Kuʻi ka Lono Haʻalele ka Poʻe iā Chiapas, Mekiko no Kuakemala Kūlani Hagemann-Frank 17 ʻOkakopa 2024 E nā mamo a Hāloa, e maliu mai. Eia kekahi nūhou kūwaho aʻu e hōʻike aku ai i mua o ʻoukou. Pili kēia nūhou i nā kānaka a me nā lāhui ʻōiwi ma nā ʻāina ʻē. He pilikia nui i ulu ma kekahi kapa aku o ka Moananuiākea. Eia ka nūhou o ka pilikia o nā mamo a ke kūlina, he mau lāhui ʻōiwi nō. e heluhelu Me he ʻIwa lā i Kāʻili Waiwai Māhie Beck 5 ʻOkakopa 2023 Paipai mākou iā ʻoukou, e nā makamaka heluhelu, e noʻonoʻo i nā mea e hana ʻia nei ma Maui Komohana, a e nānā i nā hana a nā hui nui o laila. Ma loko o kēia pōpilikia kaumaha loa, ʻike mōakaaka ʻia, ʻaʻole hiki iā kākou ke hilinaʻi i ke aupuni, no ka mea, ʻaʻole lākou e mālama i ka pono o ka lehulehu, a i ka pono o Hawaiʻi. Hoʻolako mau ʻia nā hui nui i ka wai, no ke kumu hoʻokahi ʻo ke kālā a me nā pōmaikaʻi ʻē aʻe e loaʻa ana i ke aupuni. E noʻonoʻo pono kākou no ka pilina o nā hui nui lāua ʻo nā luna aupuni. e heluhelu A Hiki i ke Aloha ʻĀina Hope Loa Kahanu Cuban 15 Pepeluali 2023 I ka lā 17 o Ianuali i mākaʻikaʻi ai ka poʻe aloha ʻāina no ko kākou aliʻi wahine aloha, ʻo Liliʻuokalani. Ua lāhui mākou i ke kakahiaka nui a ua ʻālana ʻia he hoʻokupu no ko kākou mau aliʻi ma Mauna ʻAla. A laila, neʻepapa akula mākou me ka lōkahi i ka hale aliʻi ʻo ʻIolani. e heluhelu Nā ʻIole Nahu ʻAipono! Keolamaupono Sagario 1 Nowemapa 2022 I ke kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa nei, he mau kānaka e hōʻiole nei i nā pono o ke kula a me nā haumāna. He aha ia mea ʻo ka hōʻiole ʻana? ʻO ka hōʻiole ʻana, ʻo ia nō ka ʻaihue ʻana o ke kanaka i nā mea pono waiwai a kekahi kanaka ʻē aʻe. e heluhelu Ka Noho Kūʻokoʻa Lanakila ʻana o Kou ʻĀina Hānau Ponoʻī Keleka Falces 4 Kēkēmapa 2023 I kau ʻia maila i luna ke poʻomanaʻo i ʻike ʻia ai ka pono a me ke ʻano koʻikoʻi o ia mea no ka mau loa aku o ke ola o kekahi lāhui. ʻO ka noho kūʻokoʻa lanakila ʻana o kou one hānau ponoʻī ka wai kahe e lupalupa mai ai ka ʻāina. Ke kāʻili ʻia a ke hōʻaui ʻia akula hoʻi ua wai lā mai kou ʻāina aku, e pau pū iho ana nō hoʻi nā mea e lako pono ai ka nohona. e heluhelu Ola ka ʻĪ, Koʻolau Kahanu Cuban 1 Malaki 2023 No ka ʻaha hoʻoulu ʻōlelo Hawaiʻi ʻo Ola ka ʻĪ. Ua mālama ʻia ma ke kikowaena kūʻai ʻo Koʻolau i Pepeluali 2023. e heluhelu Wehe ʻia ke Kau ʻAha ʻŌlelo 2023 Māhealani Traub 15 Pepeluali 2023 ʻO ka lā 18 o Ianuali, ʻo ia nō ka lā i wehe ʻia ai ka ʻahaʻōlelo o ke aupuni ma ke kapikala. He lā nui kēia no nā poʻe o Hawaiʻi nei. Koʻikoʻi loa kēia au o ka makahiki, no ka nui o nā pila like ʻole e kākau ‘ia nei, ā inā ‘āpono ʻia ua mau pila nei, he mau kānāwai hou ia no ke aupuni. e heluhelu Kōlea a Kōlea, Kiʻi i ka Wai Lokalia Roldan 1 Nowemapa 2022 ʻO ke poʻomanaʻo i kau aʻela ma luna aʻe nei, ua lohea nō ma ke mele ʻo "Kāhuli Aku, Kāhuli Mai" nō nā pūpū hinuhinu o uka, akā, he manaʻo ʻokoʻa kaʻu e hoʻopaneʻe aku ai i mua o ʻoukou poʻe mamo no ka ʻaihue ʻia ʻana o ko kākou wai a lilo i ka manu o Kahiki! e heluhelu Ua Pau ʻo Waiola i ke Ahi Kailana Keen 5 ʻOkakopa 2023 Eia nā ʻohana ma Lāhaiana, Maui, ke luʻuluʻu nei i ke aloha. Hoʻokahi mahina aku nei, ua hele a pau loa ka nani o Lāhaina i ke ahi. Ua ʻā nā hale a me nā halekuʻi a pau loa, a ua hele kekahi mau kānaka i ke ala hoʻi ʻole mai. Nui loa aʻela nā leo uwē o ka lehulehu me ke kulu makawalu ʻana o ka waimaka i ka pau ʻana o ke ola o kānaka a me nā mea waiwai i ke ahi. ʻO kekahi o nā hale i pau, ʻo ia nō ka hale pule kupaianaha loa ʻo Waiola i kū ma ke alanui ʻo Waineʻe. e heluhelu No ka Pono o ka ʻĀina Kūpono Achuela 15 Pepeluali 2023 He ui, he nīnau, aia i hea ka wai a Kāne? He ui, he nīnau hou, aia i hea ke aloha no ka wai a Kāne? Ke aloha no nēia ʻāina? Aia kā i ka pūʻali koa o ʻAmelika? ʻO ia nā nīnau koʻikoʻi loa. He moʻolelo kēia no ka wehewehe pono ʻana i ke kūlana maoli o ka hana a ka poʻe i kūkala mai na lākou nō e hoʻomalu iā Kapūkakī, ʻo ia hoʻi ʻo Red Hill. e heluhelu Piʻi mai nā Kai o Hawaiʻi Maile Wong 1 Nowemapa 2022 He wahi mea hoihoi kaʻu e waiho ana ma mua ou, e ka mea heluhelu iā Ka Ulu Hoi, ʻo ia hoʻi, ke piʻi nei ke kai o Hawaiʻi. I kēlā me kēia makahiki ke nui nei ke kai piha a e pihō auaneʻi nā kaona a me nā wahi like ʻole ma kai. Akā, ʻo ka mea hoihoi, ʻaʻole wale nō ma kahakai e piʻi ana ke kai. Piʻi hoʻi ke kai i loko o nā lāʻau e ulu aʻe ma kahakai. e heluhelu E Mālama iā Lēʻahi! Yuko Uchida 1 Nowemapa 2022 No kona nani i kipa nui ʻia ai ʻo Lēʻahi e ka nui lehulehu. Akā, ʻaʻole maʻemaʻe ka ʻāina ma luna o ka mauna. Inā nui nā mea kipa o Lēʻahi, loaʻa ka hihia i ka mauna. ʻEhia kānaka e piʻi i ka puʻu ʻo Lēʻahi i hoʻokahi lā? He ʻeono kaukani kānaka i kipa mai i ka lā hoʻokahi! e heluhelu kiʻi hou

Kēhaulani Greene < hoʻi hope Ke Aʻo ʻana mai i ka Lāʻau Lapaʻau Kēhaulani Greene 1 Kepakemapa 2020 Aloha mai e nā makamaka heluhelu e ʻono i ka hoi! Hoʻoulu ʻia ua hoi nei i ka ua Tuahine, ʻo ia ka ua nāna e hoʻoulu i ka manaʻo a me ka ʻike o ka poʻe e ʻimi naʻauao nei. Mahalo au i kēia ʻike aʻu i aʻo mai ai, ʻo ia hoʻi, he waiwai ke aʻo o nā kumu like ʻole, ka mea e ō mai ana i ka ʻōlelo noʻeau “ʻaʻole pau ka ʻike i ka hālau hoʻokahi.” I ka ʻike ʻana o nā kūpuna i nā ʻano maʻi i pilikia ai ka poʻe Hawaiʻi, ua ʻohi lākou i nā lāʻau ponoʻī no ka hoʻomākaukau ʻana i lāʻau e ola hou ai ua poʻe maʻi nei. ʻO ka waiwai o ka lāʻau lapaʻau, ʻo ia ke aʻo ʻana mai i ka ʻike o nā kūpuna no ka hoʻōla ʻana a me ka mālama ʻana i ke kino. I koʻu aʻo ʻana mai e pili ana i ka lāʻau lapaʻau, ua aʻo mai i ka ʻike o nā kumu ʻokoʻa, ʻo kekahi, he kumu ma ke kulanui ma Mānoa a ʻo kekahi hoʻi, ʻo koʻu makuakāne e aʻo ana ma koʻu home. Ma ke kulanui a ma ka papa aʻo mai ke kumu i kona ʻike ma kona ʻano kaila, a ma koʻu home aʻo mai koʻu makuakāne i ka ʻike o koʻu ʻohana. Ua ʻokoʻa kēia mau kumu o ke aʻo ʻana i ka lāʻau lapaʻau, eia naʻe, ʻo ka mea waiwai o kēia aʻo ʻana mai, ʻo ia hoʻi ka ʻike ʻana i nā pilina o nā hālau ʻelua. Ma ka ʻaoʻao kulanui ua aʻo mākou ma o ka heluhelu ʻana i nā moʻolelo ma mua o ka hoʻomākaukau ʻana i ka lāʻau lapaʻau. Aia kekahi o ia mau moʻolelo i ka puke ʻo Lāʻau Hawaiʻi: Traditional Hawaiian Uses of Plants. Na Isabella Aiona Abbott i haku i ia puke e wehewehe ana i ka waiwai o nā lāʻau like ʻole o Hawaiʻi. Ma ka heluhelu ʻana ua hoʻokamaʻāina au i nā lāʻau like ʻole a me nā waiwai o ia mau lāʻau