Kiana Davis < hoʻi hope Ka ʻOhu Lau Lipo o ka ʻĀina Kiana Davis 1 ʻOkakopa 2020 I kēia wā o ka maʻi ahulau COVID-19 ua hoʻomanaʻo ʻia ka Hawaiʻi i ke koʻikoʻi o ke kanu ʻana i kā kākou mea ʻai ma ko kākou ʻāina. I nā mahina ʻo Malaki a me ʻApelila ua kokoi hele ka nui lehulehu i nā hale kūʻai e hoʻolako ai i ko lākou hale me he mea lā e pā mai auaneʻi kekahi makani pāhili. Akā ʻaʻohe makani pāhili e kokoke ana, ʻo ka maʻi ahulau weliweli ke hōʻeaʻea ana. A ma muli o ia kokoi hele ʻana, nele nā hale kūʻai he nui i nā kini mea ʻai ʻole a hōʻike leʻa ʻia kā kākou kaukaʻi nui ʻana i kā Matson mā lawe ʻana mai i ka mea ʻai a me nā mea like ʻole i Hawaiʻi mai ka ʻāina ʻē mai. I ua mau mahina nei ʻo Malaki a me ʻApelila, ua ulu aʻe ka hopohopo i loko o kekahi ma muli o ka lauāhea e ʻoki ana ʻo Matson mā i ka halihali ʻana i nā mea e pono ai ka nohona ma Hawaiʻi inā loaʻa nā kipikoa he nui i ka maʻi COVID-19 a emi mai nā limahana e hana ma ia ʻoihana. He pilikia nui ka hoʻōki ʻana i nā waiwai hoʻopae mai, akā ʻaʻole pēlā i ka wā kahiko. ʻAʻole i kaukaʻi nā kūpuna i nā moku hali ukana. Na lākou nō i kanu i kā lākou mea ʻai ma ko lākou ʻāina hānau. Ua hoʻolako maikaʻi ʻia nā kūpuna i nā mea i ulu aʻe ma loko o ko lākou ʻāina kulāiwi. No laila, no ke aha kākou e kaukaʻi ai i nā moku hali ukana? A pehea hoʻi kākou e hoʻoponopono ai i ko kākou pilina i ka ʻāina? I ka wā e ola ana ʻo Olopana mā, ʻo Kawainui ka ipu kai no Kailua, Koʻolaupoko, Oʻahu. He 450 ʻeka ka nui o ka loko iʻa a aia nā loʻi kalo he 350 ʻeka ma kaʻe o ia loko nunui. Na nā kini Kailua i mālama pono i ia wahi. Eia naʻe i ka makahiki 1846, he 749 wale nō ʻōiwi e noho ana ma Kailua. ʻO ia paha ke kumu i ulu aʻe ai ka ʻōpala ʻai ma nā loʻi. ʻAʻole nō nui loa ka poʻe e kanu ana i ke kalo i ia manawa. A i ka makahiki 1895, hoʻokahi wale nō mahiʻai kalo i koe a ʻo kona inoa ʻo Hikaʻalani. Ua kūʻē ʻo Hikaʻalani i ka ʻaihue ʻana i ka wai o Kailua no ka mahi kō ma Waimānalo, a i mua o ka ʻaha hoʻolohe wai ʻo ia i wehewehe aku ai i ka hala ʻana o nā mahiʻai kalo o Kailua a me kā lākou mau mamo. ʻO Hikaʻalani a me kona makuahine hānai wale nō nā mea i koe. Minamina ka loaʻa ʻole o kekahi kanaka e ola ana e hoʻōia i kāna ʻōlelo. Mai ka wā iā Hikaʻalani, ʻaneʻane piha nā makahiki he 85 ma mua o kā ka Hawaiʻi hoʻi ʻana i ka hana mahiʻai kalo ma Kailua. ʻO Charles “Doc” Peʻapeʻa Makawalu Kekuewa Burrows paha ke Kanaka mua loa i hoʻomaka i ka hoʻōla hou ʻana i nā loʻi o Kailua. Ua hoʻomaka ʻia kāna hana i ka makahiki 1980, a aia nō ka hua o ia hana ke waiho nei ma ka ʻili ʻāina ʻo Kūkanono, ma waena o ka heiau ʻo Ulupō a me ka loko iʻa ʻo Kawainui. I ia wā, he kumu kula akeakamai ʻo Doc ma ke kula kiʻekiʻe ʻo Kamehameha a nāna nō i lawe mai i kāna mau haumāna i Kawainui i hiki iā lākou ke ʻike maka i nā mea a lākou i aʻo mai ai i loko o nā papa akeakamai. Ma ka hana nō ka ʻike. Ma loko o ia mau makahiki he 85 ua lilo ʻo Ulupō i wahi e waiho wale ʻia ai ka ʻōpala like ʻole e laʻa ke kaʻa, ka iho uila, ka pahu hau, ke kaupoku keleawe, a pēlā wale aku. No ka hoʻōla hou ʻana, ʻaʻole hiki ke kanu hou ʻia ke kalo me ka ʻole o ka huʻe ʻana i ka ʻōpala i waiho ʻē ʻia, ka ʻoki ʻana i ka mauʻu, a me ke kūkulu hou ʻana i nā kuāuna. No laila ʻo ia ka mea a Doc a me kāna mau haumāna i hana ai ma Ulupō. Na lākou i huʻe i nā kana ʻōpala he nui. Akā i kekahi manawa ʻaʻole lawa ia mau hana nui. Paʻakikī ka ʻike maka ʻana i ka hopena o ka puʻu ʻōpala. Ma nā wahi e like me Ulupō, na ka Papa Ola o ka Mokuʻāina i hele mai e ʻohi i kekahi mau hāpana lepo e ʻike i ka maikaʻi me ka ʻole o ka lepo no ka mahiʻai ʻana no ka mea inā he pilikia ko ka lepo i kanu ʻia ai ke kalo, e pilikia ana ko kākou kino ke ʻai kākou i ia kalo. Ma o kā ka Papa Ola hōʻike ua hoʻomaopopo ʻia, ma nā loʻi i waiho mua ʻia ai nā māhele kaʻa, ua nui loa ke kēpau. Wahi a lākou, hoʻohana ʻia ke kēpau ma nā huila kaʻa i mea e hoʻokaumaha ai i nā taia. Ma muli o ka lōʻihi o ka manawa i waiho ʻia ai nā taia ma ka loʻi ua heʻeaholo ke kēpau mai ka taia i ka lepo. Inā kanu ʻia ke kalo i loko o ka loʻi haumia, e omo ana ke kalo i ke kēpau. Na ka Papa Ola i kauoha, ʻaʻole e ʻai i ke kalo mai ia mau loʻi haumia. Akā ʻo ka mahiʻai ʻana i nā mea ʻai Hawaiʻi ka pahuhopu i hiki iā kākou ke kaukaʻi ʻole ma luna o Matson mā. A eia kekahi, pili ka mālama a me ka ʻai ʻana i ke kalo i ko kākou moʻokūʻauhau. No laila he aha ana ka mea a kākou e hana ai? Ua pau ka waiho ʻana i ka ʻōpala a ʻaʻole hiki iā kākou ke hoʻi hope. I kēia mua aku, pono kākou e ʻimi i alahele e hoʻoponopono ai i ka lepo. ʻO ka hana maʻamau ma ʻAmelika no ka hoʻopau ʻana i ka lepo haumia, ʻeli ʻia ka lepo, halihali ʻia i kahi ʻē, lawe ʻia mai ka lepo hou mai kahi ʻē aku, a lilo ka lepo haumia ʻo ia kā haʻi kuleana. ʻAʻole loa hiki iā kākou ke hana pēlā ma Hawaiʻi. Kūʻē ia hana kāpulu i ka manaʻo a me ka loina Hawaiʻi. Ua liliha ka lepo ma mua o ka waiho ʻana i ka ʻōpala a ʻai maoli ʻia kekahi ʻano lepo. No kākou ke kuleana e hoʻoponopono ai i ka pilikia. ʻO kekahi mea ʻano hou e ʻimi noiʻi ʻia nei ma nā kula nui mahiʻai a puni ka honua, hiki paha i kekahi mau mea kanu ke hana me he hakuʻala lā e hoʻomaʻemaʻe i ka lepo. Ma ʻĪnia ua hōʻoiaʻiʻo ʻia ka hiki i nā mea kanu o ke ʻanona ʻo Bacopa (genus Bacopa) ke omo aʻe i nā keleawe kaumaha. He mea kanu Hawaiʻi ko ua ʻanona hoʻokahi, ʻo ia hoʻi ka ʻaeʻae (Bacopa monnieri). I kēlā makahiki aku nei, ua alakaʻi ʻia e kekahi limahana ma Ulupō, e Ryan Ueunten, he papahana e hōʻoia ai i ka hiki me ka ʻole i ka ʻaeʻae ke omo pono i ke kēpau, a maʻemaʻe hou nā loʻi haumia. Inā pēlā, hiki iā kākou ke kanu hou i ke kalo ma laila. Ua lilo ia papahana ʻo ia kā Ryan papahana no kāna pepa nui laeoʻo ma lalo o ke kula ʻo Tropical Agriculture and Human Resources (CTAHR) ma Mānoa. ʻO kēia ka makahiki ʻelua o ua papahana nei a maikaʻi ka loaʻa. ʻIke ʻia nō ka hoʻēmi ʻia ʻana iho o ka nui o ke kēpau i loko o nā loʻi. Maʻalahi nō ka ʻeli ʻana i ka lepo a me ka waiho ʻana i kahi ʻē. Akā ma o ke kakali ʻana ʻo ka pau o ke kēpau i ka ʻaeʻae, e aʻo ʻia nō ka hoʻomanawanui. ʻAʻole i haʻalele nā kūpuna i ka hana mahiʻai i ka lā hoʻokahi a i ʻole ka mahina hoʻokahi. Ma loko o nā mahina a me nā makahiki he nui i ulu aʻe ai ko kākou kaukaʻi ʻana i nā moku hali ukana a me nā waiwai hoʻopae mai. I kēia mau lā ʻōlelo pinepine ʻia “mai kali a pau nā niho o hala ʻē ka Puʻulena.” Akā he pono paha ke kali ʻana. ʻAʻole hua ka ʻulu a me ka ʻuala i ka lā hoʻokahi , a ʻaʻole hoʻi mākaukau ke kalo i ka lā hoʻokahi. Inā makemake kākou e kaukaʻi ʻole ma luna o Matson mā, e hoʻi ana kākou i ke ola nanea a ʻo ia ola, he ola nohili ia. ʻAʻole paha e pau ana nā niho ma muli o kēia ʻano hoʻomanawanui. Na kēia wā o ka maʻi ahulau COVID-19 i hōʻike iā kākou ʻaʻole paha maikaʻi ka hoʻomau ʻana i ka nohona ʻāwīwī o nā ʻāina ʻē. Lana ka manaʻo e maʻemaʻe ana nā loʻi haumia i kēia makahiki aʻe a i ia manawa e kono hou ʻia ana ka Papa Ola e hōʻoia i ka hiki ke hoʻomaka hou i ke kanu ʻana i ke kalo ma ia mau loʻi. He mea nui ka hoʻi ʻana i ka ʻai o kēia ʻāina aloha, ka ʻai pono. ʻAʻole paha hiki iā kākou ke kāhea iā kākou iho he Hawaiʻi inā ʻaʻole mālama ʻia ka pilina o kākou me ko kākou makahiapo ʻo Hāloa. © Kiana Davis 2020 ko mua ko hope

