiki iaʻu ke ʻike maka i kuʻu mau kūpuna kuakahi aloha nui ʻia. Welo ke aloha i ka ʻōnohi. Ua ʻeha nō ka naʻau akā naʻe, maopopo nō hoʻi iaʻu ka waiwai a me ke koʻikoʻi o ka noho kaʻawale ʻana o kākou a me nā kūpuna. ʻAʻole like kēia wahi maʻi me nā maʻi ʻē aʻe. E loaʻa paha kekahi i kēia maʻi ahulau me ka ʻole o ka ʻōuli a hāʻawi ʻia akula iā haʻi me ka maopopo ʻole. Kupanaha! No ia mea, ʻoi aku ka pōʻino o ua maʻi nei. ʻAʻole naʻe kēia ʻo ka maʻi lele mua i ʻike aku ai ka poʻe Hawaiʻi. Ua kipa hewa ʻia ʻo Hawaiʻi nei e nā maʻi like ʻole, ʻo ia hoʻi ka maʻi kaokao, ka maʻi pala hao, ka maʻi ʻōkuʻu, ka maʻi kunu kalea, ka maʻi palū, ka maʻi ʻulāliʻi, ka maʻi puʻupuʻu liʻiliʻi, a ʻo ka maʻi lepera. Ua nui ka make i ua mau maʻi nei i ka wā ma mua. ʻO ka hopena hoʻi ka nalowale ʻana o nā kumu ʻike a nā kūpuna a no ia mea, he nui ʻino nō ka pīhoihoi a hopohopo hoʻi no nā kūpuna o kākou. No ka pono o nā kūpuna, nā mākua, a me ka lāhui hoʻi kākou e oki ai i ka hui leʻaleʻa ʻana, ka haiamā ʻana, ka ʻākoakoa wale ʻana hoʻi. ʻAʻole he hoʻokahi kumu e hui pū ai e ʻoi aʻe ana ka waiwai ma mua o ke ola mau ʻana o nā kūpuna o kākou. No ka nui o ko lākou mau makahiki, maʻalahi ka loaʻa ʻana o nā kūpuna i ka maʻi ahulau a no ia mea ʻo kēia nō ka wā e nihi ai ka hele o hiki hou mai auaneʻi ka ʻawaʻawa o ka wā ma mua. E inu i ka wai ʻawaʻawa a e kūlike hoʻi kākou i ka noho kaʻawale ʻana i mea e hoʻopio aku ai i kēia wahi maʻi a mau loa aku! Ma hope ana nō kākou e pāʻina ai. ke aloha nui, Kaaipohaku © Ka Ulu Hoi 2020 na Kamalei Marrotte ko mua ko hope

Kenzie Kahale-Alexander < hoʻi hope Ka Moʻolelo a Liliʻuokalani Kenzie Kahale-Alexander 29 Kepakemapa 2025 I ka mahina ʻo Iune o kēia makahiki, ua hoʻolaha ʻia ka malama ʻo Kepakemapa ʻo ia ka Mahina Moʻolelo Hawaiʻi. ʻOiai e kūʻē ana paha kekahi i ke kaupalena ʻana ʻo ka mahina hoʻokahi, he manawa kūpono ia no ke aʻo ʻana a me nā hanana. Ma kēia malama nō ka lā hānau o ka Mōʻīwahine Liliʻuokalani a me ka Mahina Moʻolelo Hawaiʻi, no laila he mea nui ka noʻonoʻo ʻana i nā ʻōlelo a ka Mōʻīwahine Liliʻuokalani i kākau ai ma kāna puke ʻo Hawaiʻi’s Story by Hawaiʻi’s Queen . Ua paʻi ʻia i ka makahiki 1898, a e hōʻike ana ka moʻolelo i ke ola ʻana o ka Mōʻīwahine Liliʻuokalani a hiki i ka hoʻokahuli ʻia ʻana o ke Aupuni Hawaiʻi. Me he mea lā no ka wā kahiko ka hoʻokahuli ʻana, akā, ke mau nei nō a hiki i kēia la. No ia mea, he mea nui ka mālama ʻana i wā e noʻonoʻo ai i nā kumuwaiwai i loaʻa iā kākou no ka hoʻomaopopo ʻana i ka wā i hala a me kēia manawa. ʻO wai ka mea maikaʻi e haʻi i ka moʻolelo ma mua o ka mea nona ia moʻolelo? Ua kākau ka Mōʻīwahine Liliʻuokalani i kona moʻolelo ponoʻī, mai kona hānau ʻana a hiki i ka manawa o kāna kākau ʻana. Noʻonoʻo ʻo ia i ka moʻolelo o Hawaiʻi, kona ola, a me ke komo ʻana o ʻAmelika Hui Pū ʻIa. Ma o kāna moʻolelo, hōʻike ʻo ia i nā hana a ka poʻe Hawaiʻi a me ke Aupuni Hawaiʻi. ʻOiai hāʻawi ka moʻolelo i ka ʻike, hāpai ʻia hoʻi nā nīnau no ka mea heluhelu. No wai i kākau ʻia ai? Ua kākau ʻia i mea e hoʻomanaʻo ai ka poʻe Hawaiʻi i ko kākou moʻolelo? Na ka poʻe Hawaiʻi anei e hoʻomaopopo i ka mea e hana ʻia nei? ʻO ia paha. Eia nō naʻe, hoihoi ka moʻolelo i nā haole. ʻAʻole paha i kākau ʻo Liliuʻokalani i nei puke no ka haʻi moʻolelo wale ʻana nō, akā no ka hoʻopiʻi ʻana i ke aloha o kekahi mau haole a me ka nīnau ʻana i ko lākou pono. Hoʻomanaʻo ʻo ia i ka mea heluhelu i ka pilina a me ke kaulana o ke Aupuni Hawaiʻi. He mea kākau kaulana ʻo ia i kona wā, ʻo ka Mōʻīwahine Liliʻuokalani kai kūʻē akamai i ka moʻolelo i haku ʻia e ʻAmelika Hui Pū ʻIa. No laila, inā hoihoi kekahi i ka moʻolelo o Hawaiʻi, e aho e heluhelu iā Hawaiʻi's Story by Hawaiʻi's Queen . Penei kekahi ʻōlelo noʻeau, “I ka wā ma mua, ka wā ma hope.” Na ka haole i kākau i ka nui o ka moʻolelo o ke Aupuni Hawaiʻi. ʻO ka hoʻoilina a ka Mōʻīwahine Liliʻuokalani, ʻo kēia puke nō, he moʻolelo pilikino mai loko mai o ke aupuni. ʻAʻole hiki ke kāpae wale ʻia ma ke ʻano he moʻolelo o ka wā i hala, akā he ʻāpana ia no ko kākou moʻolelo holoʻokoʻa, a no kēia wā kekahi. Ma ka mokuna ʻumi kumamāwalu, ua kākau ka Mōʻīwahine Liliʻuokalani e pili ana i nā hana aloha i hoʻokumu ʻia e ka ʻohana aliʻi, e laʻa ka hoʻokumu ʻana o Bernice Pauahi Bishop i ke Kula ʻo Kamehameha. Ke hoʻoweliweli ʻia ka moʻolelo a me ka hana a ka poʻe Hawaiʻi, ʻoi aku ka nui o ka hoʻomaopopo ʻana i ko kākou moʻolelo mai ke kumu. Hiki ke heluhelu ʻia nā mokuna mua he ʻumikūmākolu ma ka ʻōlelo Hawaiʻi ma Ke Aloha Aina e hoʻomaka ana i ka lā ʻelua o ʻAperila i ka makahiki 1898, a mau aku no kanakolu pukana i kapa ʻia "Ka Buke Moolelo Hawaii I Hakuia E Ka Moiwahine Liliuokalani ma Wasinetona." Hiki ke kiʻi ʻia kēia mau ʻatikala ma o ka Papakilo Database. ʻOiai ʻaʻole pau ka unuhi ʻana a nā limahana o Ke Aloha Aina , he ʻike hoihoi kā lākou unuhi hapa ʻana i ka puke a ka Mōʻīwahine Liliuʻokalani. ʻIke ʻia ke koʻikoʻi o kēia puke ma muli o ka hana i hana ʻia e hōʻoia i ka nui lehulehu. E heluhelu aku nō. © Kenzie Kahale-Alexander 2025 ko mua ko hope

No Kānaka Kēlā wahi hoʻomeamea! Kalāhiki Aiwohi 28 ʻOkakopa 2025 Kānalua kuʻu nui kino i ka hoʻomeamea. Hopohopo au i ka lilo ʻana o ko Hawaiʻi nei Lāhui Ponoʻī i Lāhui hoʻomeamea. He aha ia mea ʻo ka hoʻomeamea? I mea aha ka hoʻomeamea? ʻO ka hoʻomeamea ka hana a ka mea hoʻopuni i paʻa ʻole hoʻi akula i ka ʻike kupuna. Kū naʻe ʻo ia i mua o ka lehulehu, aʻo kekahi i ka hula, aʻo kekahi i ka “haʻakoa,” ka hana lei, ka hoʻomākaukau ʻai, me he loea lā. Akā, he ʻike mālani ko ka hoʻomeamea i ka ʻike kupuna. e heluhelu Me he Manu Lā Kalāhiki Aiwohi 29 Kepakemapa 2025 Me he manu kamaʻāina lā ke Kanaka Maoli ma Hawaiʻi nei. Kākaʻikahi ka manu kamaʻāina ma ka Paeʻāina. ʻO kekahi ua pau, he hala mai koe kekahi. Pēlā pū nō hoʻi ko Hawaiʻi nei Lāhui Ponoʻī, kāna moʻolelo, kāna hana kuluma, kāna ʻōlelo, kona ʻike, a ʻoi aku. He wahi haʻi manaʻo kēia e kuhikuhi ai i kaʻu mau kuhi nei no ka hoʻohālikelike ʻia o ka nui manu kamaʻāina me ka nui manu ʻōiwi(Kanaka Maoli). e heluhelu Kāpae ka pū e ka hoahānau! Keola Swain 17 ʻOkakopa 2024 Ma ka wā kahiko, i ke au o ko kākou mau kūpuna, keu hoʻi ka nui o nā kānāwai a me nā kapu no ka mālama ʻana i ke kanaka. A he mau lula i hākilo ʻia e ka poʻe Hawaiʻi. No ke aha? Eia kekahi pane: no ke ola pono o kākou me ka maluhia. A ʻo ia ka ʻiʻini o ka poʻe a pau i ola ma kēlā wā, ʻo ka makemake e noho ʻoluʻolu kekahi me kekahi. Eia naʻe, inā loaʻa ka pōʻino ma waena o kākou, pehea