no ke ola kino. ʻO ke koali ʻawa kekahi o ia mau lāʻau. He ʻano polū a me ʻakala ka pua o ke koali ʻawa. A hoʻohana ʻia ka ʻili no ka hoʻokōkō ʻana i ka iwi i haʻi ʻia. He mea nui ke kūkulu ʻana i kahua no ka hana lāʻau lapaʻau ma ke aʻo ʻana i nā moʻolelo i mea e maopopo ai ka mana o nā lāʻau e hoʻomākaukau ʻia ana. Ma hope o ka heluhelu ʻana ua hoʻomaʻamaʻa mākou i ka hana, ʻo ia nō ka ʻohi ʻana i nā lāʻau a me ka hoʻokō ʻana i nā ʻōlelo a ke kumu no ka hoʻomākaukau ʻana i ka lāʻau. ʻO ia mau hana, ʻo ka heluhelu moʻolelo a me ka hoʻomaʻamaʻa ʻana ma ka lima nā mea i kōkua mai iaʻu i ke kūkulu ʻana i koʻu kahua no ka lāʻau lapaʻau. Ma ka hale naʻe, ua ʻike maka au i ka hana lāʻau lapaʻau a koʻu makuakāne i nā manawa i ʻeha ʻia ai kekahi o mākou. Eia he laʻana, i koʻu wā ʻōpio ua hāʻule koʻu kupuna wahine a ua haʻi kona iwi kuʻekuʻe. A ua ʻohi koʻu makuakāne i ke Koali a ua hoʻomākaukau ʻia ka lāʻau Koali me ka paʻakai ma ke ʻano he kāpaʻi, ʻo ia hoʻi ke ʻano o ka lāʻau i kuʻi ʻia a kau ʻia ma ka ʻili a i ʻole kahi ʻeha. Ua wahī ʻia ia kāpaʻi ma ke kuʻekuʻe i ka lau lāʻī. A laila ua hoʻomākaukau koʻu makuakāne i ka wai kī Koʻokoʻolau no koʻu kupuna wahine e inu ai i kēlā me kēia lā. I ia wā ʻaʻole i maopopo kāna hana iaʻu. Eia nō naʻe, i kēia wā, maopopo iaʻu ke kumu o kona hoʻohana ʻana i ke Koali no ka iwi i haʻi ʻia. Ua heluhelu au ma ka papa e pili ana i nā hana like ʻole no ke Koali a me ka hoʻohana ʻia ʻana o ke Koali no ia ʻano ʻeha. Ua ʻike au i ka pilina o ka hana a koʻu makuakāne ma ka hale a me kaʻu mau aʻo ma ka papa, a ua ʻike ʻia ke kumu no kā koʻu makuakāne hana.ʻO ia nō, he ʻano hoʻokaulike ʻana ka heluhelu a me ka hoʻopaʻa haʻawina ʻana ma ke kulanui a me ka ʻike ʻia ʻana o ke aʻo mai ka haʻawina ma ka hana ma ka hale. A no kēia kūkulu ʻia ʻana o ke kahua ma ka ʻaoʻao o ke kulanui, ua maikaʻi aʻe koʻu hoʻomaopopo ʻana i ka hana lāʻau lapaʻau a koʻu ʻohana ma ka hale ma ia ʻaoʻao. ʻO ka mea nui i aʻo ʻia mai mai nā kumu ʻelua, ʻo ia ke kulanui a me ka ʻohana, ʻo ia nō ka pule. Ua aʻo ʻia e nā kumu ʻelua ka mana o ka pule ma ka hana lāʻau lapaʻau. He mea nui ka pule ʻana ma ka ʻohi ʻana i ka lāʻau, ma ka hoʻomākaukau ʻana i ka lāʻau, a laila ka pule ʻana no ke kanaka e hoʻōla ʻia aku. A i koʻu aʻo ʻana mai i kēia māhele no ka hana lāʻau lapaʻau, ua paʻa i ka mana o ka pule koʻu kahua e kūkulu nei no ke aʻo ʻana mai i ka lāʻau lapaʻau. ʻOiai ua ʻokoʻa ka hālau o ke kulanui a me ka hālau o ka hale, ua hiki iaʻu ke ʻike i ka pilina ma waena o nā kumu ʻelua i mea e hoʻoikaika ai i koʻu kahua no ke aʻo ʻana mai a me koʻu hana ʻana i ka lāʻau lapaʻau. A ua waiwai kēia hoʻoikaika ʻana a me ke kūkulu ʻana aʻe i koʻu ʻike i mea e mālama ai i koʻu ola kino a me nā keiki aʻu e hānai ai i kekahi lā. A i ka wā kūpono, e hoʻīli au i nei ʻike i kaʻu mau keiki, kekahi. E paipai ana au i kaʻu keiki e aʻo pū mai ma ke kulanui i mea e hoʻoikaika ai i ka ʻike. Eia au ke paipai nei iā ʻoukou e aʻo i ka lāʻau lapaʻau, ma nā wahi a me nā kumu waiwai, a inā he ʻike lāʻau lapaʻau ko kou ʻohana, e hoʻomau i ka ʻike o lākou. © Kēhaulani Green 2020 ko mua ko hope

Keʻalahoʻoipoleimaile Cabanilla < hoʻi hope Hoʻi mai ʻo Makanikeoe Keʻalahoʻoipoleimaile Cabanilla 1 Nowemapa 2022 E ka mea i heluhelu i kēia moʻolelo hālikelike, e pale ʻia kāua e nā akua, nā ʻaumākua a me nā kūpuna i ke aloha mai ka piko o ke poʻo a ka poli o ka wāwae a laʻa ma nā kihi ʻehā o ke kino. I ka makahiki 1820 i hōʻea mua mai ai nā mikionali, ʻo ko lākou kāpae akula nō ia i nā ʻike a me nā hana Hawaiʻi. ʻO ka hua o kā lākou hana ʻino, ʻo ia ko kākou hoʻomaopopo ʻole ʻana a mālama ʻole ʻana iā kākou iho, ʻo nā ʻōiwi ponoʻī o Hawaiʻi. ʻO ka hoʻoponopono kekahi mea i hoʻomaopopo ʻole ʻia paha i kēia wā a poina paha iā kākou ka mālama maoli ʻana iā kākou iho nō. E hoʻomaopopo ʻia iho, he pule ka hoʻoponopono, he ʻaha nui nō, he kalana, a he hana hoʻokahi nō. Mai nā ʻike i hoʻolaha ʻia i kā Mary Kawena Pukui puke ʻo Nānā i ke kumu: Vol. 1 , hōʻike ʻia ke kuanaʻike Hawaiʻi a me ka hana ponoʻī o ka hoʻoponopono. Eia i loko o kēia pepa he moʻolelo no ka ʻohana i pilikia, a hemo ka pilikia i ka hoʻoponopono. E ʻimi ana kāua, e ka mea heluhelu, i kā lākou hoʻomau maoli ʻana i ka hoʻoponopono. E nānā pono kāua i ka hoʻoponopono ʻana o ka ʻohana ʻo Lama. ʻO Hulili ke kāne. ʻO Kukui ka wahine. Noho pū lāua a hānau ʻia ʻo Keao, he wahine, ʻo Laʻakea, he kāne. Eia hoʻi ka ʻohana ʻo Lama. He pilikia ko ka ʻohana a na ua wahi pilikia nei e hōʻino iho nei i ko lākou nohona. Ma muli o ke noi a Kukui, hui pū ka ʻohana no ka hoʻoponopono. ʻO ka hui ʻana o nā lālā āpau o ke kumu, he mea nui hoʻi. Aia a noho pū ka ʻohana holoʻokoʻa, ua pono. ʻAʻole naʻe he pono ke komo ʻana mai o kekahi leo ʻokoʻa. Pili pono ka hoʻoponopono ʻana i ka hale ponoʻī wale nō a me nā kānaka i ʻike maka i ka pilikia. ʻAʻohe kahuna o ka ʻohana Lama, no laila, ʻo ko Hulili māmā ka mea i alakaʻi aku i ka hālāwai. I ka māhele mua loa, hāpai aʻe lākou nei i ka pule wehe . Pule aʻe lākou i nā akua, nā ʻaumākua, a me nā kūpuna. Eia hoʻi ka hoʻomaka ʻana o ka hoʻoponopono. Ma hope mai o ka pale ʻana i ka ʻohana, ʻo ke kūkulu kumuhana ka hana. Eia ka hana, ʻo ka hāpai manaʻo, ʻo ka hoʻolohe pono, a me ka haʻi ʻana i ka pilikia. Eia ka pilikia, he wāwae pehu ko Laʻakea. He maʻi hou kēia no waho . Nīnau aku ko Hulili māmā i nā ʻōpio ʻelua no ka pilikia, a hōʻike ʻia ā maka ko Keao huhū ʻana iho iā Laʻakea. E kūkākūkā pū lāua i ke kumu o kona paio ʻana. Mōhala auaneʻi ka ʻoiaʻiʻo — ʻo Laʻakea kai hana kolohe aku iā Keao. Ua mihi ʻo Laʻakea iā Keao no kona hōʻino ʻana aku iā ia. Nīnau aku ko Hulili māmā, ke alakaʻi o ka hoʻoponopono ʻana, "E Keao, hiki paha iā ʻoe ke kala aku iā Laʻakea?" Kū haʻa ka ʻula ahi a lāua. ʻAe nō ʻo Keao i ke kala ʻana iho i ka hewa. Ua hoʻohāmau ʻia ka makani paio a hoʻi mai ʻo Makanikeoe. E like me ka hoʻomaka ʻana o ka hoʻoponopono, e ʻāmama a noa aku ka pule . ʻAʻole hoʻi kēia ʻo ka hopena, e noho pū lākou i ka wā hoʻomalu no ka noʻonoʻo a hoʻomaha i ka malu. I ia pule aʻe hoʻi, hoʻōla ʻia ko Laʻakea wāwae a me ka ʻohana ʻo Lama. Aloha wale hoʻi e ka mea heluhelu, ua hōʻea kāua i ka hopena pono no ka hoʻoponopono ʻana i ka ʻohana. Eia nā manaʻo nui e hoʻomanaʻo pono ai kāua no ka hoʻoponopono, ʻo ka ʻohana wale nō a me nā kānaka i pili i ka pilikia, ʻo ka mālama ʻana i nā māhele āpau o ka hana pono, ʻo ka mihi, kekala, a me ka hoʻomanawanui ʻana. Mai ka piko o ke poʻo a ka poli o ka wāwae a laʻa ma nā kihi ʻehā o ke kino, e hoʻi paha kāua me ka maluhia. ʻĀmama, ua noa. © Keʻalahoʻoipoleimaile Cabanilla 2022 ko mua ko hope