Kaimana Kawaha < hoʻi hope Ua Haʻaheo Kalāheo i ka Lei Mokihana, Ua Wehi i ka Lanakila Kaimana Kawaha 30 ʻApelila 2022 I ka Mele Manaka o kēia makahiki 2022, ua lawe ka hālau Ka Lei Mokihana o Leināʻala i ka makana ʻoi kelakela o ka hoʻokūkū hula kaulana, ʻo ia hoʻi ka makana no ka hālau helu ʻekahi ma ka hula ʻana. ʻO ka manawa mua nō kēia i eo ai kēia makana lanakila i kekahi hālau mai Kauaʻi mai. A ʻo ka mua nō hoʻi kēia i lilo ai ke eo i kēia mau wāhine keu a ka haʻaheo o Kalāheo. Ua hōʻiliʻili akula ʻo Kumu Hula Leināʻala Pavao Jardin a me kāna mau wahine alo maikaʻi i ka heluna ʻoi loa o ka ʻai he 1,128 no nā hula ʻelua i hōʻike ʻia mai nei ma luna o ke kahua e kaulana nei. No ka ʻaoʻao hula kahiko, ua hula ua hālau lanakila nei i ke mele ʻo Hoʻoheno no ka Poli Lauaʻe. Ua haku ʻia nō kēia mele e ke Kumu Hula Wahinekeouli Pa a ua paʻi ʻia ma loko o Ka Nupepa Kuokoa i ka makahiki 1917. He mele wahi pana nō kēia e hoʻohanohano ana i nā uʻi o Kauaʻi mai Kukuiolono pāka a hiki aku i ke one kani o Nohili. Ua ʻaʻahu nō nā wāhine o nei hālau i nā wehi o Kauaʻi. E kāhiko ana nō i ka pāʻū lāʻī, onaona i ka maile kīkepa, hoʻopē ʻia i ke ʻala o ka lauaʻe, ua lei ʻia nō hoʻi i ka palapalai i wili ʻia me ka lauaʻe hoʻoheno poli. Ua ʻike maka aku nō i nā uʻi o Kauaʻi hemolele i ka mālie. No ka ʻaoʻao hula ʻauana, ua koho ʻia ke mele ʻo Kauaʻi Lana i ke Kai i haku ʻia e ka haku mele kaulana o Hawaiʻi ʻo Robert Uluwehi Cazimero. E like me ke mele kahiko i hula ʻia, ua pili nō hoʻi kā ia nei mele i nā wahi pana like ʻole āna i ʻike maka aku ai ma Kauaʻi. Ua kāhiko haʻaheo ua mau mamo nei o Kalāheo i nā holokū keu a ka poni, ka waihoʻoluʻu kaulana o ia mokupuni. Ua neʻe hoʻokahi lākou mai ʻō a ʻō o ke kahua a puni me he mea lā e mākaʻikaʻi ana i ka moku o Manookalanipō. I ia neʻe hoʻokahi ʻana nō hoʻi, e moani mai ana ke ʻala o ka lauaʻe a me ka maile lau liʻiliʻi i ka ihu. Ua nani wale mai hoʻi kau i ka maka ke ʻike aku. I ka lei ʻana o nei hālau i ka lei o ka lanakila, ua hoʻopuka maila ʻO Brylyn Noelani Aiwohi, he ʻōlapa na ua hālau hula nei, a he lālā nō hoʻi na ka ʻohana Kawaihelani i kona manaʻo me kēia, “He mea nui nō kēia hula ʻana no Kauaʻi a me Niʻihau i mua o ke anaina a puni ke ao. Nui ko mākou aloha no Kauaʻi a me Kalāheo, ko mākou home. A ʻo ia kā mākou i hana ai, ua hōʻike aku nō mākou i ia aloha a haʻaheo hoʻi i mua o ka honua.” Ua haʻaheo maoli nō ʻo Kalāheo a me ko Kauaʻi! Me ʻoukou nō kēia leo hoʻomaikaʻi e nā mokihana anuhea e kui ʻia ai ka lei haʻaheo a me ke lei lanakila o ko ʻoukou kumu hula o Leināʻala Pavao Jardin! Ua ʻike ʻia nō ka nani a me ke aloha o ko ka mokupuni kāʻili lā. Aloha wale ka poli lauaʻe e lana nei i ke kai! © Kaimana Kawaha 2022 ko mua ko hope

Kēhaulani Greene < hoʻi hope Ka Waiwai o nā Moʻolelo Kaʻao Kēhaulani Greene 1 Nowemapa 2020 He aha ka waiwai o nā moʻolelo kaʻao? I ka lā 10 o Iulai, MH 1875, ua hoʻopuka ʻia e Ka Nupepa Kuokoa ka moʻolelo ʻo “He Aha ka Waiwai o na Kaʻao Kahiko?” Ma ua moʻolelo nūpepa nei, helu ʻia e A. Panui he mau mea waiwai āna i ʻike ai i nā moʻolelo kaʻao. Wahi a Panui, “O ke kaao, he kumuwaiwai no ia no ka poe ike i ke kaao. O na kaao kahiko, he mau nuhou ano nui ia i ka hanauna hou.” Ua ʻike ʻia kekahi mau kuleana o ke kaʻao ma kāna ʻōlelo, ʻo ia hoʻi ka leʻaleʻa a me ka nanea ʻana i ka heluhelu i ia mau kaʻao. Eia kekahi, ua ʻōlelo ʻia he mau nūhou nā kaʻao i ka hanauna hou. Koʻikoʻi ka manaʻo o ke aʻo ʻana mai o ka hanauna hou i nā ʻike Hawaiʻi a me nā hanana o ka wā kahiko ma nā kaʻao. Mahalo ʻia kāna wehewehe ʻana i nā waiwai i paʻa iā ia. E ka makamaka heluhelu, ma kēia moʻolelo, e helu ʻia ana nā mea waiwai aʻu i ʻike ai ma nā moʻolelo kaʻao. No ka mea, ʻoiai ua ʻaelike au me ko Panui manaʻo, aia paha he mau waiwai hou aku i wehewehe ʻole ʻia e ia nei ma kāna moʻolelo. Eia hoʻi kekahi mau waiwai hou aku aʻu i ʻike ai ma nā moʻolelo kaʻao aʻu i heluhelu ai. ʻO ka mea mua, ʻo ia nō ka hoʻopili ʻana i kēia au a kākou e noho nei a me ka wā kahiko. Eia he laʻana, ma ka moʻolelo ʻo Hiʻiakaikapoliopele i kākau ʻia e Joseph Poepoe, na ka makuahine o Pele, na Kahinaliʻi, i alakaʻi i ko Pele waʻa i kona holo ʻana ma ka moana. Hoʻouna akula ʻo Kahinaliʻi i ke ʻino a me ke kai “hoee nui a ka launa ole.” Ua kākau ʻia ma ka moʻolelo, ʻo kēia kai luku “ke kai a Kahinalii i alahula ai i Hawaiʻi nei.” ʻO ka manaʻo nui o kēia māhele, ʻo ia nō ka lilo ʻana o ia luku o ka wā kahiko i alahula iā Hawaiʻi i kēia wā. He mea nui kēia e hōʻike ana i ka pilina o nā hanana ma ka wā kahiko ma loko o nā kaʻao a me kēia wā a kākou e noho nei. A ma ka moʻolelo kaʻao ʻo Keaomelemele i kākau ʻia e Mose Manu, ua nahā ʻo Konahuanui a ua hoʻokaʻawale ʻia ʻo Waolani i ko Keaomelemele leo hula, a ua lilo ʻo Nuʻuanu i awāwa. Hōʻike ʻia ka moʻolelo e pili ana i ke awāwa ʻo Nuʻuanu ma ka moʻolelo ʻo Keaomelemele i mea e hoʻomaopopo ʻia ai e nā makamaka heluhelu kahi ʻo Nuʻuanu ma kēia wā a me kona moʻolelo mai kēlā wā mai. He waiwai nō kēia mau ʻike pili i ka ʻāina ma ua mau moʻolelo ʻelua nei i mea e maopopo ai iā kākou, i ka lāhui Hawaiʻi, nā moʻolelo e pili ana i nā wahi kaulana o ko kākou mau ʻāina. ʻO kekahi mea waiwai hou aku, ʻo ia hoʻi ke aʻo ʻana aku i kekahi haʻawina. He mea nui ke aʻo ʻana mai o nā meʻe o nā moʻolelo kaʻao i ka ʻike ma ko lākou huakaʻi ʻana. ʻO Paliuli kekahi o ia mau meʻe e huakaʻi ana no kona naʻauʻauā, eia naʻe, loaʻa iā ia ka ʻike i kona huakaʻi ʻana a ua ikaika aʻe ka naʻau. Ma ka moʻolelo kaʻao ʻo Keaomelemele, haʻalele ke kāne a Paliuli, ʻo Kahānaiakeakua, iā ia. Haʻalele ke kāne a noho akula me Poliʻahu, ʻo ka naʻauʻauā ihola nō ia o Paliuli i ke aloha o kāna kāne. Huakaʻi akula ʻo Paliuli e ʻimi ai i kāna kāne i nā ʻāina like ʻole, eia naʻe, i kona huakaʻi ʻana ua aʻo mai ʻo ia i ka hula, ʻo ia ka mea hoʻokahi e ʻano nā ai kona naʻau. ʻO nā moʻolelo kaʻao Hawaiʻi, he waihona ʻike nō ia no ka lāhui Hawaiʻi. A ma o ka heluhelu ʻia ʻana o nā kaʻao, pēlā kākou e aʻo mai ai i nā hanana a me ka ʻike o ko kākou poʻe kūpuna. A ua ʻike ʻia ke kuleana o ka moʻolelo kaʻao, ʻo ia nō ka hoʻomau ʻana i ka ʻike Hawaiʻi. I ka heluhelu ʻana i nā moʻolelo e pili ana i ka ʻāina a me nā kaʻao a nā kūpuna, ke mālama nei kākou i kēlā ʻike o nā kūpuna i kēia wā e holo nei. A no kēia, ua hiki ke aʻo ʻia i nā hanauna hou ia mau ʻike o ka wā kahiko. © Kēhaulani Greene 2020 ko mua ko hope