e hoʻoponopono ai? e heluhelu E wehe i ka puka! E hui kākou, o mehameha auaneʻi. Yuko Uchida 5 ʻOkakopa 2023 ʻAuhea ʻoukou, e nā manu i lele mai i ke kulanui o Hawaiʻi, mai nā ʻāina like ʻole mai! Ua hānai ʻia e ko ʻoukou mau mākua a kūpuna paha, ma ko ʻoukou mau pūnana ponoʻī. A ua lele maila i Hawaiʻi nei, me he manu ʻōpio lā e noho ana i pūnana hou i kēia kau. ʻO ka wā kēia e ʻīnana aʻe ai. e heluhelu Piʻi mai ka nalu! Piʻi mai ka nalu!! Kalāhiki Aiwohi 27 Pepeluali 2026 Kai lohe ʻia mai ʻō a ʻō, no Hawaiʻi nei ka heʻe nalu ʻana. I ka poʻina nalu i walea ai ko kākou mau kūpuna i ka heʻe nalu. Kahi o nā hana kuluma a ke Kanaka i hoʻokumu ai i mea e pili ai i ka moana. Hoʻolaʻilaʻi ka mea heʻe nalu i luna me he ʻiwa ke kīkaha ē. ʻAʻole nō i liʻuliʻu a huakaʻi aku ka poʻe Kānaka i ka ʻāina ʻē, a hōʻikeʻike ʻia nō ia hana walea i mua o nā ʻano kānaka like ʻole (ma Kaleponi, ʻEnelani, Nuhōlani…). He hoʻoheno kēia i ke kupuna ka mea akamai ʻili lalilali ʻole nō i ka heʻe nalu. He hoʻoheno nō hoʻi kēia i koʻu kupuna ʻo Hiram B.K. Anahu ʻo ia kekahi o nā makamaka mua loa o Hui Nalu. e heluhelu ʻAʻohe Pakeneka o ke Koko Hawaiʻi, ʻo ka Moʻokūʻauhau Wale Nō Momi Bachiller 29 Kepakemapa 2025 “He aha kou pakeneka Hawaiʻi?” Ua nīnau ʻia kākou āpau i kēia nīnau, a ʻo ka hapanui o kākou, ua nīnau aku nō i ia nīnau. Akā, aia kekahi mahuʻi ʻino e hūnā ʻia iho i loko o kēlā nīnau: ʻo ia hoʻi ka manaʻo, he helu, he pakeneka ko nā ōewe Hawaiʻi (Hawaiian genes) i loko o ka pūewe (genome) Hawaiʻi, a hiki nō ke hōʻike ʻia kēlā helu. Maopopo i ka hapanui o kākou ko kākou pakeneka ponoʻī, a maliʻa paha, ʻo ia nō ka mea e ʻike ai kākou iā kākou iho he Hawaiʻi, he lālā no ka lāhui Hawaiʻi. e heluhelu No ka Papa Puka Mua o ʻAlo Kēhau o ka ʻĀina Mauna Nohealani Mulloy 17 ʻOkakopa 2024 Ma hope o ‘ewalu makahiki o ka hana nui ua lei ‘ia ka lei o ka lanakila. Ua noke ko Waimea, a paʻa ko lākou hana. Ua puka ka papa mua ʻo ʻAlo Kēhau o ka ʻĀina Mauna. E noke mau mākou i ka hoʻōla ʻana i ka ʻōlelo makuahine. e heluhelu Pūʻā Kōlea Keleka Falces 5 ʻOkakopa 2023 Eia mai kākou ma kahi o ʻekolu makahiki ma hope o ka pae mua ʻana mai o ka maʻi Kolona i ke one o Hawaiʻi nei. Ua ʻō ʻia ka hapanui o ka lehulehu i ka lāʻau koʻokoʻo, a e manaʻo ʻia paha, ua pau ka maʻi ahulau. Eia naʻe, i kēlā mahina aku nei i piʻi māhuahua aʻela ka nui o ka poʻe i loaʻa i ka maʻi Kolona. e heluhelu Ke Kumu o Hawaiʻi Lopaka Araki 29 Kepakemapa 2025 Mai nā mauna o nā Pali i Kauaʻi a ka mauna kiʻekiʻe loa ʻo Mauna Kea i Hawaiʻi, mai ka papakū o ka honua a i nā hōkū i ka lewalani, aloha. He wahi nīnau kaʻu e hapai aʻe ai i mua o ʻoukou no ka mākia ʻo ka hoʻoikaika ʻana i ka lāhui kiʻekiʻe. He aha ka mea e hoʻokaʻawale i nā Hawaiʻi ma ke ʻano he Hawaiʻi? e heluhelu He Iʻa no ka Moana, He Aho Loa Kū i ke Koʻa Keanu Suyat-Okamoto 17 ʻOkakopa 2024 He ʻōlelo noʻeau kēia i kākau ʻia ma ka puke ʻŌlelo Noʻeau e Mary Kawena Pukui. ʻO ka manaʻo nui o kēia ʻōlelo noʻeau ʻo ia ka mākaukau. Aia nā iʻa nui ma kahi hohonu o ka moana; i mea e hopu ai, he pono ka lawe ʻana i aho (kaula) lōʻihi loa. No laila inā makemake ʻia nā iʻa nui, e mākaukau. E nānā mai e ka mea heluhelu i nā moʻolelo waiwai aʻu i ʻike maka ai i ʻimi naʻauao no ka mākaukau. e heluhelu E Hoʻokaʻawale i ka ʻŌʻō mai ka Lima Aku Yuko Uchida 4 Kēkēmapa 2023 He lono kupaianaha kā ka i kūkala ʻia maila iā mākou e pili ana no ka haʻalele haʻaheo ʻana o ka pelekikena o ke kulanui o Hawaiʻi i noho lōʻihi i kāna kūlana. I ka lā 19 o Kepakemapa, ua kūkala ʻia aku ka manaʻo o Pelekikena David Lassner i mua o ka lehulehu. E hoʻomaha loa ana ʻo ia i ka hopena o ka makahiki kula 2024. Ma loko o kāna leka kūkala, ʻī maila ʻo iala no kona "haʻaheo" i nā mea i kō ma lalo o kona noho pelekikena ʻana. Eia kekahi mea āna i haʻaheo ai, ʻo ka hele ʻana o ke kulanui a "culturally strong." No laila, he aha kāna mau hana no ka lāhui a me ka "moʻomeheu" Hawaiʻi? Hōhonu nō ke kawa. e heluhelu Kōlea a Kōlea, Kiʻi i ka Wai Lokalia Roldan 1 Nowemapa 2022 ʻO ke poʻomanaʻo i kau aʻela ma luna aʻe nei, ua lohea nō ma ke mele ʻo "Kāhuli Aku, Kāhuli Mai" nō nā pūpū hinuhinu o uka, akā, he manaʻo ʻokoʻa kaʻu e hoʻopaneʻe aku ai i mua o ʻoukou poʻe mamo no ka ʻaihue ʻia ʻana o ko kākou wai a lilo i ka manu o Kahiki! e heluhelu

Momi Bachiller < hoʻi hope ʻAʻohe Pakeneka o ke Koko Hawaiʻi, ʻo ka Moʻokūʻauhau Wale Nō Momi Bachiller 29 Kepakemapa 2025 “He aha kou pakeneka Hawaiʻi?” Ua nīnau ʻia kākou āpau i kēia nīnau, a ʻo ka hapanui o kākou, ua nīnau aku nō i ia nīnau. Akā, aia kekahi mahuʻi ʻino e hūnā ʻia iho i loko o kēlā nīnau: ʻo ia hoʻi ka manaʻo, he helu, he pakeneka ko nā ōewe Hawaiʻi ( Hawaiian genes) i loko o ka pūewe ( genome ) Hawaiʻi, a hiki nō ke hōʻike ʻia kēlā helu. Maopopo i ka hapanui o kākou ko kākou pakeneka ponoʻī, a maliʻa paha, ʻo ia nō ka mea e ʻike ai kākou iā kākou iho he Hawaiʻi, he lālā no ka lāhui Hawaiʻi. Akā he aha ia mea he “lāhui”? Wahi a kekahi poʻe, ʻo ia nō ka race . ʻAʻole loa pēlā ka manaʻoʻiʻo o kēia mea kākau, akā ʻo ia nō kekahi unuhina o lāhui wahi a Pukui a me Elbert. No ke aha lā? ʻIke ʻia kēia mea he race ma nā palapala like ʻole e laʻa nā palapala noi, nā palapala hānau, a me nā hōʻike lāhui hoʻi ( ancestry test ). Manaʻo pinepine ʻia he mea kūlohelohe ka race , a he kumu ʻiʻo kona i ke koko a me ka DNA o ke kanaka. Akā he mau kuhihewa kēia mau manaʻo ʻelua, no ka mea, ua huʻe ʻia ka pūewe kanaka holoʻokoʻa i ka makahiki 2003, a ua hōʻike ʻia ʻaʻole ʻokoʻa loa kākou a pau, a like loa ke 99.9% o ko kākou DNA. I loko o ka 0.1% i koe nā mea liʻiliʻi loa o nā ōewe e ʻokoʻa ai kākou, ʻo ia hoʻi nā ʻalele ( allele ) a me nā SNP ( single nucleotide polymorphisms ). I mea e wehewehe ai i ia mea he ʻalele a me he SNP, e aho kēia mea kākau e wehewehe i ia mea he ōewe. Kūkulu ʻia nā ōewe, nā gene , e ka DNA, a ʻo ka DNA ka A, G, T, a me C i hoʻomanaʻo ʻia paha mai ka papa kālaimeaola mai. He mau huna ka A, G, T, a me C no ka DNA, a he nucleotide ko lākou inoa haole. Ma muli o ke kino o ka DNA e ana ʻia ai nā A, G, T, a me C ma ke ʻano he paʻa—no ka mea e hoʻopili ka A i ke T, a pēlā ke G i ka C. No laila, kūkulu ʻia nā ōewe i nā huna kaulua DNA ( DNA base pairs ), a ʻekolu biliona mau huna kaulua DNA o ka pūewe kanaka, ka human genome . ʻOiai he māhele ʻuʻuku loa nā ōewe no ka pūewe—ma kahi o 1-2%—ʻo lākou nā kuhikuhi e kūkulu ai ke kino i nā mea kūpono ʻoi loa aku e ola ai, ʻo ia nō nā polokina ( protein ). He mau kuhikuhi hoʻi ke 98-99% i