Ka Ulu Hoi

E ka makamaka heluhelu, ua lohe anei ʻoe i ka leo hinihini e wawalo aʻe ana i ke kula ʻo Keoneʻula? Pehea ma Piliamoʻo? E Hawaiʻi, home o ka wahine ʻenaʻena, ua hōʻea akula ka lono o nā wahi keiki i hoʻopaʻa ʻia i loko o nā kula hoʻopololei? No ka mea, na kou kama i kūpale mau aʻe ma ka ʻahaʻōlelo no ua mau keiki nei. E nā kānaka e noho iho ana i ka maluhia o Haleakalā, ʻo ʻoukou ka heke e like me kou mākia? Inā pēlā, ʻaʻole ana ʻoukou e ʻae i ka hāʻule hope ʻana a palemo ia moʻolelo. Pehea ʻoe e Oʻahu o Kalanimanuia, eia i kou piko nā kula aʻu e ʻōlelo nei, no laila, aia nō ke koʻikoʻi o ke kāwelewele ʻana i kou poʻohiwi. Iā ʻoe e Kauaʻi, ke aupuni i pio ʻole i ka naʻi aupuni. E pio anei kēia moʻolelo iā ʻoukou? ʻAʻoe hoʻi e ʻole! No ka mea, pehea lā hoʻi? ʻAʻole anei kākou he lāhui hiʻipoʻi i nā keiki? ʻAʻole anei kā kākou mau keiki a mau moʻopuna hoʻi ʻo nā hiwahiwa lua ʻole o ko kākou puʻuwai? Akā naʻe, ke nānā aku i nā moʻolelo o ko kākou lāhui i huʻe ʻia e nā aloha ʻāina o nei wā, ʻaʻole naʻe i loko o ia puʻu moʻolelo nā keiki i lālau ʻia e nā kula hoʻopololei. Koi ʻia kākou e huli a hoʻolohe i nā leo hinihini o nā keiki, o māhe ā ʻāhaʻikapupuhi wale aku nā kama lei. No laila, eia au ke koʻokoʻona aku nei iā ʻoe, e kuʻu makamaka heluhelu, e pūʻili mai i koʻu lima ā paʻa, a e alakaʻi iho au iā ʻoe i kēia ala polohina o ka moʻolelo walohia. 

E hoʻomaka kāua ma kinohi, ma Keoneʻula i ka m.k. 1865. Ua hoʻokumu ʻia ke Kula Aʻo Hanalima me ka Hoʻopololei e ke kānāwai no ka hoʻopaʻa, hoʻopololei, hoʻoponopono, hoʻopaʻi, a hoʻonaʻauao hoʻi i nā keiki makua ʻole, nā keiki i hoʻouna ʻia i laila e ko lākou mau mākua, a me nā keiki i hoʻāhewa ʻia e kekahi lunakānāwai hoʻomalu a i ʻole kekahi lunakānāwai ʻāpana. ʻO nā kumu i hoʻopaʻa ʻia ai kekahi keiki o ka māhele ʻekolu i ke kula, ʻo ia ka haʻalele kula, ka ʻaihue, ke kuewa a noho i ke kalohe, a me ka hoʻāhewa ʻia paha i kekahi karaima a mikamina. Ke nānā aku i nā palapala o ia kula, ua mōakāka leʻa nō, ma ka māhele ʻekolu ka hapa nui loa o nā keiki i hoʻopaʻa ʻia ma ke kula, a kakaʻikahi loa nā keiki o nā māhele ʻē aʻe. No laila, ʻaʻole loa kēia he wahi o ke kōkua ʻana i nā keiki pilikia. He hale paʻahao nō ia no nā keiki o ka ʻāina. Auwē! Pēlā kākou e mālama ai i nā keiki pilikia? Ma o ka miho ʻana iā lākou ā pau i kahi hale paʻahao?