Makia deJesus < hoʻi hope Aia ke Ola i ka Waha, Aia ka Make i ka Waha Makia deJesus 28 Pepeluali 2021 ʻAuhea ʻoukou e nā hoa makamaka walaʻau o ka ʻōlelo o kēia pae ʻāina nei. He wahi mahalo kēia i ka poʻe walaʻau e hoʻopuka ana i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma kēlā lā me kēia lā. A he noi nō hoʻi i nā waha i maʻa i ka ʻōlelo akā ua paʻa ihola, e wehe mai i ka waha a hoʻopuka mai i ka ʻōlelo nani loa a nā kūpuna. Ua paʻa ka ʻōlelo Hawaiʻi i kekahi poʻe hoa walaʻau, akā ua paʻa nō hoʻi ko lākou mau waha. No ke aha lā? No ka hilahila paha ona i ia ʻōlelo? Inā paʻa ka waha, e lilo ana ka ʻōlelo i ka nalowale. Aia ka mana ma ka walaʻau ʻana, ʻaʻole nō ia mana ma ka noʻonoʻo wale. Inā hiki ke heluhelu i ka ʻōlelo Hawaiʻi, inā hiki ke kākau i ka ʻōlelo Hawaiʻi, a laila, hiki nō ke walaʻau Hawaiʻi. ʻO ka hapa nui o kākou, ua hoʻomaka ma kēia ala ʻōlelo Hawaiʻi ma ke kula. ʻOiai, he nani nō ke kūkākūkā ʻana a me ke aʻo ʻana ma loko o ke kula, ma ke kula wale nō ia. Puka wale aku nō ka ʻōlelo Hawaiʻi ma loko o ka lumi papa a ke pau ka papa, ʻo ka lilo koke aʻela nō ia i ka ʻōlelo Pelekane. No ke aha i koho ʻia ai ka ʻōlelo Pelekane ma mua o ka ʻōlelo Hawaiʻi? Maʻa ihola nā waha o kēia ʻāina i ka namu paʻi ʻai, a hoʻopuka ʻia ka namu paʻi ʻai ma mua o ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka walaʻau pū ʻana. I ka launa mua o kekahi poʻe, ʻaʻole i ʻanoʻai ʻia aku me ka ʻōlelo “Aloha,” akā ʻanoʻai ʻia me ka ʻōlelo “Howzit!” ʻAʻole kēia he mea hewa, ua kamaʻāina iā kākou ia ʻōlelo. Akā, inā e ola ana nō ka ʻōlelo Hawaiʻi i ko kākou mau waha, pehea kākou e kāpae aku ai i nā ʻōlelo ʻē aʻe a hoʻopuka wale nō i ka ʻōlelo Hawaiʻi? ʻO Pepeluali kai kapa ʻia ka mahina ʻōlelo Hawaiʻi. No laila, hōʻeleu ʻia nā kānaka, a ʻike ʻia ka hua ma Instagram, Facebook, Twitter, a me nā pāpaho launa kānaka like ʻole. Hū ka nui o nā kānaka e hoʻomaʻamaʻa ana i kēia ʻōlelo! Eia naʻe, he aha ana lā ua ʻeleu nei? Ua puni aku nei ʻo Pepeluali pau pū ka puka ʻana aku o ka ʻōlelo mai ka waha mai o kona poʻe? ʻAʻole. E mau nō ka ʻōlelo iā kākou. E hoʻopuka mai i kou manaʻo ma ka ʻōlelo Hawaiʻi. E nīele aku i ka manaʻo o haʻi ma ka ʻōlelo Hawaiʻi. E haʻi mai i kekahi moʻolelo ma ka ʻōlelo Hawaiʻi. Inā ua ʻike ʻoe i ka ʻōlelo Hawaiʻi, no ke aha e puka ʻole mai ana ka ʻōlelo Hawaiʻi mai kou waha mai? Eia kaʻu e ke hoa: Mai hilahila i ka ʻōlelo Hawaiʻi. ʻO ka wali, ʻo ka hemahema, ʻo ka hepa paha, mea ʻole ia. ʻO ka mea nui ka hoʻopuka ʻana i ka ʻōlelo a lohe ʻia e ko ke ao. Ke hoʻihoʻi ʻia nei ua ʻōlelo Hawaiʻi nei i nā ʻohana o kēia pae ʻāina. Inā hemahema kāu walaʻau ʻana aku, e hoʻomaʻamaʻa. Ke puka ka ʻōlelo Hawaiʻi, mai hilahila i ka hemahema. Like nō me ka ʻōlelo i paʻa iā ʻoe, ke puka ka hemahema, e hoʻoponopono i ia ʻōlelo a hoʻopuka i ka ʻōlelo pololei me ke aloha a me ka ʻoluʻolu. E mau ana ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka puka ʻana ona mai nā waha mai o kākou, ʻoiai no kākou nō ke kuleana. Aia ke ola o ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka hāmama ʻana o ka waha, aia ka make o ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka paʻa ʻana o ka waha. © Makia de Jesus 2021 ko mua ko hope

Kaʻula Kauikeaokea Krug < hoʻi hope Ua pau anei nā mele Hawaiʻi? Kaʻula Kauikeaokea Krug 28 Pepeluali 2021 Mai ke kāhuli mua ʻana o ke au hoʻowela honua a hiki i ke au e kūnewa aʻe nei, ua ō mau ka leo Hawaiʻi ma loko o nā mele. ʻO nā mele ʻoiaʻiʻo o ke au mai ō kikilo mai nā mele oli a mele hula hoʻi i mele a oli ʻia e ko kākou poʻe kūpuna. Pēlā i laha ai nā moʻolelo o ka wā ma mua. ʻAʻole anei ua mau mele nei ʻo nā mele Hawaiʻi maoli? No ka mea, ma hope o ka hōʻea ʻana o nā pila hoʻokani haole, ua loli ke kuanaʻike o kākou no ka ua mea ʻo ke mele Hawaiʻi ʻoiaʻiʻo. Nui ka lohe ʻia o ko nā kūpuna namunamu ʻana no ke ʻano ʻokoʻa o nā mele Hawaiʻi e haku ʻia nei i kēia mau lā a me ka ʻokoʻa o nā mele i haku ʻia ma mua e lākou poʻe kāʻeʻaʻeʻa haku mele. Wahi a kekahi loea haku mele o ka hanauna kupuna o kēia mau lā, ua pau nā mele Hawaiʻi ʻoiaʻiʻo i loko o nā makahiki iwakālua a kanakolu a ʻoi i hala iho nei. Kūʻē paha kekahi, a ʻo kekahi, ua ʻaelike paha. No kēia mea kākau nei, he kūʻē piha. He nani ia, he puʻukani a haku mele Hawaiʻi au, ua ʻeha koʻu naʻau i ka lohe ʻana i kēlā ʻano ʻōlelo hoʻohalahala. He ʻōlelo wāwahi ia i ke kahua mele o ka hapa nui o nā puʻukani hanohano o kēia mau lā. “Hawaiian music is gone. Now there are only songs written in Hawaiian language.” ʻO ia kai lohe ʻia e kēia mau pepeiao a ʻo koʻu kāhāhā aʻela nō ia! Noʻonoʻo ihola au, he aha lā hoʻi ke kumu o nā papa haku mele inā he ʻoiaʻiʻo kēia ʻōlelo i hoʻopuka ʻia mai nei? He aha lā ka hana e hana ai kākou poʻe kupuʻeu o ka hanauna hou ke ʻaʻa mai kekahi kupuna iā kākou pēlā? ʻO ka hāʻawipio a kāpae aku i ka haku ʻana a me ka hīmeni ʻana i nā mele Hawaiʻi ka hana, a i ʻole paha, ʻo ke kuʻupau mau ʻana ma ka haku hou a me ka hoʻōla hou ʻana i nā mele Hawaiʻi? I ka manaʻo o kēia mea kākau, e hoʻomanawanui i nā ʻōlelo hoʻohalahala a kuʻupau ma ke ala haku hou a hoʻōla hou me ka ʻike a me ka naʻauao. E paʻa mua ke kahua o ia mea ʻo ke mele Hawaiʻi. ʻO ka ʻōlelo nō ia. ʻO ka ʻŌlelo Hawaiʻi waipahē a pae kiʻekiʻe ka ʻōlelo e pono ai nā mele hiwahiwa a kākou. No ka mea, ʻo ka ʻōlelo Hawaiʻi maʻemaʻe ka lako koʻikoʻi loa e paʻa pono ai nā manaʻo koʻikoʻi a me ke kaona o ke mele. Na ka ʻōlelo Hawaiʻi maʻemaʻe e hōʻike i ka puana kūpono a me ka puana pololei e pono ai nā huaʻōlelo ma loko o nā mele. Nui naʻe koʻu mahalo i nā puʻukani