koe, akā ʻaʻole like ko lākou hua me ka polokina ma ka hana ʻana i ke kino. He ʻano ōewe ka ʻalele, akā ua loli kekahi māhele ona, no laila he ʻāhuli ( mutation ) ka ʻalele. ʻO ke kumu o ka ʻāhuli ʻana o nā ōewe, ʻo ia nō ka maʻa ʻana o nā kānaka i kahi o lākou e noho ana. No laila, ʻo nā ʻalele kai hōʻike i nā welo e like me ke ʻano o kou maka a i ʻole kou ʻili. A ʻo ka SNP, he māhele ʻo ia no nā ʻalele. Inā loli kekahi A i G ma ka pāʻālua ( code ) o kekahi ōewe, a inā ʻike ʻia hoʻi kēlā loli like i ka ōewe like o nā kānaka ʻē aʻe, he SNP kēlā G. He s ingle n ucleotide p olymorphism ʻo ia. Ma muli o ka maʻa ʻana o nā kānaka i kahi e noho ana lākou, ʻike ʻia nā SNP like i nā kānaka e noho ana i kahi like. I kekahi manawa pili kēlā mau kānaka kekahi i kekahi, akā ʻaʻole pēlā i nā manawa āpau. ʻO nā ʻalele ke kumu e ʻokoʻa ai ko kekahi mau hiʻohiʻona kino, ʻokoʻa ko kekahi. No laila, ma kēlā 0.1% o ka DNA e ʻokoʻa ai kākou āpau, ma laila wale nō e helu ʻia ai nā ʻalele a me nā SNP e nā hōʻike lāhui i mea e ana ai i ko haʻi race . Like kēia ʻano hana i ke ana ʻana i ke kai ma o ke ana ʻana me ke kīʻaha hoʻokahi, ʻaʻole hiki. He lalau kēia, a eia ka hōʻike. I mea e helu ʻia ai kou race , ua haku ʻo AncestryDNA a me 23andMe i ia mea he kumu hoʻohālike, he reference frame , no kēlā me kēia race . ʻO ia ka mea e ana ʻia ai kou DNA, a kuhi ʻia ʻoe he lālā no kekahi race . Penei ia haku ʻana i ke kumu hoʻohālike: ʻimi ʻia kekahi pūʻulu kanaka e ʻike i ko lākou moʻokūʻauhau, a inā ua pili lākou i ko lākou lāhui ponoʻī wale nō, a laila e ʻāpono ʻia ko lākou DNA ma ke ʻano he kumu hoʻohālike no kēlā race a me ka ʻāina e noho ana kēlā pūʻulu. No laila, ua haku ʻia ke kumu hoʻohālike o Beretania ma ka loaʻa ʻana o nā pūewe o nā kānaka no Beretania wale nō. Akā, ʻaʻole nānā kēia ʻano hana i ka luku lāhui ʻana ( genocide ), no ka mea, kūkulu ʻia nā kumu hoʻohālike i ka DNA o ka poʻe e ola ana i kēia wā. No laila, inā luku ʻia kekahi poʻe ʻōiwi a hoʻohūnā ʻia ko lākou noho ʻana, a inā e ō ana nā kānaka nāna ka luku ma kēlā ʻāina, ʻo lākou, ka poʻe i luku, ka mea i ana ʻia he ʻōiwi no kēlā ʻāina. Ma kēia ʻano, kūkulu ʻia nā kumu hoʻohālike me he mea lā ua nalowale ʻē ka poʻe ʻōiwi. Ma hope o ka ʻohi ʻana i nā kumu hoʻohālike no kēlā me kēia race e ana ʻia ai kou DNA, a inā like kekahi o kou ʻalele a me kou SNP me ke kumu hoʻohālike o kekahi race , ʻōlelo ʻia, no kēlā race ʻoe. ʻO ka nui o nā mea i like me kēlā race , ʻo ia kou pakeneka. Akā pehea lā kēia hana no nā poʻe ʻōiwi? No ka mea, no nā ʻāina like ʻole mai ko kākou mau kūpuna. No nā Hawaiʻi, ʻōʻā ka hapanui o kākou me ka Pākē, Pukikī, Kepanī, Pilipino, Haole, a pēlā aku. A ma ka noʻonoʻo ʻana o nā hōʻike lāhui, aia wale nō a piha ke kanaka i ka lāhui hoʻokahi, e haku kūpono ʻia kekahi kumu hoʻohālike. No laila, e wae kēia mau hui, ʻo AncestryDNA a me 23andMe, i nā ōewe “ʻōiwi” mai loko mai o ka DNA o nā poʻe ʻōiwi e hoʻouna ai i kēia mau hui, a ma hope o ka wae ʻana i ia mau ōewe “ʻōiwi”, e hoʻokuʻi ʻia nā ōewe i hoʻokahi pūewe i mea e haku ai he kumu hoʻohālike ʻōiwi. Like kēia me ka hana a Frankenstein! ʻAʻole kēia he kanaka maoli, he real person , a ma ka hōkeo ʻikepili wale nō e ola ai kēia pūewe, ʻaʻole ma ka honua, ʻaʻole ma ke kaiāulu. No laila, ke hoʻouna ke Kanaka Hawaiʻi i kona DNA i kēia mau hui, e ana ʻia kona DNA i kēia pūewe “ʻōiwi” maoli ʻole, a mai kēlā ana ʻana mai e hōʻike ʻia ai kona pakeneka koko Hawaiʻi. Hilinaʻi ʻoe i kēia helu? ʻO kēia ka mea āu e ʻike ai i kou Hawaiʻi? He lalau kēia ʻepekema mai ke poʻo a ka hiʻu. E hoʻomanaʻo e nā makamaka heluhelu, mai kaulaʻi wale i ka iwi o nā kūpuna, a mai hoʻouna i kou DNA i kēia mau hui. ʻAʻohe pakeneka o ke koko Hawaiʻi, ʻo ka moʻokūʻauhau wale nō. Inā he Hawaiʻi kou mau kūpuna, he Hawaiʻi ʻoe. ʻO kēia ka mea kūpono āu e ʻike ai i kou Hawaiʻi, e like me ka manaʻo o ko kākou mau kūpuna. I ka manawa o ka hoʻopili ʻana o nā Hawaiʻi i nā Pākē a me nā lāhui ʻē aʻe, ʻaʻole i manaʻo nā kūpuna, he ala kēia e hoʻonalo ai i nā Hawaiʻi. ʻAʻole, ua manaʻo lākou he ala kēia e hoʻoulu lāhui ai. © Momi Bachiller 2025 ko mua ko hope

ʻĀnela Akiu < hoʻi hope E ala! E alu!! E kuilima!!! ʻĀnela Akiu 17 ʻOkakopa 2024 ‘Auhea ‘oukou e nā pua i‘a i komo mai i nā loko uluwehiwehi o Hawaiʻinuiākea, kahi e pili a‘e ai i nā wai māpuna o nā kūpuna, ‘ano‘ai me ke aloha. He wahi ho‘olauna kēia i kekahi mau ‘o‘opu ‘ai lehua o Hawai‘inuiākea, ‘o ia ho‘i ka hui i kapa ‘ia ‘o ka Papa Haumāna Kauleo o Hawai‘inuiākea (Hawaiʻinuiākea Student Advisory Board). Ua ho‘okumu ‘ia nei hui me ka mana‘olana e paipai aku i ke kūkā kama‘ilio ‘ana a nā haumāna me nā alaka‘i o kēlā me kēia māpuna o Hawai‘inuiākea. He aha lā ka pahuhopu o kēia kama‘ilio ‘ana? ‘O ka ho‘oponopono ‘ana i nā pilikia e kau ana ma luna o nā haumāna, ‘o ka ho‘olālā ‘ana i nā hanana le‘ale‘a like ‘ole, a ‘o ka ho‘olaha ‘ana i ka nūhou o Hawai‘inuiākea i nā haumāna. I mea e kō ai kēia mau pahuhopu ʻekolu, ua hoʻomāhele ‘ia nei hui i ‘ekolu mau kōmike li‘ili‘i: ke kōmike hoʻolaha, ke kōmike hoʻolālā, a me ke kōmike ʻuao. He hui laulā ka hui mua. ‘O ke kōmike ho‘olaha ke haku i nā ‘ōlelo ho‘olaha no ka lehulehu haumāna. I mea e maopopo a‘e ai nā hana a Ka Papa Haumāna Kauleo a me Hawai‘inuiākea i nā haumāna, na kēia hui e mālama a e hoʻolaha aku i ia mau hanana ma o ka leka uila, nā pelaha, a pēlā aku. He hui kālai ka lua o ka hui. ‘O ke kōmike ho‘olālā ke kūkulu i nā hanana no kēia makahiki kula. Na lākou e mālama i nā mea pono no kēia mau hanana. Na lākou ‘ekolu e waiho aku i nā palapala kula, e ho‘omākaukau i nā mea pono, a pēlā aku. No laila, e ka mea heluhelu, e maliu mai, a ke ʻike aku ʻoukou i nā hanana a nei kōmike e alaka‘i ana, e naue aku nō! He hui hāpai ka hui hope loa. ‘O ke kōmike ‘uao ke noho pū me nā alaka‘i o Hawai‘inuiākea i mea e maika‘i a‘e ai ko kākou Kula a me ke Kulanui holoʻokoʻa. Ke lana nei ka mana‘o, ʻo ka lilo ʻana o nei hui i leo ho‘okahi no nā haumāna, i mea e hāpai ʻia a‘e ai nā pilikia, nā nīnau, a me nā mana‘o kōkua o nā haumāna i mua aku o nā luna o kēlā me kēia māpuna o Hawai‘inuiākea. E kuʻu mea heluhelu ē, eia nō paha ʻoe ke nīnau iho nei, "‘O wai lā nā haumāna e komo ana i ka hana a kēia Papa?" Eia ka pane. I kēia makahiki kula hou, ua hoʻonoho ‘ia ‘eiwa mau haumāna ma ua Papa nei. He mau limahana mai loko mai o Ka Papa Lo‘i ʻo Kānewai a me NHSS, a he mau haumāna laepua a laeo‘o hoʻi mai Kamakakūokalani a me Kawaihuelani. Ua hoʻonoho ‘ia nō hoʻi ho‘okahi haumāna