E kuʻu makamaka heluhelu, e noʻonoʻo i ke ʻano o ka noho ʻana i ia wā. Ua emi iho nā Kānaka Hawaiʻi ma muli o nā maʻi ahulau, a emi pū iho nā ʻāina o nā Hawaiʻi, ʻoiai e hoʻomāhuahua ʻia ana ka mana o nā haole i ke aupuni, a pēlā pū nā kānāwai ʻoʻoleʻa. ʻO kekahi keiki i hoʻopaʻahao ʻia ma ke kula, ua ʻaihue ʻo ia i kahi peni gula a kekahi haole. Ua kū kona makuahine i mua o ka ʻaha hoʻomalu a wehewehe akula nō ia, ʻo ia nō ka manawa mua āna i ʻaihue ai. Ua nīnau ka makuahine i ka mea nāna ka hoʻopiʻi, ʻo ia nō ka haole, inā e aʻo hou ʻia kāna keiki. Akā, ua pohō kāna hoʻoikaika ʻana, no ka mea, ua kāʻili ʻia kāna keiki e ke kula hoʻopololei. ʻAʻole i kakaʻikahi kēia hoʻopaʻi ʻoʻoleʻa ʻana; ua hoʻopaʻahao ʻia nā keiki he nui no kā lākou hewa mua, e like me ka haʻalele kula. ʻEhia o kākou i haʻalele i ke kula a i ʻole i ʻaihue i kekahi mea ma ko kākou wā kamaliʻi? Ua hana nō au i nā mea ʻelua, no laila, he lawehala anei au? ʻAʻole loa kēia mau keiki he mau lawehala ʻiʻo, ʻo ko lākou hewa hoʻokahi ke ola ʻana ma ke ʻano he mau keiki no ka lāhui i hoʻokolokolo ʻē ʻia e nā haole. 

Ō nānā kāua, e kuʻu makamaka heluhelu, i ke kānāwai i hoʻokumu ai i ke kula. Wahi āna, ʻo nā keiki ma lalo iho o ka makahiki 15 wale nō ke hoʻopaʻahao ʻia ma ke kula no nā mahina ʻeono a emi mai. Akā, ke nānā aku i nā palapala o ia kula, ua kūʻē ʻia nā rula ʻelua. No ka mea, ua mau nō ka hoʻopaʻa ʻia ʻana o kekahi mau keiki ma hope o ka piha ʻana o ka makahiki 15 iā lākou, a ua ʻoi aku ka hapanui o nā hoʻopaʻa ʻana ma mua loa o ʻeono mahina. ʻO ke koena o ka wā kamaliʻi ka wā hoʻopaʻahao i maʻamau loa. 

I mua o ka ʻahaʻōlelo a ma nā nūpepa pū i kūkala ai ka Papa Hoʻonaʻauao, ka mea nāna ka mālama ʻana i ke kula, he maikaʻi nō ke kula a e niau pololei ana ke kula i kona pahuhopu. Akā, ʻaʻole loa pēlā ke heluhelu aku i nā leka a ke kahu kula i kākau ai i ua Papa nei. Ma ia mau leka e ʻike ʻia ai ka hāwāwā nō o ka mālama ʻana a ka Papa i nā keiki. Ma ka m.k. 1873 i kākau ai ʻo George H. Dole, ke kahu kula ma ia wā, i kahi leka e nonoi ana i ka Papa e kōkua, no ka mea, ua poʻipū ʻia ke kula i nā ʻuku lio no kekahi mau makahiki. Inā pēlā nō ka noho ʻana ma ke kula, ʻaʻole au i pūʻiwa i ka pakele pinepine ʻana a nā keiki. 

Kākoʻo ʻia kēia ʻōlelo e ka hōʻike o ke Komite no ka Hoʻonaʻauao o ka m.k. 1868. Wahi a lākou, me he lumi hoʻomoʻa palaoa lā ka lumi kula, a pēlā pū ka pā i puni ai ke kula, ʻaʻohe lawa nā mea kanu no ka hānai kūpono ʻana i nā keiki, ʻaʻole ʻoi aku ke kolohe o nā keiki i loko o ke kula hoʻopololei ma mua o nā keiki ma nā kula ʻē aʻe, a ʻaʻole ka haʻalele ʻana a kekahi keiki i ke kula he kumu kūpono e hoʻopaʻa ʻia aku ai ua keiki lā i ke kula. Kū i ka ʻēkoʻa kēia mau leo ma nā nūpepa o ia wā, a me nā kekeke e hahai aku ana. No ka mea, maopopo i ka lehulehu he ʻino ke kula, ʻo ia nō kā lākou mau keiki nā mea i lālau ʻia a lilo aku i ke kula. Ua ʻike ʻia kēia hoʻomaopopo ʻana i nā leka i hoʻouna ʻia e nā mākua e noi haʻahaʻa ana i ka hoʻihoʻi ʻana i nā keiki i ko lākou poli. He nui wale aku kēia mau leka, a hāloʻi nā waimaka ke heluhelu aku.

(ʻAʻole i pau, a e ʻōʻili hou aku ana.)  

© Momi Bachiller