i waele aku i ke ala e kaʻi ai kākou ka hanauna hou. Ma ia wā o ka hulihia o kākou ma loko o nā makahiki 1970 a 1980, ua nui nā kānaka i hoʻomaka e kūʻē iā Maleka mā a pūlama i nā mea noʻeau o kūpuna mā. Ma ke aloha ʻāina, ma ke aloha ʻōlelo, a ma ke aloha mele kekahi. Ma ia wā o ka paio ʻana no ka pono o ka ʻāina a me ka hoʻōla ʻana i ka ʻōlelo, ua loaʻa pū nā ʻōpio o ia wā e hoʻōla hou ana i nā mele makamae o ka wā i hala me ka haku pū ʻana i nā mele kaulana e lohe mau ʻia nei i kēia mau lā. I loko nō o ka pololei a me ka ʻole o nā huaʻōlelo a me ka puana, i loko o ka loli ʻana o ke ea mele, a i loko pū hoʻi o ka loli ʻana o ke kaila hoʻokani, mahalo nui ʻia nā puʻukani o ia wā hoʻōla hou. Na wai e ʻole ka hoʻohihi i ka nani o Hui ʻOhana a me nā Brothers Caz? Pēlā pū me Mākaha Sons of Niʻihau a me nā Pahinui. ʻO Braddah Iz a me Peter Moon. ʻAʻole ʻo lākou wale nō. Lōʻihi loa ia papa helu o nā puʻukani Hawaiʻi kaulana o kēlā au hoʻōla hou. ʻAʻole lākou e hoʻohalahala ʻia no ka hoʻoili ʻana i nā mele iā kākou ka hanauna hou. Eia naʻe, ʻo ke keʻehina hou e keʻehi aʻe ai kākou ka hanauna hou, ʻo ka hoʻomau ʻana i ia hoʻoili ʻana i nā mele me ka naʻauao. E ʻike kākou ka hanauna hou i nā hemahema a e hoʻoponopono hoʻi kākou i ia mau hemahema me ke aloha, ʻaʻole me ka ʻimihala. E mahalo i nā kānaka i waele ʻē i ke ala a laila e hoʻomau ma ia ala a e kūkulu hou a kīpaepae ma luna o ke kahua a lākou i hoʻomoe ai no kākou. Pēlā ana ma nā hana noʻeau a pau a ko kākou poʻe kūpuna. E nānā ka maka, e hoʻolohe ka pepeiao, e hoʻopaʻa ʻia kēnā waha a e hana ka lima ā wali. A laila, e haku hou, e kūkulu hou, a e hoʻokumu hou i nā mea e mau ai ko kākou naʻauao. Ma laila ke ola o nā kūpuna. ʻAʻole ma ka ʻimihala a me ka hoʻāhewa ʻana aku kekahi i kekahi. E hoʻomanawanui kākou kekahi i kekahi no ka mea ʻo ke au kolonaio kēia. E hoʻi mua i nā kūpuna a laila e holomua a hoʻokumu hou. Pēlā e ola mau ai nā hana noʻeau a ko kākou poʻe kūpuna. Pēlā e ola mau ai nā mele Hawaiʻi a pēlā e ola mau ai ka Hawaiʻi ʻana. Aloha nui kākou. © Kaʻula Kauikeaokea Krug 2021 ko mua ko hope

Puʻuwaihaokila Nakahara < hoʻi hope He Pā Sēdē Hou na ka Hui Hīmeni ʻo Keauhou Puʻuwaihaokila Nakahara 1 Nowemapa 2022 ʻAuhea ʻoukou e ka poʻe makeʻe mele Hawaiʻi! Pōmaikaʻi maoli kākou i ke pā sēdē hou ʻo “I Leʻa” i hoʻopuka ʻia mai nei e ka hui hīmeni ʻo Keauhou. Kaulana nō ua hui hīmeni nei ma muli o ko lākou mau leo nahenahe, ko lākou hana maiau, ko lākou ʻimi naʻauao, a me ko lākou aloha nui i ke mele Hawaiʻi. He 17 makana Hōkū Hanohano i loaʻa i ua hui hanohano nei no kā lākou mau sēdē ʻekolu ʻo Keauhou (2017), I ke Kō a ke Au (2018), a me Ua Kō, Ua ʻĀina (2019), e laʻa ka makana Haku Mele ka makana Entertainer of the Year, ka makana Album of the Year, a me kekahi mau makana hou aku. Eia naʻe, ma hope o ka makahiki 2019, ʻaʻohe mea hou a Keauhou i hoʻopuka mai nei! He mau makahiki nō ke kakali ʻana o lākou a kena hou ai ka ʻono. E nā hoa ē, ua pau nō ka wā kakali! ʻEkolu makahiki ma hope mai o ka hoʻopuka ʻia ʻana o ke kolu o nā pā sēdē, eia nō he pā sēdē hou aku, ka hā hoʻi i hoʻopuka ai lākou. ʻO I Leʻa ka inoa o kēia pāleo hou, a eia nā mele i loaʻa ma luna ona: ʻo "Heha Waipiʻo," "Radio Hula," "Pua ʻŌhai," "Lilikoʻi," "Koni Au i ka Wai" me "Ka Ipo Lauaʻe," "Ulupō Nui," "Ka Wehi no Kuʻu Home," "Launa ʻOle Kō Hie," "Kuʻu Ipo Onaona," "Ka Wai ʻApo Lani," "Kaʻililauokekoa," a ʻo "Hoʻoluana." E nānā pū kāua i ʻekolu o ua mau mele nei i nahenahe maoli i kuʻu pepeiao. Pua ʻŌhai Na John K. Almeida Aloha kuʻu pua ʻōhai I loaʻa i ke onaona lima ʻElima aʻu kai aʻi ʻike Ma ka moana mai o ka hema Hemahema ʻoe i kaʻu ʻike I kou miki ʻole iho kawele Ua pau ka lepo i aneʻi Ke koʻana wai o ka ʻākōlea Pā mai ka makani huʻihuʻi Kokololio aʻi kō piko He piko hana ʻolu kēia He uʻilani ʻoe ke ʻike Ua ʻike aku nei paha ʻoe I kahi wai aʻo Hanakaʻuwali Haʻina ʻia mai ka puana No ka pua ʻōhai ke aloha Mahalo nui kēia i ke mele ʻo “Pua ʻŌhai” na John K. Almeida i haku. Kaulana loa ua haku mele nei i kona loea i ka haku mele ʻana, ka hoʻokani pila ʻana, a me ka hīmeni ʻana. I loko o kēia mele ʻo "Pua ʻŌhai," aia nō he loina mele Hawaiʻi aʻu e mahalo nui ai, ʻo ia ke kuʻina o nā paukū ma o ke kani like o nā hua ʻōlelo. Ma muli o ua loina mele Hawaiʻi nei, hiki ke hoʻopaʻanaʻau ʻia nā hua ʻōlelo me ka maʻalahi, a ʻo ia hoʻopaʻanaʻau ʻana i nā mele ka mea e hoʻōla mau ai i ke mele. I ola nō ke mele i ka hoʻopuka ʻia i ke ao. Mahalo hoʻi au i ke ʻano o ka hīmeni ʻana i nei mele. Ke hoʻolohe aku, kohu like ka leo o Nick Lum me ka leo o John Almeida ma ka puana a ma ke koikoi o ka hoʻopuka ʻana i nā hua ʻōlelo. ʻAʻole paha kēlā like loa he mea i lohe pinepine ʻia i kēia au e holo nei. ʻO ia like loa o nā leo ka mea waiwai nui ma kēia mele nei, i kūpinaʻi mau ka leo o kēia haku mele kū hoʻokahi ʻo John K. Almeida. Ka Wai ʻApo Lani Na Liliʻuokalani Me he alo ala o ka wai Ka mākolu o ka wai ʻapo lani Ka walu o nā lani ka ʻao nōʻā Ka lalapa ka ʻena kū moku Hui: A hiki mai ke aloha A e pono mai ana Ke kāheka kai kapu a Kāne Ka mole, ke aʻa o ka ʻāina Ulu hoʻāliʻi ka lani Ka hoaka lei hiwahiwa Ua ola kuʻu kini, ua nui ka ʻālana Me kuʻu lāhui ponoʻī He mānai kōmi ka leo Mai ʻena ʻoe i ke kanaka ʻOiai ke kuleana i loko ʻOi lēhau i ka makemake ʻO ka lua o nā mele e mahalo nui ai au, ʻo ia kēia mele nei ʻo "Ka Wai ʻApo Lani" na ka mōʻī wahine ʻo Liliʻuokalani. ʻO ia kekahi o nā haku mele ma ka hui haku mele no lākou ka inoa ʻo “Nā Lani ʻEha.” ʻO nā haku mele ʻē aʻe ma ua hui nei, ʻo ia ʻo Davida Kalākaua, ʻo Likelike, a ʻo Leleiōhoku. Na lākou he mau mele i hele a kaulana loa mai ka wā a lākou i ola ai (nā makahiki1850) a i kēia wā ʻānō. Mahalo nui au i nā mele i haku ʻia e Liliʻuokalani ma muli o kona kūpaʻa i ka ʻōlelo Hawaiʻi. I loko o nā lālani mele, ua hiki ke ʻike ʻia kona akamai ma o nā hua ʻōlelo i lohe pinepine ʻole ʻia i kēia wā e neʻe nei, a me ka nui o nā manaʻo i loko o nā hua ʻōlelo i lohe pinepine ʻia, e like me ka lālani mele hope ma ka hui. ʻO nā hua ʻōlelo ʻo “mole” lāua ʻo “aʻa,” he mau hua ʻōlelo ʻano laha, akā ʻaʻole i pāpaʻu ka manaʻo a me ke kaona. ʻO nā mele i haku ai ʻo ia, he pahuhopu ia naʻu e kūlia mau ai. Eia hou aku, mahalo hoʻi au i ka leo hīmeni o Keauhou lāua ʻo Raiatea Helm. Ua launa pono ka leo me nā hua ʻōlelo, a ua nahenahe nō kēia mele ʻo "Ka Wai ʻApo Lani" ke hoʻolohe aku. Hoʻoluana Na John