mai ASUH, i mea e ulu a‘e ai ka pilina me ke Kulanui holo‘oko‘a. Eia nā haumāna i hoʻonoho ʻia, nā ʻoʻopu ʻai lehua hoʻi: No Kawaihuelani, ‘o Kawaiola Kapuni, mai ‘Ulupalakua, Maui, lāua ‘o Hoakalei Watanabe, mai Waipi‘o, ‘Ewa. No Kamakakūokalani, ‘o Kapaia‘ala Earle, mai Honouliuli, ‘Ewa, ‘o Kuhi Leong, mai Waiau, ‘Ewa, a me Kūna‘e Diehl, mai Ioka, Penekelewinia. No NHSS ‘o Kalawai‘a Nunies, mai Moanalua, O‘ahu, a me Ki‘inani Rosario mai Wai‘anae, O‘ahu. No Ka Papa Lo‘i ‘o Kānewai, ‘o Kalena Okumura, mai Maunalua, O‘ahu. A, ʻo ka haumāna i hoʻonoho ‘ia no ASUH, ‘o kou mea kākau nei nō, ʻo ‘Ānela Akiu, mai Kalihi, O‘ahu. ‘Oiai he noho ko kēia lālā no ASUH, he haumāna ‘o ia ma lalo o Hawai‘inuiākea. ʻO mākou hoʻi ke hui pū a kālailai i nā mea pili i ka hele kula ‘ana. No laila, e ka mea heluhelu, eia nō mākou ke hāpai aʻe nei i wahi nīnau, penei: "He aha nā manaʻo, nā pono, a me nā makemake o nā haumāna o Hawaiʻinuiākea? Ua ho‘ouna ‘ia aku nei he anamana‘o i nā haumāna a pau ma lalo o Hawai‘inuiākea, i ʻike ʻia ai ua mau manaʻo nei e ka Papa. He wahi noi kēia e hoʻopihapiha aku i ua mea nei i mea e mōakāka ai ka mana‘o o nā haumāna. E ka mea heluhelu, he mau haumāna wale nō nā lālā o kēia Papa, ʻaʻole nō he kumu a he luna paha. No laila, mai hilahila, e leka uila iā mākou ma hshksab@hawaii.edu inā he mau mana‘o kou, a i ‘ole e kama‘ilio pū me kekahi o mākou kekahi. ʻŌlelo ʻia e nā kūpuna, I maikaʻi ke kalo i ka ʻohā . Eia hoʻi, I maikaʻi ke kulanui i ka haumāna . ‘Oiai ‘a‘ole paha kēia ʻo ka mana‘o laulā o ka lehulehu, ‘o ia nō ka ‘oia‘i‘o. ‘A‘ole hiki i kekahi kula ke holomua me ka nele ‘ana i nā haumāna ‘ole. No laila, he mea kūpono loa ka loaʻa ʻana o nā mana‘o o nā haumāna i ke kulanui i mea e holomua ai ke kulanui i nā lā e hiki mai ana. Na kākou poʻe haumāna e kū‘ē aku i nā hana ‘ino a ke kulanui o Hawai‘i ma Mānoa, a e ‘aelike pū aku i nā mea pono. ‘O ka hana a nei hui ka ho‘okumu ‘ana i ka pilina pālike ma waena o nā alaka‘i o Hawai‘inuiākea me kā lākou mau haumāna, i wahi e pane ai kekahi i kekahi a hui pū no ka hoʻopaʻa pono ʻana i ka ‘ike kūpuna. Ke lana nei ka mana‘o no ka holo pono ‘ana o Hawai‘inuiākea a me ke kulanui o Hawai‘i ma Mānoa, a na kēia hui ka ne‘e mua. © ʻĀnela Akiu 2024 ko mua ko hope

Kalaninuiahi Wilson < hoʻi hope E Hoʻomaopopo i ka Maʻi Mimikō Kalaninuiahi Wilson 1 Nowemapa 2020 Welina me ke aloha e nā kānaka mālama aloha e heluhelu ana i kēia nūpepa nei. Nui nā hanana a kākou e hoʻomaopopo ai i kēia mahina ʻo ka Lā Hoʻomaikaʻi ʻoe, ʻo ka lā koho paloka ʻoe, ʻo ka Lā Kūʻōkoʻa ʻoe, ʻo ka lā hoʻomanaʻo koa ʻAmelika ʻoe, a pēlā wale aku. He mau hanana koʻikoʻi kēia mau mea i mea e maopopo ai nā manaʻo nui o kēia mau hanana ʻo ka hoʻomaikaʻi ʻana, ʻo ke koho paloka ʻana, ʻo ke aloha ʻana i nā koa kahiko, a pēlā wale aku. Akā no kēia moʻolelo nūpepa nei e wehewehe ʻia ana kekahi hanana ʻē aʻe o kēia mahina. ʻO ia nō ka mahina hoʻomaopopo maʻi mimikō. ʻO Nowemapa ka mahina e hoʻomaopopo ai i ka maʻi mimikō, a ʻo ka mahina hoʻi kēia e aʻo ai i nā ʻano mea like ʻole e kāohi ai i ka maʻi mimikō a me nā mea e kōkua ai i nā kānaka i loaʻa i ka maʻi mimikō. Ma kēia moʻolelo nūpepa e kaʻanalike ʻia ana nā ʻano mea e hana ai e kāohi i ka maʻi mimikō a e kōkua ai i nā kānaka i loaʻa i ka maʻi mimikō. He maʻi laha nō hoʻi ka maʻi mimikō, a ʻo ka hapanui o nā kānaka ma Hawaiʻi nei, ua kamaʻāina paha i kekahi kanaka i loaʻa i ka maʻi mimikō. Noʻu iho, ua kamaʻāina iaʻu he ʻelua kānaka i maʻi i ka mimikō. Eia ko lāua moʻolelo. He mau koa wahine lāua i pale i nā mea ʻino o ia maʻi a i koho i ka nānā ʻana i ia maʻi ma ke ʻano he mea e ulu ai lāua.ʻO ka wahine mua loa ʻo ia koʻu hoa pili mai ke kula kiʻekiʻe mai, ʻo Pohaku Galdeira kona inoa. I kona hānau ʻia ʻana, ua loaʻa ʻo ia i ka maʻi mimikō ʻekahi, a mai kona wā pēpē ua pono ʻo ia e ʻai i ka lāʻau mimikō, ʻo ia no ka laukahi, i ʻekolu manawa i kēlā me kēia lā i mea e ola pono ai kona kino. I ko māua hele ʻana i ke kula, ua hoʻāʻo ʻo ia e aʻo aku i nā kānaka ʻē aʻe e pili ana i ka maʻi mimikō a me ke kōkua ʻana i ka poʻe i loaʻa i ka maʻi mimikō. No kāna pāhana papa alakaʻi, ua mālama ʻo ia i polokalamu liʻiliʻi ma ke kula i hiki ai i nā haumāna ke aʻo e pili ana i ka maʻi mimikō a me ke kōkua ʻana i nā kānaka i maʻi i ka mimikō. Ma o kēia hana ua hiki iā ia ke kōkua i ke kula ma ka hana ʻana i ka hoʻolālā uila pōpilikia maʻi mimikō, no laila inā he pōpilikia kekahi haumāna i ka maʻi mimikō ʻike ke kahu maʻi i ka hana e kōkua ai. Aloha au iā ia a haʻo au i ko māua wā ma ke kula kiʻekiʻe. He mahalo kēia iā Pohaku no kona aʻo ʻana mai iaʻu i ke kōkua ʻana aku i ka poʻe maʻi mimikō ma ka pōpilikia a me ke aʻo pū ʻana iaʻu i ka mālama ʻana i koʻu kino ponoʻī. He aʻaliʻi kū makani ʻoe i nā mea ʻino a pau ma kou ola. ʻO ka lua o ka wahine, ʻo ia koʻu tūtūwahine ma ka ʻaoʻao o koʻu makuakāne, ʻo Janet Bradford kona inoa. ʻAʻole ʻo ia i loaʻa i ka maʻi mimikō i kona hānau ʻia ʻana, akā, ma o ka ʻai ʻana i nā mea pono ʻole ma kona wā liʻiliʻi a makua ua kupu mai ka maʻi mimikō i kona wā he kupuna. Mai koʻu wā liʻiliʻi, ua aʻo mai ʻo ia i nā mea e hiki ai ke hana e kāohi i ka maʻi mimikō ʻo ka ʻai ʻana i nā meaʻai liʻiliʻi o ke kōpaʻa, ʻo ka ʻai ʻana i nā meaʻai me ke kōpaʻa ʻole, ʻo ke kuke ʻana i nā meaʻai ma kahi o ka hele ʻana i ka hale ʻaina, ʻo ka ʻai ʻana i nā lauʻai maikaʻi, a pēlā wale aku. Mahalo au i koʻu tūtū no ke aʻo ʻana mai iaʻu no kēia maʻi a me nā ʻano mea i hiki ai iaʻu ke hana e mālama i koʻu kino. He mea waiwai kēia ʻike no nā ʻano ʻai maikaʻi like ʻole no laila e kaʻanalike au i ia mau mea e like me kā koʻu tūtū i hana ai. Akā, he aha ka maʻi mimikō? He maʻi kēia e pilikia ai ke ake a me ka puʻuwai a hiki ʻole i ke kino ke hoʻowali i ka meaʻai a lilo ai i ikehu no ke kino. No laila, ʻai nā kānaka maʻi mimikō i ka laukahi i mea e kōkua ai i ke kino ma ka hoʻowali ʻana i ke kōpaʻa a lilo i ikehu. ʻO kekahi mau kānaka, inā ʻai ʻole ʻia ka laukahi i nā lā a pau e make ana paha i ka loaʻa ʻole o ka ikehu e holo pono ai ke kino. ʻO ka mea hoʻokaumaha hoʻi, ʻehia ka nui o ka poʻe mai mimikō ma Hawaiʻi? He Hawaiʻi ka hapanui o ka poʻe i maʻi i ka maʻi mimikō. ʻO ke kumu o kēia hapanui, ma muli ia o ka maʻa o ka poʻe Hawaiʻi i ka ʻai ʻana i nā ʻai pia, ʻo ka starch nō hoʻi, ma mua o nā lauʻai a me nā huaʻai. ʻAi nui nā kānaka Hawaiʻi i ka laiki no ka mea he emi ke kumu kūʻai a hiki ke loaʻa ma nā hale kūʻai a pau. Akā, piha ka laiki i ke kōpaʻa he nui, a ke