Ka-pupu-i-hoihoiia-i-ka-aina < hoʻi hope Na Inoa Aina o Ewa e Lohe Ole ia Nei Ka-pupu-i-hoihoiia-i-ka-aina 1 Kepakemapa 2020 I ka wa mamua, he umikumakolu ahupuaa o Ewa. Aka i keia au nei o kakou, ke ninauia na kanaka e noho ana mao maanei o Ewa, o wai ka inoa o kona ahupuaa? aohe ona manao. Ua uhiia keia mau inoa i na inoa kulanakauhale a me na inoa “moku” hou o keia wa, e laa me Kapolei, Waipahu, Pearl City, Pearl Harbor, a pela wale aku. I ka manao o keia mea kakau nei, he mea minamina nui kela, ina poina wale aku na inoa maoli o keia mau aina, poina pu ko lakou waiwai, oia no na moolelo like ole pili i ua mau wahi nei. E na makamaka heluhelu o nei nupepa o Ka Ulu Hoi, e huakai pu kakou ma o keia wahi moolelo uuku i ka aina e hoopuni nei i ke awa lau o Puuloa, kahi i ulu ae ai ka ia hamau leo, oia no o Ewa, i mea e ola hou ai keia mau inoa aina e lohe ole ia nei i keia mau la. E like me ka puka ana ae o ka la i ka hikina a me kona kau ana aku i ka mole o Lehua, pela pu ke ano o ka kakou huakai. Hoomaka keia huakai ma Halawa, oia ke ahupuaa ma ka palena hikina o Ewa, ma laila no i lawaiaia’i ke akule ma Kapakule. He loko i-a o Kapakule i kukuluia e Kane laua o Kanaloa i ko laua wa e nanea ana i Halawa, aia no ia ma kahi o ka nuku o ke awa lau o Puuloa. E maalo aku kakou ia Aiea a i ka hoea ana aku i Kalauao, ikeia ke kalo e ulu ana ma ka ili aina o Kaonohi a me na i-a e holo ana i kai ma ka loko o Paaiau. A Holo aku a hala o Waimalu, ka aina i noho alii ai o Kalanimanuia i ka wa kahiko, a hoea aku i Waiau e ike maka ai i ke kiowai o Honokawailani, ka wai auau o ka wa i hala, kahi i lilo ai ke kaikamahine i wahine hiu i-a. A hiki ka kakou huakai i Waimano a me Manana. Ma Manana no ka aina i kapaia o Paauau, he aina momona no ia a oia kahi i ulu ai ka i-a hamau leo. Oiai pau ua mau i-a la i ka laweia aku i Kahiki, mau no kona nani, a oia ke kumu a John Iosepa i haku ai i keia mau lalani mele: Pau ole ko’u hoohihi I ka nani o Paauau Na wai e ole ka iini Ua noho a kupa i laila. Holo aku a hoea ma Waiawa a kuhi aku i kai i ka i-a o waho a me ka limu o loko. E na makamaka heluhelu e huakai pu nei me a’u, i keia mau la, o keia mau ahupuaa eha a’u i helu aku nei, mai Waiau a hiki i Waiawa, ua uhiia ko lakou mau inoa ma lalo o ka inoa o Pearl City, aka nae he mau inoa maoli lakou pakahi apau. A holo aku kakou mai Waiawa a hoea i Waipio, a hoomanao mai la i na lehua i haule iho ma Kipapa. Holo aku a hoea ma Waikele, kahi i kapaia i keia mau la o Waipahu. O Waipahu, he inoa kela no kekahi punawai a ili aina hoi. Oiai he wai kaulana no o Waipahu i ke kipa pinepineia ana e Kaahupahau, o Waikele ka inoa o ke ahupuaa. A hoea aku kakou i Hoaeae, oia no ka aina hanau o keia mea kakau nei, a me ke kahawai o Kahoaaiai i kahe iho i ka wa kahiko. A pau ka kakou huakai ma Honouliuli, i ka home a Kamaunuaniho i noho ai ma hope o ka lanakila ana o Kamapuaa ma luna o Olopana, ma Puuokapolei e noho ana ia kupuna wahine mana nui a hiki i keia wa o kakou. No laila e na makamaka heluhelu, aole e poina na inoa kahiko o Ewa, a pela pu na inoa kahiko o ko oukou aina ponoi. No ka mea, ina kaheaia na inoa maoli o kela me keia wahi, ola no ua mau aina la. Ola hoi na moolelo o ia aina a me na kupuna e noho ana i laila. © Kama Kaaikaula 2020 na Kama Kaaikaula ko mua ko hope

Makana Gomes < hoʻi hope ʻAʻohe Hala ʻUla o ka Pō Makana Gomes 4 Kēkēmapa 2023 He leo heahea mai ka poʻe o Puna maka kōkala i ka hikina a hiki aku i ka poʻe kuawehi i ka ulu hala ʻo Kahaʻipū ma ke komohana. Aloha nō kāua e ka hoa makamaka heluhelu i hiki mai nei i mua o kēia wahi nūpepa. Eia hou ka leo o kekahi polohīnano e kūkala ana i mua ou me ka wehewehe hou ʻana i mau mea no ka unala lauhala hoʻi. Ua minamina kā hoʻi ka hala ʻana o nā ʻike hohonu o ka unala lauhala, akā e hoʻolaha ana kēia polohīnano i nā mea aʻu i aʻo ai mai ka waha mai o kuʻu poʻe kumu. E laʻa, nā akua o ka unala lauhala, nā inoa o nā pūhala kaulana, nā māhele o nā lau, nā piko, nā hoʻoheno, nā kaila o ka ulana ʻana, a pēlā wale aku. ʻO ia nō, ʻo Kāʻeo Izon, ke kumu hoʻi o nā hui unala lauhala ʻo ʻAla Hīnano a me Waianuhea o ka pua hala a me C. Pueo Pata, ke kahu hoʻi o ua mau hui nei. E like me ke poʻo inoa i kau ʻia ma luna aʻe nei, ʻaʻole hala ʻula i ka pō. Inā maopopo ʻole iā kākou nā ʻike hohonu o kēia ʻoihana ʻoi loa o ka makamae, pehea lā kākou e mahalo ai i kona mau hiʻohiʻona? No laila e ka makamaka heluhelu, e heluhelu mai i kēia pule no ka poʻe unala lauhala. Na C. Pueo Pata i haku i kēia pule aʻu e kālailai ana. Ua ʻako ua ʻo Pueo i nā ʻike ʻāhui hala like ʻole, ʻokiʻoki ʻia a ʻoi, a laila kui ʻia a paʻa ihola me he lei ʻaʻala hiehie lā ke nānā aku! ʻO kekahi kumu o kāna haku ʻana i kēia mele pēia, ʻaʻole nui nā oli a me nā pule unala lauhala i ili maila i luna o kākou i kēia au. He aha ke kumu o kēia hoʻīli ʻole ʻana mai i ia mau ʻano pule? Maliʻa paha, ua pau kēia ʻike i ka nalowale ma muli o ke kālele manaʻo, ʻo ia hoʻi, aia nō ke ola i ka hana. Me he mea lā, ʻo ka maiau o ka lima ka mea nui, ʻaʻole i nānā ʻia ke kāpulu o ka naʻau. E uhi ana ka wā i hala i nā mea i hala. Mahalo hoʻi au i kēia māhele i hoʻopaʻa naʻau ʻia e ka poʻe kūpuna. E laʻa, nā ʻano piko, nā ʻano hoʻoheno, me nā ʻano hana ʻokoʻa, ʻo ia hoʻi, nā hana i kō i ka lima. Akā, ua hiki iā kākou ke hānai hou i ia mau māhele o ka noʻonoʻo ma nā ʻike i waiho maila ma loko o ka nūpepa, a ma loko hoʻi o nā inoa ʻāina kekahi. No laila, hoʻomaka kākou ma paukū mua o nei pule, ma nā māhele o ke poʻo lauhala i helu ʻia ma ka pule a Pueo Pata i haku ai ma ka lā ʻumikūmāono o Novemaba i ka M.H. 2019. Ua kapa ʻia ʻo “He Pule No Ka Poʻe Ulana Lauhala.” ʻOiai, he pule kēia no ka poʻe ulana lauhala; hoʻomaka aʻela ʻo ia me ke kuhi ʻana aku i nā māhele o ka lau mai ka muʻo a i ka polohīnano. ʻO ia hoʻi mai ka piko o ke poʻo, a i waho. Penei ka hoʻomaka ʻana: Lau ʻo ʻOhiʻohikupua– He muʻo, He ʻao, He pūʻawa, He pūkani, He ʻiokoʻo, He koʻo, He pili lāʻele, He lāʻele, He paʻilauʻula, He polohīnano– He lau mai nō. E like me kaʻu i wehewehe ai i kēlā mahina i hala aʻela, na ʻOhiʻohikupua