K. Almeida Darling kuʻu hoa hoʻoluana o ke kau Kuʻu lei aʻu i kui a lawa E pili mau e pili me aʻu Moani ke ʻala o ka pua pīkake Koʻiʻi i ke kakahiaka Onaona i ke awakea Maikaʻi kuʻu ʻike ʻana i ka uʻi Nē mai ana, e lana ka manaʻo E hui ka ʻōpua, ka liʻa Haʻina ʻia mai ana ka puana Kuʻu lei aʻu i kui a lawa E pili mau, e pili me aʻu ʻO ke kolu o nā mele e mahalo nui ai au, ʻo ia ke mele ʻo "Hoʻoluana" na John K. Almeida. ʻO ka mana i like me ka mana a Keauhou, ʻo ia ka mana a Pua Almeida (ke keikikāne a John K. Almeida) a me kona hui hīmeni ʻo The Sunset Serenaders. I loko o kēlā mana, ua hiki ke lohe ʻia ke kaila o ke mele jazz ma o ka hoʻokani ʻana i nā pila (e like me nā pila bāna). Mahalo hoʻi au i kēlā mana ma muli o ka ʻokoʻa loa o ua mana nei me nā mele Hawaiʻi kahiko i lohe pinepine ʻia. He mea ia e hōʻike ana i ka hiki iā kākou ke ʻimi i ala e hoʻolālā ai i ke mele Hawaiʻi, ʻoiai kākou e mālama pono ana i nā mele kekahi. ʻO ka mea waiwai loa noʻu ma ka mana a Keauhou i oki ʻia ma ke pā sēdē ʻo I Leʻa ʻo ia ka mālama ʻana i ke kaila a Pua Almeida mā (ma kekahi ʻano). Hiki ke lohe ʻia ke kaila jazz ma ka hoʻokani pila ʻana, a ma laila nō koʻu hoihoi. Hoʻomaikaʻi iā Keauhou i ka hoʻopuka ʻana i kēia pā sēdē hou ʻo I Leʻa. Ua ola hou nā leo o ko kākou poʻe kūpuna! Ola nō ka leo o Keauhou kekahi! ʻAʻohe lua e like ai! E kuʻu makamaka heluhelu, mai kali a pau nā niho, e hoʻolohe mai i kēia pā sēdē keu a ke akamai. E ola ia mea kupaianaha a ka Hawaiʻi he mele! © Puʻuwaihaokila Nakahara 2022 ko mua ko hope

Hiʻilei Patoc < hoʻi hope Hāloa ke Kalo, Hāloa ke Kanaka Hiʻilei Patoc 29 Kepakemapa 2025 E nā hoa heluhelu o kēia nūpepa ʻo Ka Ulu Hoi , he wahi nīnau kaʻu e nīnau aku ai iā ʻoukou. ʻO ke ʻano mahiʻai kalo hea ka mea pololei? Ma ka loʻi kalo paha? Ma ka māla kalo paha? ʻIke maʻamau ʻia ka mahiʻai kalo ma ka loʻi, akā naʻe ʻike pinepine ʻia nō hoʻi ka mahiʻai kalo ma ka māla. No laila, pehea e ka mea heluhelu, loʻi a i ʻole māla? Noʻu iho, ʻaʻole kēia he mea pohihihi ʻoiai ʻo ka mea nui ka ulu ʻana o ke kalo. He mea ʻole paha kahi ona e ulu ai. He kuleana kā ke kalo e ʻauamo ai, ʻo ia hoʻi ka hānai ʻana i ke kanaka i mea e ulu ai ke kanaka i ke kalo a i ka ʻāina hoʻi. ʻAʻole kaupalena ʻia ke kuleana o ke kalo i hoʻokahi ʻano mahi. Ua like paha kēia me ka nohona Hawaiʻi. E like me ka ulu ʻana o ke kalo i ka loʻi a i ʻole i ka māla, pēlā nō hoʻi ke kanaka Hawaiʻi e ulu ana i loko o ke ʻano nohona Hawaiʻi i maʻa iā ia. ʻAʻole kaupalena ʻia ke kanaka ma kona ʻano nohona Hawaiʻi ʻoiai he Hawaiʻi ka Hawaiʻi. ʻAʻole kālele nui ʻia kou nui Hawaiʻi ma ka hiki iā ʻoe ke ʻōlelo Hawaiʻi, hula, mahiʻai kalo, kilo hōkū, a pēlā wale aku. ʻO ka mea nui ka ʻauamo ʻana o ka Hawaiʻi i kēia mau kuleana i mea e paʻa mau ai ka nohona Hawaiʻi i nā Hawaiʻi. No laila, hiki i kēlā me kēia kanaka ke hoʻokō i ka nohona Hawaiʻi ma kona ala ponoʻī, ʻo ia hoʻi ma nā ʻano like ʻole e like me nā ʻano o ka ulu ʻana o ke kalo. Nui nā ala e neʻe ai, akā naʻe he hoʻokahi wale nō ka pahuhopu. I kaʻu huakaʻi ʻana i Waimea, Kauaʻi i ke kauwela nei i mea e hana ai i ka loʻi, ua ʻike wau i ka ʻokoʻa o kā lākou ʻano nohona Hawaiʻi, ʻokoʻa kaʻu ma Oʻahu. Eia kaʻu moʻolelo e waiho aku i mua o ʻoukou . He ʻāina ʻo Peʻe, Kauaʻi ma ka ʻaoʻao Kekaha o ke kahawai ‘o Kawaiʻulailiahi, he mau ʻeka ia o nā māla kalo. He ʻāina ʻo Kakalaea i uka hoʻi ʻo Peʻe, a ma waena o nā kahawai ʻelua o Waimea. He mau ʻeka ia o nā loʻi kalo. He ʻāina ʻo Māhaʻihaʻi ma ka ʻaoʻao ʻEleʻele o ke kahawai, he mau ʻeka ia me ka manaʻolana e lilo i mau loʻi kalo a i loko iʻa nō hoʻi. Ma kēia mau ʻāina kahi a ka ʻohana Makua e hana ai. Ala koke lākou i ke kakahiaka nui e hoʻomaka ai i ka hana, i ka mahiʻai kalo hoʻi. Paʻa ka ʻike o ka mahiʻai ʻana i ka ʻohana Makua, ʻo ia hoʻi ʻo ʻAnakala Kaina a me kāna mau keiki ʻeono. Mālama pono lākou a pau i kēia kuleana. Ua paʻa nā oli, nā hula, ka hoe waʻa, a me nā mea Hawaiʻi like ʻole iā lākou. Ua kamaʻāina a maʻa pū ka ʻōlelo Hawaiʻi iā lākou, a he puka nō mai ka waha mai. He nohona Hawaiʻi kēia aʻu i ʻike ai ma Kauaʻi, kahi i hoʻopaʻa ʻia ai ka nohona Hawaiʻi i ka ʻohana, ka mahiʻai, a me nā hana kuʻuna. I Oʻahu nei, he nohona ʻokoʻa nō. ʻIke wau i mau haumāna poeko loa i ka ʻōlelo ma muli o ka hele kula ʻana. Aia ko lākou ikaika nui i ka ʻōlelo a me nā moʻolelo mai ka puke a me ka nūpepa paha. Akā naʻe ʻaʻole paha i paʻa loa iā lākou nā hana Hawaiʻi e like me ka hula, ke oli, ka hoe waʻa, ka mahiʻai, a pēlā aku. He nohona Hawaiʻi kēia aʻu i ʻike ai i Oʻahu nei, kahi e loaʻa ai ka mana nui i ka ʻōlelo. I koʻu wā ma Kauaʻi, ua aʻo pū wau i nā ʻano kalo like ʻole. He ʻehā haneli a ʻoi ʻano kalo like ʻole. ʻO ka moi ʻoe, ʻo ka mana ʻōpelu ʻoe, ʻo ka lauloa ʻeleʻele ʻōmaʻo ʻoe, ʻo ka ʻeleʻele mākoko ʻoe, a pelā wale aku. ʻOkoʻa nā ʻano kalo like ʻole, a maikaʻi nā ʻano kalo like ʻole no nā mea like ʻole, ʻo ka lūʻau ʻoe, ʻo ke kalo paʻa ʻoe, ʻo ka poi ʻoe, a pēlā aku. Me he ʻeleʻele mākoko lā kākou, ʻo ia hoʻi, hoʻohuipū ʻia nā kalo makua like ʻole i mea e ikaika ai a e ola ai ka pulapula. ʻAʻole kākou he Hawaiʻi piha, a pēlā pū ka ʻeleʻele mākoko. Akā, mau nō kona mālama ʻana i ke kuleana ʻo ka ulu ʻana i mea e hānai i ke kanaka. Hāloa ke kalo, hāloa ke kanaka, ʻaʻole like nā ala e ulu ai a māhuahua, akā hoʻokahi ka pahuhopu. © Hiʻilei Patoc 2025 ko mua ko hope

Kahanu Cuban < hoʻi hope Ka ʻOni ʻana o ka Lāhui Kahanu Cuban 15 ʻOkakopa 2021 ʻAuhea ʻoukou e nā hoa kūpaʻa mau i ka moʻomeheu Hawaiʻi a me kā kākou ʻōlelo makuahine mai ka moku o Keawe a hiki i Kahelelani. Aloha nui kākou! Ma loko o kēia wā kūpilikiʻi, ua paʻakikī maila ke ola ʻana o kā kākou ʻōlelo kamahaʻo ʻoiai ʻaʻole nui ko kākou hui ʻana he alo a he alo me ke komo piha ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi. Ma muli o ka maʻi ahulau, emi mai nā hanana hoʻōla ʻōlelo a no laila paʻakikī aʻe ka hoʻoulu ʻana i ka ʻōlelo ma loko o nā ʻohana a me nā pōʻai o kākou. He koʻikoʻi a waiwai nō ko kākou ʻoni ʻana i hoʻokō ʻia ka pahuhopu nui a kākou, ʻo ia hoʻi ke ola o ka ʻōlelo Hawaiʻi. Ma mua o ka maʻi ahulau, ua nui nā hanana e hoʻoulu i ke kaiāulu ʻōlelo Hawaiʻi e like hoʻi me nā hana keaka, ka hana ʻana ma ka loʻi, ka hui ʻana o ka poʻe aloha ʻāina, a pēlā wale aku. I koʻu hele ʻana i ke kula kiʻekiʻe, hoʻomanaʻo wau i ka papahana hoʻōla ʻōlelo Hawaiʻi ʻo ke kāniwala. Ua leʻaleʻa nō ka launa pū ʻana me ka poʻe like ʻole ma ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻike ʻana i ka nui o ka hoihoi o nā keiki. He pōmaikaʻi nō. ʻAʻole i nānā ʻia ka mākaukau me ka ʻole o ka ʻōlelo a haʻi. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi ka ʻōlelo hoʻokahi o ia pō a ua nui nā kānaka mākaukau i ka ʻōlelo i kōkua aku i nā kānaka ma ka pae pūnana o ka ʻōlelo. I ke kāniwala mākou i pili ai ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, i mea e lilo ai kā kākou ʻōlelo i ʻōlelo maʻamau ma Hawaiʻi. Me ia manaʻo au i hōʻākoakoa ai i kekahi o koʻu mau hoa papa ʻōlelo Hawaiʻi mai ke kula kiʻekiʻe ʻo Kamehameha ma Kapālama a me Ke Kula Kaiapuni ʻo Ānuenue e hoʻokumu i pāpaho launa kanaka i mea e hoʻoulu a kōkua ai i kā kākou ʻōlelo makuahine ma loko o kēia wā, i palekana a hopohopo ʻole kākou i ka maʻi ahulau. Ma ke kiʻiwawe mākou e hoʻouka ai i nā hua ʻōlelo hou o ka lā a me ka ʻōlelo noʻeau o ka pule i laha ka ʻōlelo ma ke kiʻiwawe. A laila, hai ʻia paha mākou e kōkua a kākoʻo i nā ʻoihana i ka hoʻokomo ʻana i ka ʻōlelo ma loko o kā lākou mau papahana i laha ka ʻōlelo ma nā wahi maʻamau. Eia hou, i ka Zoom mākou e keleaʻo piha ai ma ka ʻōlelo Hawaiʻi i maʻemaʻe a mākaukau no ka mahina ʻo Pepeluali (ka mahina ʻōlelo Hawaiʻi). I kēlā me kēia kakahiaka, e hoʻouka ʻia ana kekahi hua ʻōlelo hou i hoʻomaka koke ka poʻe i ka hoʻopuka ʻana i ka hua ʻōlelo ma ko lākou ola. Ke hoʻouka mākou i kekahi hua ʻōlelo hou, nui ko mākou paipai i ka mea heluhelu e waiho i laʻana ma ka māhele waiho manaʻo. Ma laila mākou e hoʻopololei ai i nā laʻana i hoʻouka ʻia e ka poʻe i maʻemaʻe a pololei ka ʻōlelo. Inā he mau nīnau kā ka poʻe, na mākou e pane koke iā lākou ma ka māhele kūkaʻi manaʻo. ʻO ka ʻōlelo noʻeau o ka pule, e hoʻouka ʻia ana ma ke kakahiaka nui ma nā pōʻakahi a pau. Ke hoʻouka ʻia ka ʻōlelo noʻeau ma nā pōʻakahi, e holo pono ana nō ko ka mea heluhelu pule ʻoiai ua hoʻomaka lākou i ka heluhelu ʻana i ka ʻōlelo noʻeau ma ka pōʻakahi. Manaʻolana mākou, na kēia ʻōlelo noʻeau e paipai iā lākou e holomua pono ma ko lākou ola. E nui ana ko mākou paipai i nā mea heluhelu e hoʻouka i kekahi kiʻi e wehewehe kūpono ʻia ka ʻōlelo noʻeau o ka pule ma kā lākou kiʻiwawe. He hana kēia e paipai ai i ka poʻe ʻē aʻe e komo pū i ka hana, aʻo pū i ke koʻikoʻi a me ka waiwai o ka manaʻo o ka ʻōlelo noʻeau, a paipai pū i ka poʻe e hoʻohana pono i ka ʻōlelo noʻeau ma ko lākou ola. ʻAʻole wale nō ke aʻo ʻana aku ma ke kiʻiwawe ʻo kā mākou e hana ai. Hai ʻia paha mākou e kōkua a kākoʻo aku i nā ʻoihana like ʻole ma Hawaiʻi i ka hoʻokomo ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma loko o kā lākou mau papahana. A no laila, na mākou paha e hoʻomākaukau i mau pelaha hoʻolaha, nā wikiō hoʻolaha kūʻai, nā hoʻolaha kiʻiwawe, a pēlā wale aku ma ka ʻōlelo Hawaiʻi i laha ka ʻōlelo ma nā wahi like ʻole. I ka makahiki 2019, ua kōkua au iā Zippy’s i ka hoʻokomo ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma loko o kā lākou wikiō hoʻolaha kūʻai. Ke laha ko mākou hana nui no kekahi ʻoihana, ke kuhi nei mākou e makemake nui ana nā ʻoihana ʻē aʻe e hana like. Nui ka poʻe makemake e aʻo i ka ʻōlelo Hawaiʻi i kēia mau lā. A no laila, e hoʻokumu pū ana mākou i mau papa ʻōlelo Hawaiʻi keleaʻo ma ka Zoom no ka poʻe ma ka pae pūnana o ka ʻōlelo a me ka poʻe mākaukau i ka ʻōlelo. He papa hoʻokahi kēia a kākou e aʻo pū ai a na ka poʻe mākaukau ke kōkua a kākoʻo i ka poʻe ma ka pae pūnana o ka ʻōlelo. Ma ia papa mākou e kamaʻilio nui ai ma ka ʻōlelo Hawaiʻi i ulu ai ka mākaukau a me ka poeko o ka ʻōlelo a me ka hoʻomaʻamaʻa i ka wehewehe ʻana i ko mākou manaʻo. ʻO kekahi māhele o nei papa, ʻo ia nā analula. E nānā nui ana mākou i nā analula o kā kākou ʻōlelo i mākaukau a maʻemaʻe ke kākau a me ka ʻōlelo. Aia kēia papa ʻōlelo Hawaiʻi keleaʻo ma nā ahiahi a pau o ka pule. Na mākou e kono i nā kumu ʻōlelo Hawaiʻi e aʻo iā kākou a hoʻomākaukau i mau haʻawina. Ma muli o ka maʻi ahulau, nui ko kākou ʻoni ʻana i holomua pono. He koʻikoʻi nō ko kākou ʻoni mau ʻana ke kupu aʻe kekahi pilikia nui ma mua o kākou. ʻO kēia kiʻiwawe, he kōkua nui kēia i maʻamau kā kākou ʻōlelo ma Hawaiʻi a i pinepine ka lohe ʻana i ka ʻōlelo ma nā wahi a pau. Ke pau kēia wā kūpilikiʻi, e mākaukau ka ʻōlelo no ka mohala ʻana ma nā wahi like ʻole o ka honua. ʻO kēia nō ka wā e ʻoni ai kākou a ʻimi i ala e hoʻoulu ai i ka lāhui Hawaiʻi. © Kahanu Cuban 2021 ko mua ko hope

Māhealani Figueroa Lee < hoʻi hope “Mai Piʻikoi” Māhealani Figueroa Lee ʻOkakopa 9, 2026 Mai piʻikoi ʻoe i ke akule lā A he iʻa ʻāhaʻi i ka hohonu lā Hoʻi iho ʻoe i kahi ʻanae lā Me ka manini pūlehu ʻia lā ʻO ke kole ē ka iʻa maka onaona lā He ʻono to mito hoʻi tau i To puʻu te momoni aku Eia nō i luna nei ka paukū ʻelua o ke mele “He ʻOno” na Bina Mossman. Ua maopopo ʻia ʻo ke mele nona kēia paukū, ua laha nō, keu hoʻi ka paukū mua. ʻAʻole naʻe i laha loa kēia paukū ʻelua i kau aʻela i luna nei. Ke hele au i nā pāʻina like ʻole e mālama ʻia e ke kaiāulu a me nā ʻohana Hawaiʻi he mea maʻamau ka hīmeni ʻia ʻana o kēia mele. Ua kū naʻe nā puʻukani ma kona paukū hoʻokahi a pākuʻi i kekahi ʻano paukū i haku ʻia ma ka ʻōlelo paʻiʻai. Kāpae wale ʻia iho kēia paukū o luna nei. ʻO ka hopena hoʻi, ua piha ʻole ke mele, a hāʻule hoʻi ka manaʻo ʻiʻo a ka haku e hōʻike mai nei ma ke mele piha. ʻO ia hoʻi, e kuʻu wahi mea heluhelu, ʻaʻole wale nō i pili kēia mele i ka ʻai ʻana i ka iʻa o kai ʻeā. Eia hoʻi kaʻu mea e hōʻike nei no nā lālani mele o ka paukū ʻelua, he mau lālani mele e hōʻike ana i kekahi moʻolelo ʻē aʻe ma waho aku o ka ʻai ʻana. Eia nō kekahi manaʻo. Ma ka lālani mua loa ʻakahi a hoʻopuka ʻia ka huaʻōlelo ʻo “ʻoe” a laila pākuʻi hou ʻia ma ka lālani ʻekolu e hahai mai ana. Me he mea lā, ua pau ko ka haku mele helu ʻana i nā iʻa ʻono, a ke loli nei ke ʻano o ke mele. Eia nō ua haku mele nei ke kūkala nei i kauoha, he nuku paha, a he manaʻo aʻoaʻo, ʻo ia hoʻi mai piʻikoi ʻoe i kahi ipo i hoʻokuleana ʻole ʻia nāu a e mālama ʻoe i kāu ipo ponoʻī. Ma laila ka hoʻohālikelike ʻia ʻana me ka iʻa o ka hāpapa ʻo ka ʻanae, ka manini, a me ke kole maka onaona. Eia nō kēlā manaʻo ʻo ka maka onaona ke hoʻopuka ʻia nei no kekahi kanaka uʻi a maikaʻi hoʻi. A inā pēlā kahi ipo, he pono ʻole ka ʻimi ʻana i kahi ipo ma kai hohonu, ua lawa nō ma ka hāpapa. E kuʻu mea heluhelu, he moʻolelo kaʻu e moʻolelo ai e pili ana i nā hanana o kēia kula nui