hoʻowali ʻia ma ke kino, emi ka nui o ka laukahi a hiki ke kiʻekiʻe ka ʻiliwai kōpaʻa koko. No laila, pehea e hōʻalo ai i ka maʻi mimikō ʻelua? Ma ka ʻai pono ʻana i nā mea e ola ai ke kino: ʻo ka lauʻai ʻoe, ʻo ka huaʻai ʻoe, ʻo ka wai ʻoe, ʻo ka iʻa ʻoe, a pēlā wale aku. A ʻoi aku ka maikaʻi o ka meaʻai i kuke ʻia ma ka hale ma mua o ko ka hale ʻaina. Inā ma ka hale, nāu e koho i nā mea e hoʻokomo ai ma loko o ka ʻai a mālama nui ʻia ke kālā kekahi. Akā pehea nā kanaka i maʻi, pehea kākou e kōkua ai iā lākou i ka lapaʻau ʻana i ka maʻi mimikō? ʻO ka hapanui o nā pōpilikia o ka poʻe maʻi mimikō, ʻo ia ke emi loa o ke kōpaʻa ma ke kino. No laila, ʻo kekahi mea e kōkua ai i ka poʻe maʻi, ʻo ia ka loaʻa ʻana o nā ʻai kōpaʻa i kahi kokoke, e laʻa ka wai huaʻai a me ke kanakē. Maʻule iho ke kanaka maʻi mimikō ma muli o ka loaʻa ʻole o ke kōpaʻa ma ke kino no laila e hāʻawi iā lākou i ka meaʻai a i ʻole o ka mea inu kūpono o ke kōpaʻa i nui aʻe ka ʻiliwai kōpaʻa koko. ʻO kekahi mea nō hoʻi e kōkua ai, ʻo ia ka lū kālā ʻana no ka poʻe maʻi. Pipiʻi loa ka lapaʻau ʻana i ka maʻi mimikō a me nā lāʻau e hoʻōla aku i ka maʻi. Ma Hawaiʻi nei, hoʻolilo ʻia he $1.5 biliona no ka maʻi mimikō a me ke kūʻai ʻana i nā lāʻau i kēlā me kēia lā i ola pono ke kino. E kōkua i ka poʻe i maʻi ma ka hāʻawi ʻana i kālā a i ʻole ka hoʻolako ʻana i nā polokalamu e kōkua ana i nā kānaka maʻi mimikō. No laila, e hoʻomaopopo kākou i kēia ʻōlelo noʻeau, “Kū pākā ka pali o Nihoa i ka makani.” E kū pono i nā mea e kīloi aku ai ke ola i mua o ʻoukou a hoʻihoʻi i ia mea ʻino me ka paio ʻana i nā mea ma kou ala. He mau koa wiwoʻole nā kānaka maʻi a kū lākou ma mua o nā mea a pau e pale ana i ko lākou mau ala. E hahai kākou a pau iā lākou ma ko lākou ʻano kupaianaha a wiwoʻole a kōkua kekahi i kekahi e ola pono ai kākou a pau. © Kalaninuiahi Wilson 2020 ko mua ko hope

Hiʻilei Patoc < hoʻi hope Ua Kā i ka Hoe ā Lanakila! Hiʻilei Patoc 28 ʻOkakopa 2026 E Hawaiʻi nui kuauli, ua hoʻopaʻa pono i ka hoe. E Maui ē ka ʻoi, ua kaupē aku nō i ka hoe a kō mai. E Molokaʻi ē ka heke, ua pūpūkahi a holomua. E Oʻahu ka ʻōnohi o nā kai, ua holo newa ka waʻa. Eia mai ʻo Kauaʻi ke kilohana, ua kā i ka hoe ā lanakila. Ua kaʻa ke eo o ka heihei waʻa ʻo Nā Wāhine o ke Kai iā Kilohana Hoewaʻa, i ka lā 28 o Kepakemapa. He kanahā kūmālua mau mile kēia heihei waʻa. Ua haʻalele nā waʻa i ke kahakai ʻo Hale o Lono ma Molokaʻi i ka hola ʻewalu o ke kakahiaka a pae i Waikīkī ma Oʻahu ma hope iki o ka hapalua hola ʻelua o ka ʻauinalā. ʻO kēia ka hope loa o nā heihei waʻa lōʻihi ma kēia kau, ke kahului hoʻi o nā wāhine hoewaʻa. Ma kēia heihei i ʻike ʻia ai ka hana nui a ia mau wāhine hoewaʻa. He kalapu hoewaʻa ʻo Kilohana Hoewaʻa mai Waimea, Kauaʻi mai. Ua noho ʻia kēia kime e nā kaikāmahine ʻōpio, he ʻumi kūmālima makahiki a i ka ʻumi kūmāwalu makahiki. ʻAʻole naʻe kēia ʻo ka manawa mua a lākou i lei ai i ka lei o ka lanakila, ʻaʻole hoʻi i loaʻa koke ia mea ʻo ka lanakila. ‘O ka ho‘oma‘ama‘a nui ‘ana ma nā wahi like ʻole — ma ke kahawai, ke kai, a ma ka ‘āina — a ma nā ʻano like ʻole — ka waʻa ‘eono hoe, ‘elua hoe, a ho‘okahi hoe — ʻo kēia nā hana ma‘amau no ka ho‘omākaukau ‘ana no ia mau lanakila. ʻO ka mua o nā heihei, ʻo ia nō ka heihei ʻo Dad Center i ka lā 24 o ʻAukake. He ʻumi kūmāwalu mau mile kēia heihei waʻa mai ke kahakai ʻo Kailua a ke kahakai ʻo Kaimana ma Waikīkī. Ua kaʻa ke eo o ka pae ʻōpio i ua Kilohana nei, a pae hoʻi i ke kūlana ʻumi kūmālima o nā kime a pau. ʻO ka helu ʻelua o nā heihei, ʻo ia nō ka heihei ʻo Queen Liliʻuokalani i nā lā 30 me 31 o Kepakemapa. He mau heihei kēia no nā hui a me nā pae like ʻole. Ua mālama ʻia ka heihei mai Kailua, Kona ā i Hōnaunau ma ka Pōʻaono. ʻO ka mea ʻāpiki o kēia heihei, he ʻumi kūmāwalu mile a he iron man ia, ʻo ia ka pāpā ʻia o nā mea hoe waʻa ʻaʻole e kuapo ʻia. ʻO ka hui i hoʻomaka i ka heihei, na lākou nō ka heihei holoʻokoʻa. Ua kaʻa ke eo i kekahi waʻa a ke Kilohana o Waimea, a ua pae kekahi i ke kūlana ʻelua ma ka pae ʻōpio, ʻo ia ka helu iwakālua kūmāono a me ke kanahā kūmāiwa o nā kime wahine a pau. Ua mālama ʻia nā heihei ʻē aʻe ma ka Lāpule. ʻO ia hoʻi ka ʻelima mile ma ka heihei hoʻokahi hoe, ʻelua hoe, ʻeono hoe, a me ka waʻa kaulua ma nā pae a makahiki a pau no nā kāne, wāhine, a me ka hui pū ʻia. Ua heihei ʻo Kilohana ma ka heihei waʻa kaulua, ma ia heihei i kaʻa ai ke eo iā lākou. ʻO ke kolu o nā heihei, ʻo ia nō ka heihei ʻo E Lau Hoe i ka lā 7 o Kepakemapa. He kanakolu kūmālua mau mile kēia heihei waʻa mai ke awa ʻo Maunalua ā i ke kahakai ʻo Nānākuli. Ua kaʻa ke eo no ka pae ʻōpio iā Kilohana, a pae aku ma ke kūlana ʻumi kūmāhā o nā kime a pau. He mau konapiliahi maoli nō kēia mau kaikamāhine. ʻO Pukuʻi Alameda, ʻŌhiʻakū Botelho, Kaili Cranwell, Mehana Dameron, Brenna Heiss, Waianuhea Karratti, Lina Kimmel, Taimana Kjeldsen, Mia Lee, ʻIliau Makua, Kahiau Makua, Naomi Mokuahi, Hāweo Patoc, a ʻo Ruby Swartz. No Waimea, Kalāheo, Waialua, Hanapēpē, ʻEleʻele, Lāwaʻi, a me Kōloa, Kauaʻi kekahi o lākou, no Makiki a me Pūpūkea, Oʻahu kekahi o lākou, a no Kona a me Keaukaha, Hawaiʻi kekahi o lākou. ʻAʻole naʻe i nāwaliwali ʻia ka pilina o lākou i ka like ʻole o ke one hānau. Ua paʻa pono nō ka pilina o lākou. ʻEʻole kēia pilina ikaika o nā kaikamāhine ʻo ka lanakila ka hopena. Ua paʻa iā lākou ka loina ʻo ka mālama ʻana i ke kime a me ka mālama hoʻokahi ʻana i kā lākou kuleana ponoʻī i mea e hoʻoikaika ai i ke kime. Wahi a ʻIliau Makua,“ʻO ka leʻaleʻa a me ka lanakila nā mea nui no ka mea ʻaʻole mākou i makemake e hoʻohoka i nā hoa hoewaʻa. Ua hana nui mākou no ka lōkahi ʻana o ke kime ʻaʻole no ka pono o kahi wahine hoʻokahi.” He hui ʻo Kilohana Hoewaʻa no nā kaikāmahine ʻōpio hana nui a hana paʻa. Ma waho o kēia kau heihei waʻa he poʻe hoewaʻa maʻamau lākou. Hoe lākou ma nā kime ma ke kauwela, ma ke kula kiʻekiʻe, a hoe lākou ma ka heihei ʻelua hoe a hoʻokahi hoe kekahi. ʻAʻole he mea hoʻopūʻiwa ke kaʻa ʻana o ke eo iā lākou nei ma ka heihei kahului ʻo Nā Wāhine o ke Kai. He hoʻokahi ka ʻilau like ʻana i ka lanakila. © Hiʻilei Patoc ko mua ko hope