i hoʻolako mai i nā lako āpau e pono ai ka mea ulana lauhala. No laila, he kūpono ka hoʻomaka ʻana me kona inoa. Pēlā nō kā Pata hana ma ka hoʻomaka ʻana o kēlā me kēia paukū i mea e kūpinaʻi ai ka inoa ʻo ʻOhiʻohikupua. He kuleana a he hana ko nā māhele lau āpau. Ua hiki ke hoʻohālike i kēia mau māhele o ka lau me ka māhele o ke ola kanaka. ʻO ka muʻo hoʻi ka wā pēpē a ke ulu aʻe a oʻo mai, ʻo ia ka wā ʻiokoʻo. Ke ʻelemakule a luahine maila, ʻo ia ka paʻilauʻula me ka polohīnano hoʻi. Ke hele ʻoe i ka ʻohi lauhala ʻana ma kahi wahi, makaʻala a makawalu hoʻi i ke aka o ka pūhala me ke ola o ke kanaka. Inā he muʻo ʻoe ʻaʻohe mea e hoʻopalekana aku iā ʻoe. ʻAʻohe ona kōkala. ʻAʻohe ona ikaika. ʻAʻohe ona leo. Me he mea lā he pēpē maoli ʻo ia. Aia nō a oʻo maila ka lau me ke kōkala, ʻo ia ka wā e ulu maikaʻi ai ka lau. Me he kanaka lā e oʻo ana ka noʻonoʻo. Ma ka paukū ʻelua helu papa ʻia nā papa o Kahiki. E laʻa, “Kahikikū a me Kahikimoe.” Hoʻomanaʻo paha ʻoe i ka moʻolelo o ʻOhiʻohikupua me kona ulu ʻana mai lalo mai o ke kai ma Kahiki? He maʻamau kēia hea ʻana i nā papa ma ke oli a ma nā mele Hawaiʻi hoʻi. Ua hōʻike ʻia ka pilina me ʻOhiʻohikupua i kona kupu mua ma Kahiki. ʻO ka paukū ʻalua, hoʻomaka ana penei: Lau ʻo ʻOhiʻohikupua– I Kahikikū– I Kahikimoe, I Kahikiikapapanuʻu– I Kahikiikapapalani, I Kahikikapuihōlanikekuʻina– He ʻuluʻulu mai nō. ʻIke paha ʻoe i kekahi mau hua ʻōlelo pili i ka ulana? Pehea ʻo Kahikikū me Kahikimoe. Kohu mea lā, hiki ke ʻike ʻia ka hana a ke kū ma ka unala ʻana ma kona ʻano he kāne ma o ka huki mālie ʻana i ka ʻaoʻao ʻākau. Ma ka ʻaoʻao o ka moe, hiki ke ʻike ʻia ka hana a ka moe ma kona ʻano he wahine ma ka moe mālie ʻana ma waena o nā kū. Eia naʻe, ʻaʻole hiki ke hoʻokaʻawale i ke ʻano o kū a me hina, aia nō lāua ma kahi like i loko ou a i loko hoʻi o ka hana kekahi. Ua hoʻohālikelike ʻia hoʻi kēia me ke ʻano o ke kanaka. Pēlā nō ma ka unala ʻana, ke huki mai i nā moe i ka ʻaoʻao o nā kū, e kīkeʻekeʻe auaneʻi kāu ala e ulana ana, ʻo ia nō ʻoe ʻo ke ala nui o Hana ma Maui ala. ʻO kēia ka paukū ʻakolu, penei ka hoʻomaka ʻana: Lau ʻo ʻOhiʻohikupua– ʻUmiki ʻia ʻo Pele, Lānia e Pele, Hukia e Pele, Hoʻoleia e Pele, Ulu iā Pele ma Hawaiʻi nei–He loaʻa mai nō. He mea kēia paukū no ka poʻe ulana lauhala e hoʻomaopopo ai i ka moʻolelo o ka unala lauhala. I mea aha i hoʻokomo ai ʻo ua Pueo i kēia mau lālani e pili ana iā Pele? Hoʻomanaʻo paha ʻoe i ka moʻolelo aʻu i hōʻike ai i ka mahina i hala aku nei, ʻike akula kākou i ka moʻolelo o ʻOhiʻohikupua i kāna hoʻohihia ʻana iā Pele. Pehea kou manaʻo no kēia mau hua ʻōlelo? Kau nō ka manaʻo i ka manaʻo nui o ka moʻolelo, i ka hoʻolei ʻia ʻana o nā poʻo lauhala e Pele. ʻUmiki ʻia nō ʻo Pele e nā kōkala o ʻOhiʻohikupa. Ua lānia o Pele i nā lau a hoʻokuʻu ʻia ʻo ia. E alia iki kākou a, e wehewehe i kēia huaʻōlelo i puka i luna aʻe nei. ʻO lānia, pili i ka moʻa ʻia ʻana o nā lauhala ʻōpiopio i ke ahi a i ʻole ma luna o nā nānahu. Ma hope pono o ka lānia ʻia e Pele, ua hukia nā lauhala e Pele. A laila hoʻoleia nā poʻo hala e Pele. Ua ulu nō iā Pele ma Hawaiʻi nei. Pēlā nō e hoʻolako ʻia ai ka poʻe unala lauhala Hawaiʻi i nā lauhala e pono ai ka unala lauhala ʻana. I kēia manawa, haʻalele kākou i kēia paukū ʻekolu no ka nānā ʻana i ka paukū ʻeha piha i nā ʻōlelo noʻeau. Aia nā ʻōlelo noʻeau he nui ma ka paukū ʻehā. I mea aha ka ʻōlelo noʻeau? Eia ka waiwai o ka manaʻo Hawaiʻi i loko o ia mau ʻōlelo noʻeau i mea e hōʻike aku ai i ke kuanaʻike o ka ʻāina, a me nā mea kūlohelohe o ke ao Hawaiʻi. Pēia ka hoʻomaka ʻana: Lau ʻo ʻOhiʻohikupua– I ka ua pehi hala o Hāmākua, He paʻipaʻi mai nō; I Puna maka kōkala, He kīhae mai nō; I nā hala o Kahuku, ʻau i ke kai, He hoʻoluʻu mai nō; I ka hala māpu ʻaʻala o Ūpēloa, He holoi mai nō; I ka hala o Pōhākaʻa, He pōkaʻa mai nō; Pā ka Mololani i Kuaaʻohe, He kō mai nō; ʻOʻoi nā kui i ʻOpihikao, He mauʻu mai nō Hū wale aʻe ka nani i kēia paukū ma o nā aka o nā ʻōlelo noʻeau! Nani maoli nō. Aia nō i Hāmākua ma Maui ka ua pehi i ka ʻāhui hala a lohe ʻia ka paʻipaʻi o ka ua i ka hala. Ma Puna waiho ʻia ka piko o ka pēpē i loko o kekahi pūhala i mea e ulu ai kona lihilihi maka me ke ʻano milo o ke kōkala lauhala. Aia i Kahuku ma Oʻahu mokupuni, nā pūhala kokoke i ke kai a hoʻoluʻu ʻia mai nō e ka ʻehu kai. Hoʻomākaukau ka poʻe o Kahuku i nā lauhala me ka hoʻoluʻu koke i ka lauhala i loko o ka wai i mea e hoʻopalupalu ai i ka lauhala. ʻO ka lauhala kokoke i ke kai ka makemake a kekahi poʻe unala no ka mea aia ka paʻakai i loko, akā ʻo ka lauhala o ke kuahiwi kaʻu i makemake ai. Kaulana loa ʻo Hilo i ka lauhala, a ʻo Ūpēloa kekahi wahi i loko o Hilo me ka hala māpu ʻaʻala i ka ihu. Mai hea mai kēia māpu ʻaʻala? Mai ka ʻāhui hala? Mai ka ʻaʻala o ka hīnano? Pehea kou manaʻo? Aia nō a palupalu ka lauhala, hiki ke holoi i ka lau a ūpē. Aia ma Pōhākaʻa, Hawaiʻi ka hana pōkaʻa i ka lauhala. Kapa aku kekahi poʻe i kēia kaʻa ʻana o ka lauhala he pōkaʻa, pōʻala, a i ʻole kūkaʻa. Ma ʻOpihikao kahi i hoʻokumu mua ʻia ai ke koe lauhala e kekahi kaikamahine. Aia ma ka Nupepa Kuokoa , Buke 18, Helu 20, 17 Mei 1878 ka ʻatikala i puka ai kēia ʻōlelo no ua kaikamahine nei. Mau nō kā kākou hoʻohana ʻana i kēia ʻano koe no ka hoʻolako ʻana i nā mauʻu! Me he mea lā, he kaʻina hana kēia paukū mai ka ʻohi ʻana i ka lau ā i ke koe ʻana i nā lau. E ka makamaka heluhelu, ʻaʻole au e kaulaʻi i nā iwi i ka lā, no laila e kāpae aku ana au i ka paukū ʻehā, ʻeono, me ʻehiku. No laila, ua hiki mai kāua i ka paukū hope loa, ʻo ia ka paukū ʻewalu. Mōakāka paha kēia paukū hope loa, a eia ka hoʻomaka ʻana: Lau ʻo ʻOhiʻohikupua– He lako, He pono, He loaʻa, He ola, He palalauhala, He haumakaʻiole, He kau i ka puāneane mai nō. Noa, lele wale aku lā! Ma mua o koʻu hoʻokuʻu ʻana iā ʻoe, e ka makamaka heluhelu, he manaʻo hope loa ko kēia polohīnano e kūkala ai. I mea aha koʻu wehena i kēia pule? I mea e hohonu ai ka ʻike o kahi e ulana pāpale ana ma waho aʻe o ka hana lima wale nō. Aʻo maila au mai kaʻu kumu, ʻo ka hoʻomau ʻana a me ka hoʻoholomua ʻana ka mea nui o kēia hana noʻeau makamae. ʻAʻole ia no ke kūʻai aku a hoʻokiʻekiʻe iā ʻoe iho. He pū hala aʻa kiolea. Inā pēlā ke kumu o kou ulana ʻana, pohō a lapuwale ʻoe. ʻO ka mea koʻikoʻi, he oli hou kēia, eia naʻe, kahiko kēia mau wahi i helu ʻia e Pueo Pata. No laila he hōʻailona ia me ka hoʻonui ʻana i ka ʻike me nā hua ʻōlelo pili i ia hana. He wahi leo mahalo kēia iā Kāʻeo Izon kaʻu kumu a me Pueo Pata, ke kahu hoʻi o kaʻu hui. ʻAʻohe hana a Kauhikoa, ua kau ke poʻo i ka uluna. © Makana Gomes 2023 #loinahawaii ko mua ko hope