nei o Mānoa a me kaʻu mau mea i ʻike ai i hoʻopūʻiwa mai i kēia wahi mea kākau, ke kumu hoʻi aʻu e hāpai nei i ia paukū mele a me ia mau manaʻo. Ma ka lā 3 o Kepakemapa o kēia kau kula hāʻule lau ua hele aku au i kahi hanana ma ke ʻano he limahana. He ʻano ʻaha kākoʻo ia no nā haumāna e noho nei ma nā hale noho haumāna o kēia kula nei. Ma Hale Aloha Courtyard kahi i hui ai nā ʻoihana, nā hui, a me nā ʻano hui kākoʻo haumāna no kēia hanana. Ma laila i hōʻike aku ai nā ʻoihana kākoʻo, nā hui o ke kula hoʻi, i kā mākou mau waiwai i kōkua no ka haumāna a me ke ala e kākoʻo ʻia ai lākou. He mea nui nō kēia ʻano hana a keu hoʻi no ka haumāna Hawaiʻi e hele kula nei ma kēia “wahi o ka hoʻonaʻauao Hawaiʻi” ʻeā. ʻO ka mea minamina naʻe i kaʻu ʻike, ʻo ia hoʻi ka liʻiliʻi loa o nā haumāna Hawaiʻi i hōʻea aku. I hea lā lākou? I kahi ʻē paha, ma nā kula o haʻi ma ka ʻāina o haʻi. A ʻo Mānoa nei, ua lei hoʻi i ka nuku o nā malihini e mumulu ana me he mau nalo lā. He nīele hoʻi a mahaʻoi mai kā lākou hana, he piʻikoi paha i nā waiwai a kā mākou hui ʻoiai ʻaʻole no lākou kā mākou mau hana a ʻaʻole no lākou ke kumu o kēia kula “hoʻonaʻauao Hawaiʻi”. A ʻo ka nui haumāna Hawaiʻi, ʻaʻole nō i ʻaʻe ma ʻō aku o ka ʻelua kāuna i kaʻu ʻike. ʻAuhea lā ia mau haumāna i pono hoʻi nā hana a mākou e hana nei, nā waiwai a mākou e hāʻawi aku ai, a me ke kumu hoʻi o ko mākou hui kākoʻo haumāna Hawaiʻi. No laila e lākou nei, nā ʻōpio hoʻi, nā mākua o nā pua e hiki mai ana, nā ʻohana o ka Lāhui Kanaka. Mai ʻoukou piʻikoi i ke akule e holo ana i kai hohonu, ua lawa nō ka ʻanae a me nā iʻa o ka hāpapa. Mai ʻoukou piʻikoi i ke kula o waho i ka ʻāina ʻē, ua lako nō i ka waiwai o ko kākou poʻe kūpuna ma ko kākou kula ponoʻī o Hawaiʻi nei. Mai nō hoʻi ʻoukou hulikua i ka waiwai maoli o ko kākou ʻāina a me ko kākou kula, o lilo iā Piʻikoi mā. Eia nō nā manu kōlea e lele mai nei i Hawaiʻi no ka hopu ʻana i ko kākou mau waiwai o ka naʻauao a eia nō ua hala iā kākou iho ʻoiai kākou i ka piʻikoi ʻana i kahi hohonu. Aia nō i mua pono o kākou, i ko kākou ʻāina ponoʻī kahi o ka waiwai e ʻimi ʻia nei e ko waho. E hoʻokahua mua ʻia ma ka ʻike kupuna a me ka ʻōlelo o ka ʻāina a paʻa ma ka ipu o ka ʻike. E hoʻi mai ʻoukou e nā haumāna Hawaiʻi a ʻike i ka ʻono o kahi ʻanae, me ka manini pūlehu ʻia lā, ʻo ke kole e ka iʻa maka onaona lā! © Māhealani Figueroa-Lee 4 ʻOkakopa 2026, Kahaluʻu, Koʻolaupoko, Oʻahualua. ʻAʻole i ʻae ʻia ka paʻi hou ʻana o kēia ʻatikala me ka ʻae ʻole mai o ka mea kākau. ko mua ko hope

Kahikinaokalā Domingo < hoʻi hope O ke Au o ka Manawa ka Hoike Kahikinaokalā Domingo 10 Iune 2021 E KA ULU HOI :— O ka hua o ka hana, ka liuliu, a me ke kulana o kakou na haumana, he hookahi wale no mea nana e hoike mai i ke kupono, ka makaukau, ka maiau ame ka maemae o ka hana, oia ke Au o ka Manawa. Ina ua mali e ia ke aho, o ke Au o ka Manawa ka mea nana e lawe mai a waiho iho imua o ko kakou onohi maka, i ka hua o ka hana. Ina e oleloia mai e hoea mai ana ka pomaikai, ka pono, a i ole ia he ino, na ke Au o ka Manawa ka hoike i ka hopena. A mamuli o na kahoaka lani o ke Au o ka Manawa e nee nei, me he mea la, e hoikeia ana na hua o ka hana. Iloko no o ka nui o kau mau hana maikai, pela ka nui o ke anu koekoe o ka po, ka inea kupilikii o ke ola, ke kupikipiki-o e ake ana e poi iluna, a e hoolilo ia oe he mea ole. Ano, ke hooliuliu nei kakou na haumana e hemo kula. Eia kuu leo uwalo, o ke kakoo, a o ke aoao: Ia oukou e na “ui o Kohala”, e hele no me ka lako. E hele no me ke o. E hele me kekahi kapa e moe ai. I Kahiki no ka ua a i kahi e no ka malia, ako e ka hale. I ka pakapaka o ka ua, e hana i ka uluna me ka makau. E mali e ia ke aho, a lau a lau, a laila loaa ka ia kapapa o ka moana. E kau ka pea a holo ka waa, ku a maloeloe, lalau na lima i ka hoe nui me ka hoe iki. Ua kau, ua holo, a ua pae aku. I keia wa, ua hiki mai makou i ke Au o eha a oi makahiki, a o ka wa keia o ka ono loa, e ikeia ke kuhikuhinia o na ia no ka moana, a e ikeia ka loa o ke aho e ku ana i ke koa. Ina ua hooliuliu kuponoia na lako, aohe mea e hopohopo ai. Na ke Au o ka Manawa ka hoike. E mohala no na lehua o Naniuapo i ke keekeehiia e ka ua Waahila, a e hoike ia kona nani i ka liliko aela i ka ehu kakahiaka. He nani ia, ua kena hoi makou na “lehua” i ka “wai pee palai o Waiakeakua,” ka wai hue lani no hoi, a ua kaeo i ka ai i ulu a hua i ka puuhonua hooheno uhai kupuna, no laila, e ahu akula ka imu, a e lawalu akula ka ia. O ka hua, ua makaukau e aiia. He pu paakai wale no kai koe. O keia hua o ka hana, ua ulu i ka ua Tuahine, ka ua hoomaemae o ka aina, he kahiko nani ia na ke kula o Puahia, e waiho maiau ana i ka lai. O ke ano nae o ua ulu ana, ua hemahema paha, ua hapakue paha, ua kapakahi paha, ua none paha, ua pakuwa no paha, a ua maukauka no paha. Eia no nae, e “ohi ka manu o ke ao” i ka hua o kāna mau hana. O ka hua maila no ia, he hua maemae, he hua maiau, he hua maikai, he hua mikomiko, a he hua ono no hoi i hua aela i kilohana, i luna o ka welelau o na ohuku lae nani o Akaka. O wai la keia poe hua? He hua kukui aa mau pio ole ia o ka naauao e hoomalamalama ana i ka po loloa. He hua ia e mana ai a e pu-a aku ai i na waha o na hanauna e hiki mai ana. He hua ia e auamo aela i ka hokua, e wehi ai na poohiwi. Eia ke Au o ka Manawa ke hookokoke mai nei, a ike pono ia nei ka pae opua, ua malamalama a ke au ae nei na ao hakumakuma mai luna aku o na maka o makou. Ua keehiia no hoi ke alahula i waele mua ia e kupuna ma. O ka hoomaikai wale no ka-u ia oe, ua auamoia ke kuleana, ua huliia na lima i lalo. O na mea i koe, o ke Au o ka Manawa ka hoike. O wau iho no me ke aloha pumehana, Nowelo i ka iwi hilo, KAHIKINAOKALA D © Kahikinaokalā Domingo 2021 ko mua ko hope