Kahikinaokalā Domingo < hoʻi hope O ke Au o ka Manawa ka Hoike Kahikinaokalā Domingo 10 Iune 2021 E KA ULU HOI :— O ka hua o ka hana, ka liuliu, a me ke kulana o kakou na haumana, he hookahi wale no mea nana e hoike mai i ke kupono, ka makaukau, ka maiau ame ka maemae o ka hana, oia ke Au o ka Manawa. Ina ua mali e ia ke aho, o ke Au o ka Manawa ka mea nana e lawe mai a waiho iho imua o ko kakou onohi maka, i ka hua o ka hana. Ina e oleloia mai e hoea mai ana ka pomaikai, ka pono, a i ole ia he ino, na ke Au o ka Manawa ka hoike i ka hopena. A mamuli o na kahoaka lani o ke Au o ka Manawa e nee nei, me he mea la, e hoikeia ana na hua o ka hana. Iloko no o ka nui o kau mau hana maikai, pela ka nui o ke anu koekoe o ka po, ka inea kupilikii o ke ola, ke kupikipiki-o e ake ana e poi iluna, a e hoolilo ia oe he mea ole. Ano, ke hooliuliu nei kakou na haumana e hemo kula. Eia kuu leo uwalo, o ke kakoo, a o ke aoao: Ia oukou e na “ui o Kohala”, e hele no me ka lako. E hele no me ke o. E hele me kekahi kapa e moe ai. I Kahiki no ka ua a i kahi e no ka malia, ako e ka hale. I ka pakapaka o ka ua, e hana i ka uluna me ka makau. E mali e ia ke aho, a lau a lau, a laila loaa ka ia kapapa o ka moana. E kau ka pea a holo ka waa, ku a maloeloe, lalau na lima i ka hoe nui me ka hoe iki. Ua kau, ua holo, a ua pae aku. I keia wa, ua hiki mai makou i ke Au o eha a oi makahiki, a o ka wa keia o ka ono loa, e ikeia ke kuhikuhinia o na ia no ka moana, a e ikeia ka loa o ke aho e ku ana i ke koa. Ina ua hooliuliu kuponoia na lako, aohe mea e hopohopo ai. Na ke Au o ka Manawa ka hoike. E mohala no na lehua o Naniuapo i ke keekeehiia e ka ua Waahila, a e hoike ia kona nani i ka liliko aela i ka ehu kakahiaka. He nani ia, ua kena hoi makou na “lehua” i ka “wai pee palai o Waiakeakua,” ka wai hue lani no hoi, a ua kaeo i ka ai i ulu a hua i ka puuhonua hooheno uhai kupuna, no laila, e ahu akula ka imu, a e lawalu akula ka ia. O ka hua, ua makaukau e aiia. He pu paakai wale no kai koe. O keia hua o ka hana, ua ulu i ka ua Tuahine, ka ua hoomaemae o ka aina, he kahiko nani ia na ke kula o Puahia, e waiho maiau ana i ka lai. O ke ano nae o ua ulu ana, ua hemahema paha, ua hapakue paha, ua kapakahi paha, ua none paha, ua pakuwa no paha, a ua maukauka no paha. Eia no nae, e “ohi ka manu o ke ao” i ka hua o kāna mau hana. O ka hua maila no ia, he hua maemae, he hua maiau, he hua maikai, he hua mikomiko, a he hua ono no hoi i hua aela i kilohana, i luna o ka welelau o na ohuku lae nani o Akaka. O wai la keia poe hua? He hua kukui aa mau pio ole ia o ka naauao e hoomalamalama ana i ka po loloa. He hua ia e mana ai a e pu-a aku ai i na waha o na hanauna e hiki mai ana. He hua ia e auamo aela i ka hokua, e wehi ai na poohiwi. Eia ke Au o ka Manawa ke hookokoke mai nei, a ike pono ia nei ka pae opua, ua malamalama a ke au ae nei na ao hakumakuma mai luna aku o na maka o makou. Ua keehiia no hoi ke alahula i waele mua ia e kupuna ma. O ka hoomaikai wale no ka-u ia oe, ua auamoia ke kuleana, ua huliia na lima i lalo. O na mea i koe, o ke Au o ka Manawa ka hoike. O wau iho no me ke aloha pumehana, Nowelo i ka iwi hilo, KAHIKINAOKALA D © Kahikinaokalā Domingo 2021 ko mua ko hope

Nāinoa Alefaio < hoʻi hope He Kai ʻAʻai ko Kaʻaʻawa, He Kai ʻAʻai ko Oʻahu a Puni Nāinoa Alefaio 1 Nowemapa 2022 Ke kupu nei kekahi pilikia e nui ana, ʻo ka ʻaʻai ʻana o ke kai i Koʻolauloa. Pilikia nā hale e noho ana ma ka ʻae kai i ka ʻaʻai ʻana o ke kai i ke kahua one ma lalo o nā hale. Ke hoʻāʻo nei kekahi o nā mea hale o laila e kūkulu i mau pā pale kai ma waena o ko lākou mau hale a me ke kai. Ke hoʻonoho nei lākou i mau ʻeke i piha ʻia i ke one ma ke ʻano he pā pale kai, a ʻano kāpulu ke ʻano o ia mau pā. He ʻano pupuka ka ʻoiaʻiʻo, a ʻike ʻia hoʻi ka ʻōlelo kaulana a nā kūpuna, "He kai ʻaʻai ko Kaʻaʻawa." He ʻaneʻane e pilikia ko Oʻahu poʻe i ka ʻaʻaianalu o ke kapakai a puni ka moku. No ko lākou kūkulu ʻana ma ke one, ʻaʻole palekana nā hale i kūkulu ʻia i kai a no laila e pilikia ana lākou ke hina iho nā hale i loko o ke kai. ʻO ka ʻaʻaianalu hoʻi ka lawe ʻana a ka nalu i ke one mai nā kapakai a waiho i ke one ma waho loa, i kai hohonu. Ma muli o ka ʻaʻai o ke kai, ke emi nei ka nui o ka ʻāina ma nā kapakai o ka paeʻāina. Ma ko Oʻahu mau moku ʻo Waialua a me Koʻolauloa a i Maui Komohana hoʻi i ʻike ʻia ai ka nui o kēia ʻano pilikia. Ke piʻi nei ke kai a ke lawe nei nō ʻo ia i ka ʻāina. E hoʻomau ana ke kai e ʻai i ka ʻāina a inā nō pēlā, e hina pau ana nā hale i loko o ke kai. He aha lā kā kākou hana e hoʻopakele ai i nā hale i kai? ʻAʻohe paha haʻina maiau a kākou e hoʻoholo ai. ʻAʻole loa hiki iā kākou poʻe kanaka ke hoʻōki i nā hana o ke kai. A no ke akamai o nā kūpuna, i ʻōlelo mai no ke kai ʻaʻai, maopopo leʻa iā kākou ke akamai ʻole o ke kūkulu ʻana i kai. Ke loli nei ke au a ke piʻi nei ke kai. Wahi a nā loea kilokilo, e ʻauheʻe mau ana nā kapakai o Hawaiʻi i uka aʻe ma muli o ka ʻaʻaianalu. E neʻe ana ka ʻaekai he iwakālua kapuaʻi i uka i ka makahiki 2050, a he 40 kapuaʻi i ka makahiki 2100. Ke hiki mai ka makahiki 2100 e ʻauheʻe ana ka hapanui o nā kapakai o Hawaiʻi nei, ma kahi o ka 96%, i kuhi mai ai nā loea. Aia kekahi poʻe e hoʻāʻo ana e mālama i ko lākou mau hale ma o ka hoʻonoho ʻana i nā ʻeke one a i ʻole ka hoʻopaʻa ʻana i kimeki ma waena o ka hale a me ke kai. He pilikia kēia no nā ʻahahui o ka mokuʻāina. ʻO ka maʻamau, hoʻopiha ʻia he pepa noi e noi i ka mokuʻāina i ka hoʻonoho ʻana i ka pā pale kai. ʻAʻole naʻe e hoʻopiha ana ka poʻe i pilikia i nā pepa i pono ai. Hele wale lākou e hana me ka ʻae ʻole. ʻO ka pilikia o ke kūkulu wale ʻana aku i nā pā, ʻo ka hana koke me ka hana kāpulu o nā mea hale. Ke ʻae ka mokuʻāina i ke kūkulu ʻana i nā pā, hana lākou me kekahi ʻano maiau me ka manaʻo e mālama i ka ʻāina pilikia. No laila, me ka ʻole o ka ʻae ʻana, a me ke kāpulu o nā pā, e pilikia hou ana nō ka ʻāina o ia mau hale. E pilikia nui ana kākou inā hoʻomau lākou e hana me ke kīkoʻolā. ʻO kekahi o nā pilikia o ka hana kāpulu a ka haole, ʻo ka hopena o ka hoʻonoho ʻana i pā pale kai. Ke loaʻa kekahi pā pale kai ma waena o kekahi hale a me ke kai, hele kaʻapuni nā nalu i nā ʻaoʻao ʻelua o ka pā. ʻAʻai mau ke kai i ka ʻāina ma nā ʻaoʻao o nā pā pale kai. ʻAʻole loa he hāʻina maoli ka pā pale kai. ʻO ka ʻoiaʻiʻo, e hōʻeha mau ana nā pā i ka ʻāina. Hiolo ke kimeki o nā pā i loko o ke kai a hoʻohaumia ʻia ka ʻāina koʻa o nā iʻa. E pakele ana nā hale no kekahi manawa pōkole wale nō. ʻO ia wale nō ka pōmaikaʻi o kēia ʻano hana. ʻOi aku ka nui o ka pilikia ma mua o ka pōmaikaʻi o nā pā. Like ka pā pale kai me kekahi wahīʻeha i kau ʻia ma luna o ka lima i moku. ʻAʻole nō he kōkua! Akā nui nā pilikia hou e kupu mai ana ma muli o ke kūkulu pā. E ulu ana ka ʻaʻai o ke one i ka ʻaoʻao o nā pā, a he mea māʻinoʻino kēia mau pā no ke kaiapuni ola o kai. E hiolo ana nā ʻeke a me ke kimeki i loko o ke kai a pōʻino wale akula ke kai kohola. Ke ʻimi nei nā haole i hāʻina no ka pilikia o ka ʻaʻai, akā ʻo ka pilikia maoli ke kūkulu ʻana i nā hale i kahi kokoke loa i kai. Maopopo i nā Hawaiʻi ka hūpō o ke kūkulu ʻana i kai, ʻo ia ke kumu a kākou i kūkulu ai i nā kauhale i uka. Ua hele mai ka malihini a ʻike i ka nui o ka ʻāina i kai. Hele a hōʻeuʻeu ka haole i ka manaʻo e kūkulu hale i kai me he mea lā e hoʻokumu ana i kauhale palekaiko. ʻAʻohe wahi pono iki o ka moemoeā a ka poʻe haole e hoʻolilo iā Hawaiʻi i pāka palekaiko a ʻaʻole loa he pono ke kūkulu ʻana i kai. E aho kākou e hoʻolaha i ka lehulehu, ʻaʻole hiki ke kūkulu ʻia nā hale i kai. Pono kākou e noho i uka e pakele kākou i nā hana ʻehuehu a ke kai. ʻO ia wale nō ka hāʻina o kēia pilikia, ʻaʻole hiki ke hoʻopakele i nā hale i kai, no laila e naue kākou i uka. © Nāinoa Alefaio 2022 ko mua ko hope