Kaimana Kawaha < hoʻi hope He Aloha no ka Miki Aloha Hula Kaimana Kawaha 30 ʻApelila 2022 Mai ka lā 21 a i ka lā 23 o ʻApelila, ua mālama ʻia ka hoʻokūkū hula nui kaulana o ke ao, ka Mele Manaka, ma kahi i mālama mau ʻia ai, ma Hilo hoʻi i ka ua Kanilehua. Ma ia mau lā, e lei ana ʻo Hilo i nā ʻaʻahu o ka ʻāina, ʻo nā lei nani ʻoe, ʻo nā ʻala onaona ʻoe, ʻo nā lole mikiʻoi ʻoe, a ʻo nā helehelena uʻi mai nō hoʻi kau o nā Hawaiʻi. Ke hoʻomanaʻo nei kou mea kākau i kēia hoʻohialaʻai, ʻIke hou ana i ka nani o Hilo I ka uluwehiwehi i ka lehua Lei hoʻohihi a ka malihini Mea ʻole i ke kono a ke aloha Ma ka pō mua nō o ka Mele Manaka, ua kau ʻia aʻela ka lei kalaunu o ka Miki Aloha Hula 2022 i ka wahine nāna ka hula ʻoi kelakela ʻana. A eia nō ke hoʻomaikaʻi hauʻoli ʻia aku nei ka wahine nona ia lei kalaunu nui o ka hanohano a me ka haʻaheo ʻo Piʻikea Kekīhenelehuawewehiikekauʻōnohi Lopes. He ʻōlapa nō ʻo ia nei na ka hālau hula ʻo Ka Lā ʻŌnohi Mai O Haʻehaʻe kahi e aʻo ʻia nei e nā kumu hula e Tracie lāua ʻo Keawe Lopes. Iā ʻoukou nō kēia leo aloha hoʻomaikaʻi! No ka māhele hula kahiko, ua hula nō ua ʻelele nei i ke mele ʻo No Puna ke Āiwaiwa Hikina no ka mahalo ʻana aʻe i nā wahi pana kaulana o ka ʻāina paia ʻaʻala i ka hala. Ua haku ʻia nō kēia mele e Lolokū a ua ʻōlelo ʻia nō hoʻi he mele a hula kēia e hoʻohanohano ana i ka moʻokūʻauhau hula o Kumu Tracie Lopes a i kona poʻe kumu hula hoʻi ʻo OʻBrien Eselu lāua ʻo Thaddeus Wilson. Ua pā maoli nō ka naʻau! No ka māhele hula ʻauana, ua hula ʻo ia nei i ke mele ʻo Pua Be-Still i haku ʻia e Bill Aliʻiloa Lincoln no ka hoʻohaliʻa ʻana a me ka hoʻohanohano ʻana hoʻi i ke one hānau o ua Lincoln nei ma Kohala, Hawaiʻi. Ua ʻōlelo ʻia, he mele nō kēia e hoʻohanohano ana i ka moʻokūʻauhau ʻohana o ka makuakāne o ua Piʻikea nei, ʻo Keawe Lopes hoʻi. No ia kumu i pākela ai ke aloha a me ka mahalo no ia mele a hula ʻana. ʻO kekahi mea hoʻi i haʻaheo ai ʻo loko a i hāloʻi ai ka waimaka, ʻo ia nō ke kūpaʻa lanakila mau ʻana o ia lālā o Kawaihuelani nei ma ka ʻōlelo aloha o ka ʻāina. Mai kona wehewehe mua ʻana mai i ka pōʻaiapili i koho ʻia ai nā mele i hula ʻia a hiki i kona nīnauele ʻia ma hope o ka lei ʻana i ka lei kalaunu, ʻo ka ʻōlelo Hawaiʻi wale nō kai hoʻopuka ʻia. Ua kū nō ka ʻōlelo aloha i ka lanakila i kēia Mele Manaka a puni ke ao ma muli nō o kēia koa ʻōlelo makuahine. Me ʻoe aku nō e Piʻikea ke aloha mau loa! Ua ola nō nā kūpuna, ua ola nō ka ʻōlelo, ua ola nō ka moʻolelo, a ua ola nō hoʻi ka ʻāina aloha! Eō e Puna ē! Eō e Puna hoʻi! Eō e Pili me Kalāhikiola! Eō e Ka Lā ʻŌnohi Mai o Haʻehaʻe! © Ka Ulu Hoi 2022 ko mua ko hope

Lopaka Weltman < hoʻi hope He Moʻolelo no Pōpōʻalaea a ʻo Waiʻānapanapa Lopaka Weltman 1 ʻOkakopa 2020 He ‘āina ‘o Wai‘ānapanapa ma ke ahupua‘a ‘o Honokalani ma ka moku ‘o Hāna ma Maui. ‘O ka Lani ha‘aha‘a lāua ‘o ke Ōnini-puaʻiʻo kona mau ua, ‘o ka ‘Ai-maunu lāua ‘o ka I‘a-iki kona mau makani. ‘O ke kumu paha o ka inoa ke ‘ano ‘ānapanapa o ka wai o kekahi pu‘uone ma Wai‘ānapanapa. Kaulana nō ia i ka nani o kahakai a me ka hae o ka nalu. E kipa ‘ia ka pāka moku‘āina ‘o Wai‘ānapanapa e nā malihini a me nā kama‘āina i kēlā me kēia lā. He ‘āina aloha ‘ia nō ia. Eia nō na‘e, ‘a‘ole lau nā malihini i kēia makahiki ma muli o ka ma‘i ahulau ‘o COVID-19. Eia mai he ʻōlelo hoʻoheno na Samuel Kapu e hoʻomanaʻo aʻe ana i kēia ʻāina aloha. Makemake au e ʻike aku A i ka ua lani haʻahaʻa Me ka Waiʻānapanapa A ʻo Maui nō lā ka ʻoi Kaulana nō ho‘i ‘o Wai‘ānapanapa ma ka lāhui Hawai‘i i ka mo‘olelo o ke ali‘i wahine ‘o Pōpō‘alaea. Wahi a kekahi mo‘olelo i kākau ‘ia e E. H. Paulo ma ka Nūpepa Kū‘oko‘a ma ka lā 12 Iulai 1862, ua lilo ke ali‘i wahine he uku i ke ali‘i ‘o Ka‘akea ma ka pā‘ani hā‘awe i kūkulu ‘ia e ka mō‘ī ‘o Kamohoali‘i. He ali‘i kapu nō ho‘i ‘o Pōpō‘alaea, a u‘i wale nō ho‘i. Pi‘i a‘ela ka lili o Ka‘akea ma muli o ke aloha o ka po‘e iā Pōpō‘alaea a me kona aloha i kona kaikunāne hānau hope. No laila ikaika kona makemake e ho‘omake iā Pōpō‘alaea. A laila, mahuka ‘o Pōpō‘alaea me kekahi ʻōhua āna, a pe‘e ma loko o kekahi lua wai ma loko o ka pu‘uone ‘o Wai‘ānapanapa. Ma ka pō nō lāua e hele ana i kauhale o Honokalani no ka ‘imi ‘ana i mea ‘ai. E ho‘omeheu ana ‘o Ka‘akea iā lāua a ‘ike kā i ka mā‘alo o ke aka o ke kāhili i ka ʻili o ka wai. ‘O ka pepehi maila nō ia ā make nā wāhine ‘elua i ke ko‘i a Kaʻakea, a kahe ke koko i ka wai. Ho‘omana‘o ‘ia mai ka mea kipa i ka pu‘uone ‘o Wai‘ānapanapa i ko lāua make i ka pō Kū. E ‘ula‘ula ka wai ia wā. A pūkoko aku nō ka wai i ka ōpae ‘ula i kona pua ‘ana. Hau‘oli nā ‘ōpio Hawai‘i a me nā keiki nō hoʻi i ka lu‘u ‘ana iho i ka pu‘uone i waho o ka lua wai ā ‘au aku i ka lua wai i loko. E ‘au ana paha ‘o Pōpō‘alaea lāua ‘o ka ʻōhua e like me ko lāua make. Akā na‘e, ua pau a‘ela kekahi malihini i ka make i ka makahiki 2017 a pāpā ‘ia ka po‘e ‘a‘ole e hele i ke ala hele a hiki i ka pu‘uone mai ia wā a hiki i kēia lā. Eia nō na‘e, nui wale ka le‘ale‘a o ka hele wāwāe ʻana ma nā ala hele ‘elua ‘ē a‘e e pili ana i kahakai ma ka hulina Hāna a me ka hulina Nāhiku o ka pāka. A hoihoi nō ho‘i ka ʻai ‘aina awakea ma ke one uliuli ‘ele‘ele wale. E ‘ike pinepine ‘ia nā lāwai‘a ma kahakai i kēia wā o ka malihini ‘ole. Mau nō ka waiwai o Wai‘ānapanapa no ka po‘e ‘one‘i a me nā kama‘āina a pau nō ho‘i. Mau nō ke aloha o nā kama‘āina a pau i ia wahi pana, a mau nō ko lākou makemake e mālama i ia wahi pana. E loli ana anei ke ‘ano o ke kipa ‘ana i Wai‘ānapanapa i ka wā i ‘ae ‘ia ai ka ho‘i ‘ana o ka malihini ma ka mahina ‘o ‘Okakopa? ‘O ia paha, ‘a‘ole paha. Lawa nō ka nui o ka pāka no ka malihini a me ke kama‘āina pū akā, pono e kau ka palena o ka helu o nā malihini no ka mālama ‘ana i ka ‘āina. © Lopaka Weltman 2020 ko mua ko hope