Kealohapauʻoleakūkū Silva < hoʻi hope He Lei Mae ʻOle Kealohapauʻoleakūkū Silva 29 Kepakemapa 2025 ʻAuhea ʻoukou, e ka poʻe i mākaukau no ka naʻauao, e ka poʻe i kamaʻāina i ka hana a me ke kuleana? Na nā lima mikioi mua i kui lima iho i kēia kuleana me ka ʻike like ʻole i paʻa he lei mae ʻole. ʻO ke ola o ka ʻōlelo Hawaiʻi ke kuleana a kēia mea kākau e noʻonoʻo nei. He kaumaha nunui ko kēia hana a me ka ʻike a ka poʻe haumakaʻiole i pūʻolo aku ai no kā lākou mau keiki, no kā lākou mau moʻopuna, no nā mamo like ʻole. I ko lākou paulele no ka holomua ʻana o kākou i ia ala ʻōlelo Hawaiʻi, aia i laila ke kuleana o kākou. Eia kākou ma ʻaneʻi, ma kēia kulanui ʻeā? ʻO kākou haumāna ʻōlelo Hawaiʻi, he huina ʻano liʻiliʻi kākou no nā kānaka a pau ma kēia kulanui. Na kākou nō hoʻi i hopu aku i kēia makana ʻo ka ʻōlelo makuahine. Ke hoʻokō ʻia nei ke kānaenae a nā kūpuna, ke holomua nei ka ʻōlelo Hawaiʻi. Akā, he wā ʻokoʻa nō kēia. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi ka ʻōlelo ʻelua a ka hapa nui o kākou. ʻAʻole ka ʻōlelo Hawaiʻi he koina i nā kula a pau, no laila he aha la ka hopena? E aʻo iho kākou i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā wahi like ʻole a laila ʻokoʻa nō kā kekahi ʻōlelo, ʻokoʻa kā kekahi; ʻokoʻa ko kekahi ʻike, ʻokoʻa ko kekahi; a pēlā kā nā haumāna a pau i aʻo ai. He mea paha ia i kaʻawale aku ai nā haumāna ʻōlelo Hawaiʻi i ka mehameha. ʻAe, ʻokoʻa kahi i mālama ʻia ai ka ʻōlelo Hawaiʻi e kekahi haumāna, ʻokoʻa ko kekahi, a hiki i kā lākou hōʻea ʻana mai i ke kulanui. Ma ka hale i aʻo mua ai kekahi hapa ʻuʻuku o kākou me ko lākou mau mākua, he pōmaikaʻi nō, ʻoiai ʻo ia ke ala a nā kūpuna i aʻo ai, a ʻo ka ʻōlelo mua a lākou ka ʻōlelo Hawaiʻi. Ma ke kula kaiapuni i hele iho ai kekahi hapa ʻē aʻe o kākou, no laila hoʻopuni ʻia lākou i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma ke kula, akā naʻe, ʻaʻole paha lākou i ʻōlelo aku i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma ka hale. Ma ke kula a Pauahi ʻo ia hoʻi ke kula ʻo Kamehameha i aʻo mua ai kekahi mau haumāna i ka ʻōlelo Hawaiʻi, ma o ka hana lokomaikaʻi a ke aliʻi wahine ʻo Pauahi no nā keiki Hawaiʻi. ʻO nā kānaka i koe ka i hele iho i kekahi kula aupuni me ke kumuwaiwai Hawaiʻi liʻiliʻi. He koho nō kā kēia mau kānaka a ua koho ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi, he mea iki ka puni ʻana ona i ka ʻōlelo haole no ka mea ua kuluma nō. No laila, ʻo ia nā wahi a kākou i hoʻokahua iho ai i ka ʻōlelo Hawaiʻi ʻana a kākou: ʻo ka hale ponoʻī, ke kula kaiapuni, ke kula ʻo Kamehameha (a i ʻole kekahi kula uku), a me ke kula aupuni, inā loaʻa ka ʻōlelo Hawaiʻi ma laila. Hōʻea mai kākou i ke kulanui o Mānoa ma nā pae ʻokoʻa no laila pehea kākou e aʻo pū ai? Hiki iā kākou ke kuhikuhi kekahi i kekahi hoʻohenehene aku, hoʻohenehene mai a hoʻowahāwahā aku paha no ka ʻokoʻa o kēlā kumu kēia kumu, akā he aha ke kumu o kēia kākākiʻi ʻana? He aha ka hopena? ʻAʻole ia he ala i hele ʻia e nā kūpuna. Mai hoʻokaʻawale iho ʻoukou i kou hoa lāhui. E nūnē pū kākou no ka hopohopo ʻana o ka lawa me ka ʻole o kā kākou hana i ka hoʻonaʻauao ʻōlelo Hawaiʻi. E kūpaʻa kākou i ka luʻu ʻana i ka ʻike a me ka ʻōlelo, akā mai poina ke ea ʻana aʻe. Piha paha ka naʻau i ke kānalua a laila ulu aʻe kēia manaʻo a palaheʻe akula. ʻO ka hōʻike maoli kēia. E koho ana kākou i ka palaheʻe ʻana i ka makaʻu? A i ʻole e koho ana kākou i ia lei mae ʻole, ʻo ia ka ʻōlelo makuahine a me ka ʻike a pau i pili? Ua komo aku nei au i kekahi papa keu a ka paʻakikī. ʻO kēia papa ke kumu o koʻu hopohopo nui ʻana a mai hāʻawipio au. Eia naʻe, ke kū nei kēia wahi mea kākau me ka ʻike mai nā kumu loea mai. Ma ia papa, ua koi ʻia au e haku i mele ma o ka hahai ʻana i kekahi mele alakaʻi. ʻO “Kauoha Mai” ke mele aʻu i hahai iho ai. Eia mai kekahi lālani o kaʻu mele: “Ma hea kaʻu hana me ke kuleana ʻeā / E kui lima iho nei he lei mae ʻole ʻeā.” He mea hoʻomanaʻo kēia moʻolelo no kākou a pau. Mai lilo i ke kānalua. E hui pū kākou a paipai i nā hoa papa. Ua kui mua ko kākou mau kūpuna i kēia lei mae ʻole i piha aku i ka ʻike Hawaiʻi, ka waiwai, ka ʻōlelo makuahine, a me ka moʻomeheu. Na kākou nō e hoʻomau ana i kēia lei i kēia hope aku. Ke ʻimi aku nei kākou i ko kākou mau māhele pākahi i mea e kui ai, e haku ai, a e wili ai i ko kākou aloha iho i kēia lei. E ola mau kēia lei mae ʻole no nā hanauna e mau ana. © Kealohapauʻoleakūkū Silva 2025 ko mua ko hope

Kaimana Kawaha < hoʻi hope He Aloha no ka Miki Aloha Hula Kaimana Kawaha 30 ʻApelila 2022 Mai ka lā 21 a i ka lā 23 o ʻApelila, ua mālama ʻia ka hoʻokūkū hula nui kaulana o ke ao, ka Mele Manaka, ma kahi i mālama mau ʻia ai, ma Hilo hoʻi i ka ua Kanilehua. Ma ia mau lā, e lei ana ʻo Hilo i nā ʻaʻahu o ka ʻāina, ʻo nā lei nani ʻoe, ʻo nā ʻala onaona ʻoe, ʻo nā lole mikiʻoi ʻoe, a ʻo nā helehelena uʻi mai nō hoʻi kau o nā Hawaiʻi. Ke hoʻomanaʻo nei kou mea kākau i kēia hoʻohialaʻai, ʻIke hou ana i ka nani o Hilo I ka uluwehiwehi i ka lehua Lei hoʻohihi a ka malihini Mea ʻole i ke kono a ke aloha Ma ka pō mua nō o ka Mele Manaka, ua kau ʻia aʻela ka lei kalaunu o ka Miki Aloha Hula 2022 i ka wahine nāna ka hula ʻoi kelakela ʻana. A eia nō ke hoʻomaikaʻi hauʻoli ʻia aku nei ka wahine nona ia lei kalaunu nui o ka hanohano a me ka haʻaheo ʻo Piʻikea Kekīhenelehuawewehiikekauʻōnohi Lopes. He ʻōlapa nō ʻo ia nei na ka hālau hula ʻo Ka Lā ʻŌnohi Mai O Haʻehaʻe kahi e aʻo ʻia nei e nā kumu hula e Tracie lāua ʻo Keawe Lopes. Iā ʻoukou nō kēia leo aloha hoʻomaikaʻi! No ka māhele hula kahiko, ua hula nō ua ʻelele nei i ke mele ʻo No Puna ke Āiwaiwa Hikina no ka mahalo ʻana aʻe i nā wahi pana kaulana o ka ʻāina paia ʻaʻala i ka hala. Ua haku ʻia nō kēia mele e Lolokū a ua ʻōlelo ʻia nō hoʻi he mele a hula kēia e hoʻohanohano ana i ka moʻokūʻauhau hula o Kumu Tracie Lopes a i kona poʻe kumu hula hoʻi ʻo OʻBrien Eselu lāua ʻo Thaddeus Wilson. Ua pā maoli nō ka naʻau! No ka māhele hula ʻauana, ua hula ʻo ia nei i ke mele ʻo Pua Be-Still i haku ʻia e Bill Aliʻiloa Lincoln no ka hoʻohaliʻa ʻana a me ka hoʻohanohano ʻana hoʻi i ke one hānau o ua Lincoln nei ma Kohala, Hawaiʻi. Ua ʻōlelo ʻia, he mele nō kēia e hoʻohanohano ana i ka moʻokūʻauhau ʻohana o ka makuakāne o ua Piʻikea nei, ʻo Keawe Lopes hoʻi. No ia kumu i pākela ai ke aloha a me ka mahalo no ia mele a hula ʻana. ʻO kekahi mea hoʻi i haʻaheo ai ʻo loko a i hāloʻi ai ka waimaka, ʻo ia nō ke kūpaʻa lanakila mau ʻana o ia lālā o Kawaihuelani nei ma ka ʻōlelo aloha o ka ʻāina. Mai kona wehewehe mua ʻana mai i ka pōʻaiapili i koho ʻia ai nā mele i hula ʻia a hiki i kona nīnauele ʻia ma hope o ka lei ʻana i ka lei kalaunu, ʻo ka ʻōlelo Hawaiʻi wale nō kai hoʻopuka ʻia. Ua kū nō ka ʻōlelo aloha i ka lanakila i kēia Mele Manaka a puni ke ao ma muli nō o kēia koa ʻōlelo makuahine. Me ʻoe aku nō e Piʻikea ke aloha mau loa! Ua ola nō nā kūpuna, ua ola nō ka ʻōlelo, ua ola nō ka moʻolelo, a ua ola nō hoʻi ka ʻāina aloha! Eō e Puna ē! Eō e Puna hoʻi! Eō e Pili me Kalāhikiola! Eō e Ka Lā ʻŌnohi Mai o Haʻehaʻe! © Ka Ulu Hoi 2022 ko mua ko hope