Māhealani Traub < hoʻi hope Wehe ʻia ke Kau ʻAha ʻŌlelo 2023 Māhealani Traub 15 Pepeluali 2023 ʻO ka lā 18 o Ianuali, ʻo ia nō ka lā i wehe ʻia ai ka ʻahaʻōlelo o ke aupuni ma ke kapikala. He lā nui kēia no nā poʻe o Hawaiʻi nei. Koʻikoʻi loa kēia au o ka makahiki, no ka nui o nā pila like ʻole e kākau ‘ia nei, ā inā ‘āpono ʻia ua mau pila nei, he mau kānāwai hou ia no ke aupuni. Akā naʻe, ʻaʻole nā mau pila a pau he mea maikaʻi, no laila nui ka hana ʻo ka ʻike leʻa i ia mau mea maika‘i ‘ole, a hōʻole aku nō. He lima kōkua au (he extern ) no ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi (OHA) no kō lākou māhele kulekele aupuni, ʻo ia hoʻi ka Public Policy. No laila, ua hoʻokuleana ʻia au e kōkua i ua lā nei ma ke kapikala. ‘O kā mākou hana i ia lā, ʻo ia nō ke kipa ‘ana i nā keʻena o nā loea kālaiʻāina, no ka hāʻawi ʻana i kā OHA mau Puke Hō‘ike Makahiki (Annual Reports). He mea ‘ano nui ia mau puke, no ka ho‘omoākāka ʻana a me ka ho‘omaopopo ‘ana i nā hanana nui a OHA a me nā pono o nā Kānaka Maoli. ʻO ka wā mua kēia, ma hope o ka uhi ʻana o ka maʻi ahulau i ka ʻāina, i wehe ʻia ai ke Kau penei, a ua nui loa ka po‘e i hele i ke kapikala ia lā. Nui nō hoʻi ka poʻe Hawaiʻi i hōʻea aku. Maliʻa paha he hōʻailona kēia no ka piʻi ʻana o ka makaʻala o ka poʻe Hawaiʻi i nā pila o ka ʻAha ʻŌlelo. E hoʻomaopopo pono kākou i nā pila e hāpai ʻia ana i kēia kau, a e koho pono kākou i ke kākoʻo a me ka pepehi. © Māhealani Traub 2023 ko mua ko hope

Kahanu Cuban < hoʻi hope Ka ʻOni ʻana o ka Lāhui Kahanu Cuban 15 ʻOkakopa 2021 ʻAuhea ʻoukou e nā hoa kūpaʻa mau i ka moʻomeheu Hawaiʻi a me kā kākou ʻōlelo makuahine mai ka moku o Keawe a hiki i Kahelelani. Aloha nui kākou! Ma loko o kēia wā kūpilikiʻi, ua paʻakikī maila ke ola ʻana o kā kākou ʻōlelo kamahaʻo ʻoiai ʻaʻole nui ko kākou hui ʻana he alo a he alo me ke komo piha ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi. Ma muli o ka maʻi ahulau, emi mai nā hanana hoʻōla ʻōlelo a no laila paʻakikī aʻe ka hoʻoulu ʻana i ka ʻōlelo ma loko o nā ʻohana a me nā pōʻai o kākou. He koʻikoʻi a waiwai nō ko kākou ʻoni ʻana i hoʻokō ʻia ka pahuhopu nui a kākou, ʻo ia hoʻi ke ola o ka ʻōlelo Hawaiʻi. Ma mua o ka maʻi ahulau, ua nui nā hanana e hoʻoulu i ke kaiāulu ʻōlelo Hawaiʻi e like hoʻi me nā hana keaka, ka hana ʻana ma ka loʻi, ka hui ʻana o ka poʻe aloha ʻāina, a pēlā wale aku. I koʻu hele ʻana i ke kula kiʻekiʻe, hoʻomanaʻo wau i ka papahana hoʻōla ʻōlelo Hawaiʻi ʻo ke kāniwala. Ua leʻaleʻa nō ka launa pū ʻana me ka poʻe like ʻole ma ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻike ʻana i ka nui o ka hoihoi o nā keiki. He pōmaikaʻi nō. ʻAʻole i nānā ʻia ka mākaukau me ka ʻole o ka ʻōlelo a haʻi. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi ka ʻōlelo hoʻokahi o ia pō a ua nui nā kānaka mākaukau i ka ʻōlelo i kōkua aku i nā kānaka ma ka pae pūnana o ka ʻōlelo. I ke kāniwala mākou i pili ai ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, i mea e lilo ai kā kākou ʻōlelo i ʻōlelo maʻamau ma Hawaiʻi. Me ia manaʻo au i hōʻākoakoa ai i kekahi o koʻu mau hoa papa ʻōlelo Hawaiʻi mai ke kula kiʻekiʻe ʻo Kamehameha ma Kapālama a me Ke Kula Kaiapuni ʻo Ānuenue e hoʻokumu i pāpaho launa kanaka i mea e hoʻoulu a kōkua ai i kā kākou ʻōlelo makuahine ma loko o kēia wā, i palekana a hopohopo ʻole kākou i ka maʻi ahulau. Ma ke kiʻiwawe mākou e hoʻouka ai i nā hua ʻōlelo hou o ka lā a me ka ʻōlelo noʻeau o ka pule i laha ka ʻōlelo ma ke kiʻiwawe. A laila, hai ʻia paha mākou e kōkua a kākoʻo i nā ʻoihana i ka hoʻokomo ʻana i ka ʻōlelo ma loko o kā lākou mau papahana i laha ka ʻōlelo ma nā wahi maʻamau. Eia hou, i ka Zoom mākou e keleaʻo piha ai ma ka ʻōlelo Hawaiʻi i maʻemaʻe a mākaukau no ka mahina ʻo Pepeluali (ka mahina ʻōlelo Hawaiʻi). I kēlā me kēia kakahiaka, e hoʻouka ʻia ana kekahi hua ʻōlelo hou i hoʻomaka koke ka poʻe i ka hoʻopuka ʻana i ka hua ʻōlelo ma ko lākou ola. Ke hoʻouka mākou i kekahi hua ʻōlelo hou, nui ko mākou paipai i ka mea heluhelu e waiho i laʻana ma ka māhele waiho manaʻo. Ma laila mākou e hoʻopololei ai i nā laʻana i hoʻouka ʻia e ka poʻe i maʻemaʻe a pololei ka ʻōlelo. Inā he mau nīnau kā ka poʻe, na mākou e pane koke iā lākou ma ka māhele kūkaʻi manaʻo. ʻO ka ʻōlelo noʻeau o ka pule, e hoʻouka ʻia ana ma ke kakahiaka nui ma nā pōʻakahi a pau. Ke hoʻouka ʻia ka ʻōlelo noʻeau ma nā pōʻakahi, e holo pono ana nō ko ka mea heluhelu pule ʻoiai ua hoʻomaka lākou i ka heluhelu ʻana i ka ʻōlelo noʻeau ma ka pōʻakahi. Manaʻolana mākou, na kēia ʻōlelo noʻeau e paipai iā lākou e holomua pono ma ko lākou ola. E nui ana ko mākou paipai i nā mea heluhelu e hoʻouka i kekahi kiʻi e wehewehe kūpono ʻia ka ʻōlelo noʻeau o ka pule ma kā lākou kiʻiwawe. He hana kēia e paipai ai i ka poʻe ʻē aʻe e komo pū i ka hana, aʻo pū i ke koʻikoʻi a me ka waiwai o ka manaʻo o ka ʻōlelo noʻeau, a paipai pū i ka poʻe e hoʻohana pono i ka ʻōlelo noʻeau ma ko lākou ola. ʻAʻole wale nō ke aʻo ʻana aku ma ke kiʻiwawe ʻo kā mākou e hana ai. Hai ʻia paha mākou e kōkua a kākoʻo aku i nā ʻoihana like ʻole ma Hawaiʻi i ka hoʻokomo ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma loko o kā lākou mau papahana. A no laila, na mākou paha e hoʻomākaukau i mau pelaha hoʻolaha, nā wikiō hoʻolaha kūʻai, nā hoʻolaha kiʻiwawe, a pēlā wale aku ma ka ʻōlelo Hawaiʻi i laha ka ʻōlelo ma nā wahi like ʻole. I ka makahiki 2019, ua kōkua au iā Zippy’s i ka hoʻokomo ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma loko o kā lākou wikiō hoʻolaha kūʻai. Ke laha ko mākou hana nui no kekahi ʻoihana, ke kuhi nei mākou