Puke 24 . Helu 1 . 29 Kepakemapa 2025 No ka ʻĀina Hiʻipoi i ka ʻĀina Aloha Kahakukaʻalani Rios E nā pua kūpaʻa o Hawaiʻi mai Hawaiʻi nui a Keawe ā Niʻihau a Kahelelani. E ka pua o ka ʻilima, e hō mai ana hoʻi he ola.Aloha ʻoe — Aia i Mākua, ka ʻāina o ka maile lau liʻi o Koʻiahi, ka ʻāina aloha o ka poʻe o ka moku ʻo Waiʻanae ma Oʻahu nei. ʻAʻohe lua e like ai. Mau a mau ke aloha o nā kānaka no kēia ʻāina. Ka wai, ka ʻāina, a me ke kuleana o Honokōhau Hoʻoleia Kapaku E nā makaʻāinana Hawaiʻi, he mea nui ka ʻike ʻana i ka pilina paʻa ma waena o ke kanaka, ka ʻāina, a me ka wai. Mai ka wā kahiko mai, he kumu ola ka wai no ke kanaka Hawaiʻi. Ma o ka wai e ola ai ka ʻāina, e ulu ai ka mahiʻai, a e paʻa ai ke kaiāulu. ʻAʻole ka wai he waiwai kūʻai, akā he kuleana ia a kākou e mālama ai no nā hanauna e hiki mai ana. I kēia au, ua ʻike ʻia ka haki ʻana o kēia pilina ma muli o ka hoʻohana hewa ʻia ʻana o ka wai no ka pono ʻoihana. Kealohapauʻoleakūkū Silva Ma ka lā ʻumi kūmākolu o Kepakemapa au i ʻaimaka iho ai i ka niu ma ka loko iʻa ʻo Kalauhaʻihaʻi i ke ahupuaʻa ʻo Niu. ʻO ke kinai ihola nō ia o ka makewai ke pā mai ka wai niu i ka puʻumoni. Maʻalahi nō ka māihi ʻana i ka niu haohao i momona iho i kona ulu ʻana. ʻO ke kau aʻela nō ia o ko mākou manaʻo i kēia mele: Na wai, na wai nō ʻoe aʻe pakele aku, pakele aku I ka wai, ka wai o ka niu, o ka niu haohao, niu haohao He maʻū, maʻū, maʻū i ka puʻu ke moni Āuwe ka ʻiliʻili ē i ka hoʻopuehu ʻia nei Puaʻala Wakinekona E ō mai e ka ʻĪ, ka Mahi, ka Palena, ke ēwe hānau hoʻi o ka ʻāina–ʻauhea wale mai nō ʻoukou. ʻAuhea kahi pupupu hale o ʻoukou? Aia paha i ka ʻāina hānau o kou ʻohana? Aia paha i kahi ʻāina ʻē? Mai ka piʻina a ka lā i Haʻehaʻe a i ka mole ʻolu o Lehua, auē ka ʻiliʻili ē i ka hoʻopuehu ʻia nei. Ke ʻapakau aku nei nā ʻohana ma nā ʻāina malihini. Piʻi mai ka nalu! Piʻi mai ka nalu!! Kalāhiki Aiwohi Kai lohe ʻia mai ʻō a ʻō, no Hawaiʻi nei ka heʻe nalu ʻana. I ka poʻina nalu i walea ai ko kākou mau kūpuna i ka heʻe nalu. Kahi o nā hana kuluma a ke Kanaka i hoʻokumu ai i mea e pili ai i ka moana. Hoʻolaʻilaʻi ka mea heʻe nalu i luna me he ʻiwa ke kīkaha ē. ʻAʻole nō i liʻuliʻu a huakaʻi aku ka poʻe Kānaka i ka ʻāina ʻē, a hōʻikeʻike ʻia nō ia hana walea i mua o nā ʻano kānaka like ʻole (ma Kaleponi, ʻEnelani, Nuhōlani…). He hoʻoheno kēia i ke kupuna ka mea akamai ʻili lalilali ʻole nō i ka heʻe nalu. He hoʻoheno nō hoʻi kēia i koʻu kupuna ʻo Hiram B.K. Anahu ʻo ia kekahi o nā makamaka mua loa o Hui Nalu. E hoʻomākaukau i ka Udon! Lehiwa Cabinatan Ke pōkole nei nā lā a e lōʻihi nei nā pō. E ala nā ohuohu i ka lewa a e hoʻopuni ia i ke kuahiwi. Hāʻule iho ka ua mai ka lani mai, e hoʻopio ʻia e ka noho aliʻi a ka ua, a e wehe ʻē ka pulu o lalo. E hiki mai ka huʻihuʻi a e pūpuʻu nā ipo i ka pō anu. He mau hōʻailona kēia e hōʻike ana, ua loli ke au a ua hiki mai ka Hoʻoilo. E ka mea heluhelu, he aha ka mea e hoʻomahana ai i ko kāua huʻihuʻi i loko o ka Hoʻoilo? No ka ʻŌlelo Kanaka Ka wai, ka ʻāina, a me ke kuleana o Honokōhau Kaimana Kawaha E ka luna hoʻoponopono ē o Ka Ulu Hoi. E ʻae mai paha ʻoe i wahi ma kō kino lahilahi a me kō kino pūnaewele hoʻi e hōʻike lihi ai i kekahi mau manaʻo no ka palahū o ka ʻohā i ka palahū o ke kalo. No ka Leʻaleʻa ʻO Trump anei ke Kaʻahumanu o ko kākou wā? Kamālamalama Ishii Ma ka lā 5 o Nowemapa o ka makahiki nei i piha ai ka makahiki mua ma hope mai o ko Donald Trump lanakila ʻana i ke koho pāloka ʻana i ka pelekikena hou o ʻAmelika. No kekahi mau kānaka, he pōmaikaʻi nō kēia. Eia naʻe, he ʻino nō hoʻi kāna i hana ai. Ka Ulu Hoi Kahikina de Silva Luna Hoʻoponopono Makana Gomes Hope Hoʻoponopono Nā Mea Kākau Kalāhiki Aiwohi Kaimana Kawaha Kahua Naʻauao Crabbe Māhealani Figueroa-Lee Lehiwa Cabinatan Kaleikaumaka Fisher Kamālamalamaonālani Ishii Hoʻoleia Kapaku Kaya Leonard Kealohaikapoliokainoa Martin Hiʻilei Patoc Kahākūkaʻalani Rios Kealohapauʻoleakūkū Silva Puaʻala Wakinekona E hoʻouna mai i leka: kauluhoi@gmail.com Ō Heluhelu Mai

Kahanu Giron < hoʻi hope Hoʻi i ka Wai o ka Puna, He Pūnāwai ke Kupuna Kahanu Giron 15 ʻOkakopa 2021 Welina mai me ke aloha e nā moʻopuna e mālama ʻia ana e nā kūpuna. ʻO ke kupuna ka pūnāwai o ka ʻike waiwai o kākou. ʻO ka puna ke kupuna hoʻi, ka puna o ke aloha, ka ʻike, a me ka mana. He mea waiwai nō ke kupuna, he pūnāwai nō hoʻi. Na ke kupuna e kōkua a kākoʻo iā kākou. Na kākou e mālama i nā kūpuna. I ka hānai ʻia ʻana oʻu, ʻo koʻu baban – ʻo koʻu kupunahine kuakahi hoʻi, ke kupunahine o koʻu māmā – he luahine ʻoluʻolu nui loa ʻo ia, a ma o ka hoʻolako meaʻai ʻo ia i hōʻike mai ai i ke aloha. Ma muli o kona kuke pinepine ʻana, he mau kūʻaulima nui kona e like me Popeye. ʻO Masako Nakasato kona inoa. Pēlā pū me koʻu kupunahine, ka makuahine o koʻu māmā. ʻO ke koʻo ʻo ia o ka ʻohana. I kona hala ʻana aku, nui ke kaumaha, me he mea lā, ua huki ʻia ke kāpeka mai lalo mai o mākou. ʻO Loraine Chieko Oshiro kona inoa. ʻO koʻu kupunahine ʻē aʻe ʻo Kūlia Kaiwi – ko koʻu pāpā makuahine – ʻo ka puna ʻo ia o ka ʻike. Ua mālama ʻo ia i ka ʻike o ka ʻohana a me nā palapala ʻohana. He puna nō hoʻi ʻo ia no ke mele a hīmeni ʻo ia i kekahi mau manawa. I kona hala ʻana, ua manaʻo au, ua pau koʻu ola. I ka hala ʻana o koʻu mau kūpunahine, ua paʻa ka pūnāwai, a pau koʻu puna o ke ola. Akā e mau koʻu mahalo i ke kahua a lākou i hoʻopaʻa ai, a me ke aloha a me ka ʻike i aʻo ʻia iaʻu. I koʻu wā ma kēia honua, e hoʻohanohano au iā lākou i nā kaʻina wāwae pākahi āpau. No laila, i loko o kēia mau moʻolelo nūpepa ʻelua, e hoʻohanohano au iā lākou a me nā kūpuna ʻē aʻe i nā wahi āpau. E wehewehe au i ke koʻo o kekahi mau meʻe kahiko, ʻo ko lākou mau kūpunahine nō hoʻi. ʻO nā moʻolelo aʻu e hōʻikeʻike ai ʻo ka moʻolelo o ʻAukelenuiaʻĪkū, ka moʻolelo o Keaomelemele, a me ka moʻolelo o Kamapuaʻa. E ka mea heluhelu, e ʻike mai i ka ulana ʻana o ke kupunahine i ke aloha, ka ʻike, a me ka mana i ka moena lauhala, ʻo kāna moʻopuna nō ia. I kēia pūkana nūpepa, e heluhelu mai kāua i ka moʻolelo o ʻAukelenuiaʻĪkū. I kēia moʻolelo, ʻo Moʻoinanea ke kupunahine o ʻAukele. He mau kaikuaʻana ko ʻAukele, a ʻaʻohe a lāua aloha iā ia. I ke kāwala ʻia ʻana ihola ʻo ʻAukele i ka lua o Moʻoinanea e kona mau kaikuaʻana, makemake lāua e ʻai ʻo Moʻoinanea iā ʻAukele. ʻAʻole naʻe i ʻai ʻo Moʻoinanea iā ia no ka mea ua hoʻomaopopo ʻo ia i kāna moʻopuna. ʻElua kāne hou aku i loko o ka lua. Noi maila ʻo Moʻoinanea iā ʻAukele e hānai iā ia i ua mau kāne nei. A laila, ʻī maila ʻo Moʻoinanea iā ʻAukele e pili ana i kahi i kapa ʻia ʻo Kalākeʻenuiakāne no kona noho ʻē ʻana i mea e kaʻawale ai mai kona mau kaikuaʻana aku. Ma mua o kona holo ʻana, hoʻolako ʻo Moʻoinanea iā ia i nā mea pono i ō no kona huakaʻi. Hāʻawi ua moʻo nei iā ʻAukele i ke akua ʻo Lonokoualiʻi he laukahi e māʻona ai ʻo ia i ka ʻai a me ka ʻiʻo he koʻi a he pahi. Wahi a Fornander, ʻoʻoki ʻia kona huelo a hāʻawi ʻia ʻo ʻAukelenuiaʻĪkū me ka ʻī ʻana: “ʻo kēia koʻu kino maoli,” a hāʻawi ʻia ka pāʻū ʻai kaua a me ke kāhili ʻai kaua. Inā e hoʻopā ka ʻenemi i ia mau mea, e lilo ʻo ia i lehu. I ka loaʻa ʻana nā mea pono iā ʻAukele, mākaukau ʻo ia no ka huakaʻi lōʻihi i Kalākeʻenuiakāne a me kona noho ʻana i laila. I ka loaʻa ʻana o ka laukahi, māʻona nō ʻo ʻAukele a me nā kānaka ʻē aʻe i luna o ka moku e holo ana. I ka loaʻa ʻana o ke akua ʻo Lonokoualiʻi iā ʻAukele, alakaʻi ia akua iā ia i nā kaua a me nā wā kūpilikiʻi, a eo iā ʻAukele. I ka loaʻa ʻana o nā mea pono mai kona kupunahine ʻo Moʻoinanea, ua ola nō ʻo ʻAukele. Like koʻu mau kūpuna me ke kupunahine ʻo Moʻoinanea. Hoʻolako lākou i nā mea pono i kā lākou moʻopuna. He mau pūnāwai lākou. ʻO koʻu mau kūpunahine ʻo Masako a me Loraine, he mau pūnāwai o ke aloha a me ke kōkua. ʻO kekahi hana pinepine a lāua, kuke lāua i nā mea ʻai ʻono, e laʻa ka Chanpuru, ka Manju, ka Dobash, ke Okazu, a me ka moa pākē. Mālama ʻia kēia mau lekapī a koʻu mau kūpunahine i hoʻokahi puke kahiko. I kēia manawa, e kuke ana mākou i ka mea ʻai ma kēlā puke. A i kā mākou kuke ʻana, hauʻoli nō i ka mea ʻai. Ua hoʻīli ʻia nō hoʻi e ke kupuna kēia hale aʻu e noho nei. ʻO kēia hale ka hale a koʻu māmā i hānai ʻia ai, ʻo au kekahi. Ua makemake koʻu kupunahine, e paʻa ka hale a me ka ʻāina i wahi noho no mākou. Ua hoʻolako maila koʻu mau kūpunahine i kēia mau mea no ke ō ʻana a me ka noho ʻana. Pēlā kākou e ola ai a holo i kēia honua, ma muli o ke kōkua a nā kūpuna i hāʻawi ai, he mau pūnāwai hoʻi. Mahalo nō au i nā kūpuna e kōkua a kākoʻo mau iā kākou. Na kākou e hoʻohanohano i nā kūpuna ma o ka mālama ʻana iā lākou a me nā mea a lākou i hāʻawi ai. ʻO kēlā ko kākou kuleana. I kēia pūkana aʻe, e holomua kāua i ka moʻolelo o Keaomelemele a me ka moʻolelo o Kamapuaʻa. ʻAʻole i pau. © Kahanu Giron 2021 ko mua ko hope

Kēhaulani Greene < hoʻi hope Ka Waiwai o nā Moʻolelo Kaʻao Kēhaulani Greene 1 Nowemapa 2020 He aha ka waiwai o nā moʻolelo kaʻao? I ka lā 10 o Iulai, MH 1875, ua hoʻopuka ʻia e Ka Nupepa Kuokoa ka moʻolelo ʻo “He Aha ka Waiwai o na Kaʻao Kahiko?” Ma ua moʻolelo nūpepa nei, helu ʻia e A. Panui he mau mea waiwai āna i ʻike ai i nā moʻolelo kaʻao. Wahi a Panui, “O ke kaao, he kumuwaiwai no ia no ka poe ike i ke kaao. O na kaao kahiko, he mau nuhou ano nui ia i ka hanauna hou.” Ua ʻike ʻia kekahi mau kuleana o ke kaʻao ma kāna ʻōlelo, ʻo ia hoʻi ka leʻaleʻa a me ka nanea ʻana i ka heluhelu i ia mau kaʻao. Eia kekahi, ua ʻōlelo ʻia he mau nūhou nā kaʻao i ka hanauna hou. Koʻikoʻi ka manaʻo o ke aʻo ʻana mai o ka hanauna hou i nā ʻike Hawaiʻi a me nā hanana o ka wā kahiko ma nā kaʻao. Mahalo ʻia kāna wehewehe ʻana i nā waiwai i paʻa iā ia. E ka makamaka heluhelu, ma kēia moʻolelo, e helu ʻia ana nā mea waiwai aʻu i ʻike ai ma nā moʻolelo kaʻao. No ka mea, ʻoiai ua ʻaelike au me ko Panui manaʻo, aia paha he mau waiwai hou aku i wehewehe ʻole ʻia e ia nei ma kāna moʻolelo. Eia hoʻi kekahi mau waiwai hou aku aʻu i ʻike ai ma nā moʻolelo kaʻao aʻu i heluhelu ai. ʻO ka mea mua, ʻo ia nō ka hoʻopili ʻana i kēia au a kākou e noho nei a me ka wā kahiko. Eia he laʻana, ma ka moʻolelo ʻo Hiʻiakaikapoliopele i kākau ʻia e Joseph Poepoe, na ka makuahine o Pele, na Kahinaliʻi, i alakaʻi i ko Pele waʻa i kona holo ʻana ma ka moana. Hoʻouna akula ʻo Kahinaliʻi i ke ʻino a me ke kai “hoee nui a ka launa ole.” Ua kākau ʻia ma ka moʻolelo, ʻo kēia kai luku “ke kai a Kahinalii i alahula ai i Hawaiʻi nei.” ʻO ka manaʻo nui o kēia māhele, ʻo ia nō ka lilo ʻana o ia luku o ka wā kahiko i alahula iā Hawaiʻi i kēia wā. He mea nui kēia e hōʻike ana i ka pilina o nā hanana ma ka wā kahiko ma loko o nā kaʻao a me kēia wā a kākou e noho nei. A ma ka moʻolelo kaʻao ʻo Keaomelemele i kākau ʻia e Mose Manu, ua nahā ʻo Konahuanui a ua hoʻokaʻawale ʻia ʻo Waolani i ko Keaomelemele leo hula, a ua lilo ʻo Nuʻuanu i awāwa. Hōʻike ʻia ka moʻolelo e pili ana i ke awāwa ʻo Nuʻuanu ma ka moʻolelo ʻo Keaomelemele i mea e hoʻomaopopo ʻia ai e nā makamaka heluhelu kahi ʻo Nuʻuanu ma kēia wā a me kona moʻolelo mai kēlā wā mai. He waiwai nō kēia mau ʻike pili i ka ʻāina ma ua mau moʻolelo ʻelua nei i mea e maopopo ai iā kākou, i ka lāhui Hawaiʻi, nā moʻolelo e pili ana i nā wahi kaulana o ko kākou mau ʻāina. ʻO kekahi mea waiwai hou aku, ʻo ia hoʻi ke aʻo ʻana aku i kekahi haʻawina. He mea nui ke aʻo ʻana mai o nā meʻe o nā moʻolelo kaʻao i ka ʻike ma ko lākou huakaʻi ʻana. ʻO Paliuli kekahi o ia mau meʻe e huakaʻi ana no kona naʻauʻauā, eia naʻe, loaʻa iā ia ka ʻike i kona huakaʻi ʻana a ua ikaika aʻe ka naʻau. Ma ka moʻolelo kaʻao ʻo Keaomelemele, haʻalele ke kāne a Paliuli, ʻo Kahānaiakeakua, iā ia. Haʻalele ke kāne a noho akula me Poliʻahu, ʻo ka naʻauʻauā ihola nō ia o Paliuli i ke aloha o kāna kāne. Huakaʻi akula ʻo Paliuli e ʻimi ai i kāna kāne i nā ʻāina like ʻole, eia naʻe, i kona huakaʻi ʻana ua aʻo mai ʻo ia i ka hula, ʻo ia ka mea hoʻokahi e ʻano nā ai kona naʻau. ʻO nā moʻolelo kaʻao Hawaiʻi, he waihona ʻike nō ia no ka lāhui Hawaiʻi. A ma o ka heluhelu ʻia ʻana o nā kaʻao, pēlā kākou e aʻo mai ai i nā hanana a me ka ʻike o ko kākou poʻe kūpuna. A ua ʻike ʻia ke kuleana o ka moʻolelo kaʻao, ʻo ia nō ka hoʻomau ʻana i ka ʻike Hawaiʻi. I ka heluhelu ʻana i nā moʻolelo e pili ana i ka ʻāina a me nā kaʻao a nā kūpuna, ke mālama nei kākou i kēlā ʻike o nā kūpuna i kēia wā e holo nei. A no kēia, ua hiki ke aʻo ʻia i nā hanauna hou ia mau ʻike o ka wā kahiko. © Kēhaulani Greene 2020 ko mua ko hope