e makemake nui ana nā ʻoihana ʻē aʻe e hana like. Nui ka poʻe makemake e aʻo i ka ʻōlelo Hawaiʻi i kēia mau lā. A no laila, e hoʻokumu pū ana mākou i mau papa ʻōlelo Hawaiʻi keleaʻo ma ka Zoom no ka poʻe ma ka pae pūnana o ka ʻōlelo a me ka poʻe mākaukau i ka ʻōlelo. He papa hoʻokahi kēia a kākou e aʻo pū ai a na ka poʻe mākaukau ke kōkua a kākoʻo i ka poʻe ma ka pae pūnana o ka ʻōlelo. Ma ia papa mākou e kamaʻilio nui ai ma ka ʻōlelo Hawaiʻi i ulu ai ka mākaukau a me ka poeko o ka ʻōlelo a me ka hoʻomaʻamaʻa i ka wehewehe ʻana i ko mākou manaʻo. ʻO kekahi māhele o nei papa, ʻo ia nā analula. E nānā nui ana mākou i nā analula o kā kākou ʻōlelo i mākaukau a maʻemaʻe ke kākau a me ka ʻōlelo. Aia kēia papa ʻōlelo Hawaiʻi keleaʻo ma nā ahiahi a pau o ka pule. Na mākou e kono i nā kumu ʻōlelo Hawaiʻi e aʻo iā kākou a hoʻomākaukau i mau haʻawina. Ma muli o ka maʻi ahulau, nui ko kākou ʻoni ʻana i holomua pono. He koʻikoʻi nō ko kākou ʻoni mau ʻana ke kupu aʻe kekahi pilikia nui ma mua o kākou. ʻO kēia kiʻiwawe, he kōkua nui kēia i maʻamau kā kākou ʻōlelo ma Hawaiʻi a i pinepine ka lohe ʻana i ka ʻōlelo ma nā wahi a pau. Ke pau kēia wā kūpilikiʻi, e mākaukau ka ʻōlelo no ka mohala ʻana ma nā wahi like ʻole o ka honua. ʻO kēia nō ka wā e ʻoni ai kākou a ʻimi i ala e hoʻoulu ai i ka lāhui Hawaiʻi. © Kahanu Cuban 2021 ko mua ko hope

Brandi Ahlo < hoʻi hope Mākaukau anei no ke Kūʻai Hale? Brandi Ahlo 15 Nowemapa 2021 “Ako e ka hale a paʻa, a i ke komo ʻana mai o ka hoʻoilo, ʻaʻole e kulu i ka ua o Hilinehu.” He ʻōlelo noʻeau kēia no ka hoʻomākaukau ʻana i ka hale ma mua o ka ua nui ma ka mahina ʻo Hilinehu. E ʻohiʻohi i nā pono, kūkulu i ka hale, a hoʻonohonoho i nā mea lako i loaʻa ʻole ke kawaū ma muli o ka mākaukau ʻole. E nolu ehu paha ka hale i hoʻopaneʻe ʻia a hemahema ka hale. Pulu nā mea a pau i loko o ka hale i ka mākaukau ʻole ʻana a hoka. Pēlā hoʻi kākou, i paʻa ko kākou hale i ka wā kūpono. ʻEleu mai! E hoʻomākaukau kākou i nā palapala kūʻai hale i Hawaiʻi no ka Hawaiʻi. ʻO ka mea mua, e huli aku i kāu kime. ʻO ia hoʻi, e loaʻa iā ʻoe ke kanaka kālepa molaki, ke kanaka hoʻolako ʻaiʻē, ke kanaka kūʻai ʻāina, ke kanaka nānā a me ke kanaka waiwai paʻa. ʻO ke kanaka kālepa molaki ke kōkua i ka huli ʻana a loaʻa ka helu hōʻaiʻē, kōkua ʻo ia i ka ʻimi ʻana i kahi hoʻolako ʻaiʻē a me ke kanaka hoʻolako ʻaiʻē. Kōkua ke kanaka hoʻolako ʻaiʻē i ka hōʻoia ʻana i nā palapala noi kālā a me nā palapala ʻaiʻē, a kamakamaʻilio ʻo ia no ka ʻike naʻauao pili i ke kālā. E koho i kekahi kanaka ʻoluʻolu, no ka mea nāna e hoʻonohonoho i nā mea a pau, a hoʻākāka ʻo ia i nā mea i loli i kēlā lā kēia lā. ʻO ke kanaka kūʻai ʻāina ka mea koʻikoʻi loa nō hoʻi. ʻO kēia kanaka ka mea e kākoʻo a ʻimi i nā hale e makemake ai. Hoʻomākaukau ʻo ia i nā palapala ʻāina ma hope o ke koho ʻana i ka hale. E maopopo iā ia ka loli wikiwiki o ka mākeke kūʻai hale. E kamakamaʻilio mau ana ʻoe me kēia kanaka, no laila, e koho i ke kanaka kūʻai ʻāina ʻoluʻolu a aloha ʻia. Ma hope o ka hāʻawi ʻana i ke kūʻai hale, e loaʻa ke kanaka nānā i ka hale. Nānā ia kanaka i ke kahua, nā kua lāʻau, ka uila, a me nā mea kūpono o ka hale. Inā ʻike ia kanaka i kekahi mea kūpono ʻole, mālama ʻo ia i ia ʻike a me ka nui o ke kālā e uku ai no ka hoʻoponopono. Inā nui ka mea e kāpili hou ai, hiki paha ke hoʻēmi ʻia ka helu kūʻai hale. E kamakamaʻilio me kou kanaka waiwai paʻa, ʻo ia ke kūkākūkā me ka mea kūʻai aku. A loaʻa ke kime, e hoʻomākaukau i ke kālā. ʻO ka mea mua ka hōʻiliʻili ʻana i nā palapala. ʻO ka helu hōʻaiʻē ka mea koʻikoʻi ma kēia ʻano hana, ʻo ka helu maikaʻi he 700 a ʻoi. I mea e piʻi ai ka helu, uku ʻia nā kāleka kāki ma ka manawa kūpono, hoʻēmi ʻia ke koena, mai wehe a pani koke ʻia nā waihona kāki, a i ʻole e ʻimi i kekahi kanaka akamai kālā no ke kōkua ʻana mai. Ke piʻi ka helu hōʻaiʻē, ʻoi aku ka maʻalahi o ka loaʻa ʻana mai o ke kālā. No laila, e hoʻolohe aku i kāu mea aʻoaʻo. Wahi a ua kanaka akamai nei, he ʻehā mau mea koʻikoʻi i ka mea hoʻolako ʻāiʻē. ʻO ka mea mua, he kālā kāu? E hōʻahu i ke kālā ma mua o ka uku mua ʻana no ka hale, ka molaki, ka ʻinikua, a me ka uku panina. ʻO ka mea ʻelua ka uku mua. E aho e uku hou i ka uku mua no ka mea e hoʻēmi ʻia ana ka molaki. ʻO ka mea ʻekolu ka uku panina. I ka hapanui o ka manawa, he ʻekolu pākēneka a hiki i ka ʻeono pākēneka ka uku panina. ʻAʻole kēia helu i loko o ka molaki, no laila, e mālama i nā kālā i loaʻa he keu. ʻO ka mea hope loa e loaʻa ai ka uku neʻe. E hoʻolimalima ana paha i nā kānaka hoʻoneʻe hale? E wahī ana paha i kāu ukana ponoʻī paha? He mau mea kumu kūʻai nō. Mākaukau ke kālā, a ua hōʻea i ka manawa e ʻimi ai i ka hale āu e makemake ai. Aia nō ke ʻano iā ʻoe. E ana i nā mea maikaʻi a maikaʻi ʻole. ʻOiai ʻoe e kipa i nā hale like ʻole, e kamakamaʻilio me ke kanaka hoʻolako ʻaiʻē e pili ana i nā hale e kipa ʻia ana. Hoʻomākaukau ia kanaka i ka palapala hoʻomākaukau mua e hāʻawi ai i ka mea kūʻai aku. Uihā! ʻAe ka mea kūʻai aku. Ua hōʻea i ka panina. E kūkākūkā kāu kime me ke kime o ka mea kūʻai aku. Eia ka manawa e nānā pono ai i nā palapala pili i ka hale. Eia nā palapala kūpono e loaʻa i ka panina. ʻO ka mea mua ka palapala hoʻopaʻa hoʻonā. Hoʻopalekana kēia palapala i ka pilikia ma ka wā ma mua o ke kūʻai ʻana a me ka wā e hiki mai ana. Loaʻa ka palapala hoʻopaʻa hale inā pōʻino ka hale. E hōʻoiaʻiʻo i ka hale ma mua o ka hālāwai panina. Inā he pilikia, e kelepona i ke kānaka waiwai paʻa i hiki ke hoʻoponopono i nā palapala. I maikaʻi ka hōʻoiaʻiʻo ʻana i ka hale e hoʻomākaukau no ka hālāwai panina. E pūlima ana ʻoe i ka puʻu palapala panina nui, no laila e lawe i ʻelua mau peni, a mākaukau ʻoe inā make ka peni mua. Hūlō, ua hoʻomākaukau ʻia nā mea kūpono ma mua o ka wā hoʻoilo. ʻAʻole i pulu pau ma muli o ka hoʻomākaukau ʻole. Ua huli a loaʻa ka hale e noho nei ma lalo o ka malu ponoʻī. He kuleana ko kākou no ka mālama ʻana iā Hawaiʻi nei. ʻAʻole hiki ke mālama pono ka ʻāina inā ʻaʻohe ʻāina o ka Hawaiʻi. No laila, e hoʻomākaukau, e hōʻiliʻili, e hoʻonohonoho, e pūlima aku i loaʻa ai ka maluhia ma ka ʻāina no kākou iho. Wela ka hao, mai ako lohi ʻia ka hale, o komo hewa ka hoʻoilo. Huaʻolelo Hou Helu hōʻaiʻē: Credit Score Hoʻolako ʻaiʻē: Lender Kāleka kāki: Credit Card Kanaka hoʻolaka ʻaiʻē: Loan officer Kanaka kālepa molaki: Mortgage Broker Kanaka waiwai paʻa: Real Estate Agent Molaki: Mortgage Palapala hoʻopaʻa hoʻonā: Title Insurance Uku paneʻe: Interest rate © Brandi Ahlo 2021 ko mua ko hope