Kahākūkaʻalani Rios < hoʻi hope Ola ka Inoa Kahākūkaʻalani Rios 29 Kepakemapa 2025 I kēia mau lā, ʻano kakaʻikahi ka loaʻa ʻana o ka inoa Hawaiʻi, ʻo ia ka inoa mua o kekahi kanaka. Nui nā Hawaiʻi nona ka inoa haole mua, a inā he inoa Hawaiʻi kona, ʻo kona inoa waena nō ia. No ke aha? I ka hōʻea ʻana o nā haole i Hawaiʻi nei, hōʻea pū mai kekahi mau loina ʻokoʻa. Ua hoʻāʻo lakou e holoi i nā inoa Hawaiʻi a pānaʻi i ka inoa Hawaiʻi i ka inoa haole. Wahi a nā malihini, e aho ka inoa haole i ka poʻe a pau. He aha ka hopena o ka lilo ʻana o nā inoa Hawaiʻi ʻo ia ka inoa waena o nā kānaka? Inā ʻaʻole e kāhea ʻia mai kēia inoa, ʻaʻohe manawa kūpono e ʻōlelo mai ai i ka inoa Hawaiʻi, no laila, hikiwale nō ka nalowale ʻana o ke kaona a me ka mana o ka inoa. Aia i hea ka moʻolelo o nā inoa? Aia i hea nā mea kupaianaha? E nalowale ana paha. Like ka hopena o nā wahi pana o ko Hawaiʻi pae ʻāina. I kēia mau lā, kāpae nā lehulehu i nā inoa ponoʻī o kekahi mau wahi ā pānaʻi ʻia ka inoa Hawaiʻi i kekahi inoa ʻē aʻe. E like me ka inoa ʻo Puʻuloa no kahi nona ka inoa ʻo Pearl Harbor i kēia mau lā, nui nā moʻolelo e pili ana no ua wahi pana nei i nalowale ma muli o ka pōʻaiapili o ka inoa haole. ʻAʻole hoʻomanaʻo ʻia nā moʻolelo o Kaʻahupāhau a i ʻole nā manō ma laila; hoʻomanaʻo ʻia ke kaua a ʻAmelika. ʻAʻole hoʻomanaʻo ʻia ka lēʻia o Puʻuloa a me ka lako o kēia wahi pana i ka wā ma mua. Nalowale nā mea kupaianaha, nalowale nā moʻolelo Hawaiʻi. E mau ka moʻolelo weliweli o nā haole. I loko o ka puke a Kumu Noenoe K. Silva ʻo Aloha Betrayed aia kēia puanaʻī hanohano a Ngugi wa Thiongʻo: “The biggest weapon wielded… by imperialism is the cultural bomb. The effect of a cultural bomb is to annihilate a peopleʻs belief in their names, in their languages, in their environment, in their heritage of struggle, in their unity, in their capacities and ultimately in themselves.” Inā poina iā kākou ke kumu o ko kākou mau inoa, e ʻike kākou i nā hopena minamina o ka pōkā pahū moʻomeheu. I ka poina ʻana iā kākou ke kumu o ka inoa Hawaiʻi, he hoʻokahi momoku kēlā o ka pōkā pahū moʻomeheu. No nā Hawaiʻi, ʻaʻole nā inoa he mau huaʻōlelo wale nō. Aia i ka mana a me ka moʻolelo mai nā kūpuna i loko o nā inoa. Ua kapa lākou i kekahi mau inoa no ke kumu koʻikoʻi, ʻaʻole no ka leʻaleʻa a me ka nani. Ua kapa inoa lākou pēlā i mea e hoʻomanaʻo ai i ko kākou mole. E ʻimi kākou i nā haʻawina mai nā kūpuna i loko o nā moʻolelo. E hoʻomanaʻo kākou i ke kumu hanohano o kēia mau wahi pana, a pēlā kākou e hoʻomalu pono ai i kēia mau wahi a hiʻipoi i ka ʻāina aloha. Inā poina iā kākou nā inoa, pehea e loaʻa ai iā kākou ke ala o ka hoʻokūpaʻa ʻana no ka pono o Hawaiʻi? No laila, he waiwai hoʻi kau nā inoa Hawaiʻi. Mai hoʻohūnā i nā inoa o nā Hawaiʻi ma ke ʻano he inoa waena. E kau ka inoa Hawaiʻi ma ke alo. Hiki iā kākou ke kūʻē i ka pahuhopu a nā ʻemepela ā kūkulu hou i nā momoku i nalowale. Mai kapa i nā inoa ē o ko kākou ʻāina, nā inoa “maʻalahi”, a i ʻole nā inoa haole hou. ʻAʻole hiki iā kākou ke hoʻomanaʻo pēlā. E haʻi mai i ka inoa ponoʻī o ia wahi pana. Ma o kēia hana, e mau ka ʻōlelo Hawaiʻi ā e mālama kākou i ke ēwe hānau o ka ʻāina. © Kahakukaʻalani Rios 2025 ko mua ko hope

Hiʻilei Patoc < hoʻi hope Hāloa ke Kalo, Hāloa ke Kanaka Hiʻilei Patoc 29 Kepakemapa 2025 E nā hoa heluhelu o kēia nūpepa ʻo Ka Ulu Hoi , he wahi nīnau kaʻu e nīnau aku ai iā ʻoukou. ʻO ke ʻano mahiʻai kalo hea ka mea pololei? Ma ka loʻi kalo paha? Ma ka māla kalo paha? ʻIke maʻamau ʻia ka mahiʻai kalo ma ka loʻi, akā naʻe ʻike pinepine ʻia nō hoʻi ka mahiʻai kalo ma ka māla. No laila, pehea e ka mea heluhelu, loʻi a i ʻole māla? Noʻu iho, ʻaʻole kēia he mea pohihihi ʻoiai ʻo ka mea nui ka ulu ʻana o ke kalo. He mea ʻole paha kahi ona e ulu ai. He kuleana kā ke kalo e ʻauamo ai, ʻo ia hoʻi ka hānai ʻana i ke kanaka i mea e ulu ai ke kanaka i ke kalo a i ka ʻāina hoʻi. ʻAʻole kaupalena ʻia ke kuleana o ke kalo i hoʻokahi ʻano mahi. Ua like paha kēia me ka nohona Hawaiʻi. E like me ka ulu ʻana o ke kalo i ka loʻi a i ʻole i ka māla, pēlā nō hoʻi ke kanaka Hawaiʻi e ulu ana i loko o ke ʻano nohona Hawaiʻi i maʻa iā ia. ʻAʻole kaupalena ʻia ke kanaka ma kona ʻano nohona Hawaiʻi ʻoiai he Hawaiʻi ka Hawaiʻi. ʻAʻole kālele nui ʻia kou nui Hawaiʻi ma ka hiki iā ʻoe ke ʻōlelo Hawaiʻi, hula, mahiʻai kalo, kilo hōkū, a pēlā wale aku. ʻO ka mea nui ka ʻauamo ʻana o ka Hawaiʻi i kēia mau kuleana i mea e paʻa mau ai ka nohona Hawaiʻi i nā Hawaiʻi. No laila, hiki i kēlā me kēia kanaka ke hoʻokō i ka nohona Hawaiʻi ma kona ala ponoʻī, ʻo ia hoʻi ma nā ʻano like ʻole e like me nā ʻano o ka ulu ʻana o ke kalo. Nui nā ala e neʻe ai, akā naʻe he hoʻokahi wale nō ka pahuhopu. I kaʻu huakaʻi ʻana i Waimea, Kauaʻi i ke kauwela nei i mea e hana ai i ka loʻi, ua ʻike wau i ka ʻokoʻa o kā lākou ʻano nohona Hawaiʻi, ʻokoʻa kaʻu ma Oʻahu. Eia kaʻu moʻolelo e waiho aku i mua o ʻoukou . He ʻāina ʻo Peʻe, Kauaʻi ma ka ʻaoʻao Kekaha o ke kahawai ‘o Kawaiʻulailiahi, he mau ʻeka ia o nā māla kalo. He ʻāina ʻo Kakalaea i uka hoʻi ʻo Peʻe, a ma waena o nā kahawai ʻelua o Waimea. He mau ʻeka ia o nā loʻi kalo. He ʻāina ʻo Māhaʻihaʻi ma ka ʻaoʻao ʻEleʻele o ke kahawai, he mau ʻeka ia me ka manaʻolana e lilo i mau loʻi kalo a i loko iʻa nō hoʻi. Ma kēia mau ʻāina kahi a ka ʻohana Makua e hana ai. Ala koke lākou i ke kakahiaka nui e hoʻomaka ai i ka hana, i ka mahiʻai kalo hoʻi. Paʻa ka ʻike o ka mahiʻai ʻana i ka ʻohana Makua, ʻo ia hoʻi ʻo ʻAnakala Kaina a me kāna mau keiki ʻeono. Mālama pono lākou a pau i kēia kuleana. Ua paʻa nā oli, nā hula, ka hoe waʻa, a me nā mea Hawaiʻi like ʻole iā lākou. Ua kamaʻāina a maʻa pū ka ʻōlelo Hawaiʻi iā lākou, a he puka nō mai ka waha mai. He nohona Hawaiʻi kēia aʻu i ʻike ai ma Kauaʻi, kahi i hoʻopaʻa ʻia ai ka nohona Hawaiʻi i ka ʻohana, ka mahiʻai, a me nā hana kuʻuna. I Oʻahu nei, he nohona ʻokoʻa nō. ʻIke wau i mau haumāna poeko loa i ka ʻōlelo ma muli o ka hele kula ʻana. Aia ko lākou ikaika nui i ka ʻōlelo a me nā moʻolelo mai ka puke a me ka nūpepa paha. Akā naʻe ʻaʻole paha i paʻa loa iā lākou nā hana Hawaiʻi e like me ka hula, ke oli, ka hoe waʻa, ka mahiʻai, a pēlā aku. He nohona Hawaiʻi kēia aʻu i ʻike ai i Oʻahu nei, kahi e loaʻa ai ka mana nui i ka ʻōlelo. I koʻu wā ma Kauaʻi, ua aʻo pū wau i nā ʻano kalo like ʻole. He ʻehā haneli a ʻoi ʻano kalo like ʻole. ʻO ka moi ʻoe, ʻo ka mana ʻōpelu ʻoe, ʻo ka lauloa ʻeleʻele ʻōmaʻo ʻoe, ʻo ka ʻeleʻele mākoko ʻoe, a pelā wale aku. ʻOkoʻa nā ʻano kalo like ʻole, a maikaʻi nā ʻano kalo like ʻole no nā mea like ʻole, ʻo ka lūʻau ʻoe, ʻo ke kalo paʻa ʻoe, ʻo ka poi ʻoe, a pēlā aku. Me he ʻeleʻele mākoko lā kākou, ʻo ia hoʻi, hoʻohuipū ʻia nā kalo makua like ʻole i mea e ikaika ai a e ola ai ka pulapula. ʻAʻole kākou he Hawaiʻi piha, a pēlā pū ka ʻeleʻele mākoko. Akā, mau nō kona mālama ʻana i ke kuleana ʻo ka ulu ʻana i mea e hānai i ke kanaka. Hāloa ke kalo, hāloa ke kanaka, ʻaʻole like nā ala e ulu ai a māhuahua, akā hoʻokahi ka pahuhopu. © Hiʻilei Patoc 2025 ko mua ko hope