Noah Ellis < hoʻi hope He Hawaiʻi ʻOe Noah Ellis 31 Malaki 2022 ʻAuhea ʻoukou e nā keiki neʻepapa, nā mamo a Hāloa, nā kalo kanu o ka ʻāina, mai ka puka ʻana a ka lā i Haʻehaʻe a hiki i kona welo ʻana i ka mole ʻolu o Lehua, a me nā kānaka Hawaiʻi a puni ka honua, ʻanoʻai ka welina o ke aloha. I kēia manawa, aia kekahi mau kānaka e noho nei me ka manaʻo, ʻaʻole paha lākou he Hawaiʻi maoli. Pēlā paha kekahi mau kānaka ma muli o ko lākou nele ʻana i ka ʻike Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Hawaiʻi, a i ʻole no ko lākou hoʻokaʻawale ʻia ʻana paha mai ka moʻomeheu Hawaiʻi aku. He mea hoʻomanaʻo kēia, ua lawa ʻoe. ʻO ka wehewehena nōhie, ʻo ka moʻokūʻauhau ka mea e Hawaiʻi ai ke kanaka, no laila, inā he koko Hawaiʻi kou, he Hawaiʻi nō ʻoe. Akā, i koʻu manaʻo, aia ka pono ʻo ka hoʻokō ʻana o ka Hawaiʻi i ka loina o kona mau kūpuna. ʻO ia hoʻi ka mālama ʻana i ka poʻe a puni kākou, a me ka pili ʻana me ka ʻāina hānau o kākou, a me ka mālama ʻana i ka ʻāina no kākou a no kā kākou mau mamo. I kēia lā, alakaʻi ʻia ka nohona e nā lāhui nui o ke ao, e laʻa ʻo ʻAmelika, no laila hele a paʻakikī ka ʻike ʻana i ka mea pono. He paio kēia noʻu. Ua hānai ʻia au i kekahi ʻohana me ka ʻike liʻiliʻi o ka ʻike Hawaiʻi. He ʻike Hawaiʻi paha ko lākou, ʻaʻole naʻe lākou i hāʻawi mai iaʻu. Ua hele au i kekahi kula Kalikiano kahi i nui ʻole ai ke aʻo ʻana i ka moʻomeheu Hawaiʻi. I ka hopena, ua aʻo au naʻu nō ke koho e ʻimi i kaʻu mea e aʻo mai ai. Naʻu e koho e aʻo i ka ʻōlelo Hawaiʻi, a e komo i nā papa e aʻo mai ana i ka moʻomeheu Hawaiʻi. Pēlā koʻu hiki ʻana i kēia pae i kēia lā—ua koho au e hahai i ke ala o ke aʻo ʻana mai i ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻike Hawaiʻi. Ua piʻi nō au ma kēia pae, akā ʻaʻole i pau ka ʻike iaʻu, a ke hoʻomau aʻe nei nō i ke aʻo. E kuʻu hoa heluhelu, e aʻo mai paha ʻoe mai kaʻu moʻolelo. Inā manaʻo ʻoe, “ʻAʻole au he Hawaiʻi maoli,” e ahonui, a e ʻimi i kahi manawa kūpono e ʻapo ai i kou moʻomeheu Hawaiʻi. Inā pili kou moʻokūʻauhau i ka ʻāina nei, he Hawaiʻi ʻoe. Akā, e hoʻomau i ke aʻo ʻana mai i ka loina a nā kūpuna, ka ʻōlelo Hawaiʻi, ka ʻike Hawaiʻi, a me nā mea āpau āu e aʻo mai ai. He poʻi na kai uli, kai koʻo, ʻaʻohe hina pūkoʻa. ʻO ʻoe ka pūkoʻa, e kū ma loko o kou kai uli a me ke kai koʻo. Mai hopohopo, ua lawa ʻoe a e ʻapo wale i ka mea āu i manaʻo ai he pono. © Noah Ellis 2022 ko mua ko hope

Kaʻula Kauikeaokea Krug < hoʻi hope Ua pau anei nā mele Hawaiʻi? Kaʻula Kauikeaokea Krug 28 Pepeluali 2021 Mai ke kāhuli mua ʻana o ke au hoʻowela honua a hiki i ke au e kūnewa aʻe nei, ua ō mau ka leo Hawaiʻi ma loko o nā mele. ʻO nā mele ʻoiaʻiʻo o ke au mai ō kikilo mai nā mele oli a mele hula hoʻi i mele a oli ʻia e ko kākou poʻe kūpuna. Pēlā i laha ai nā moʻolelo o ka wā ma mua. ʻAʻole anei ua mau mele nei ʻo nā mele Hawaiʻi maoli? No ka mea, ma hope o ka hōʻea ʻana o nā pila hoʻokani haole, ua loli ke kuanaʻike o kākou no ka ua mea ʻo ke mele Hawaiʻi ʻoiaʻiʻo. Nui ka lohe ʻia o ko nā kūpuna namunamu ʻana no ke ʻano ʻokoʻa o nā mele Hawaiʻi e haku ʻia nei i kēia mau lā a me ka ʻokoʻa o nā mele i haku ʻia ma mua e lākou poʻe kāʻeʻaʻeʻa haku mele. Wahi a kekahi loea haku mele o ka hanauna kupuna o kēia mau lā, ua pau nā mele Hawaiʻi ʻoiaʻiʻo i loko o nā makahiki iwakālua a kanakolu a ʻoi i hala iho nei. Kūʻē paha kekahi, a ʻo kekahi, ua ʻaelike paha. No kēia mea kākau nei, he kūʻē piha. He nani ia, he puʻukani a haku mele Hawaiʻi au, ua ʻeha koʻu naʻau i ka lohe ʻana i kēlā ʻano ʻōlelo hoʻohalahala. He ʻōlelo wāwahi ia i ke kahua mele o ka hapa nui o nā puʻukani hanohano o kēia mau lā. “Hawaiian music is gone. Now there are only songs written in Hawaiian language.” ʻO ia kai lohe ʻia e kēia mau pepeiao a ʻo koʻu kāhāhā aʻela nō ia! Noʻonoʻo ihola au, he aha lā hoʻi ke kumu o nā papa haku mele inā he ʻoiaʻiʻo kēia ʻōlelo i hoʻopuka ʻia mai nei? He aha lā ka hana e hana ai kākou poʻe kupuʻeu o ka hanauna hou ke ʻaʻa mai kekahi kupuna iā kākou pēlā? ʻO ka hāʻawipio a kāpae aku i ka haku ʻana a me ka hīmeni ʻana i nā mele Hawaiʻi ka hana, a i ʻole paha, ʻo ke kuʻupau mau ʻana ma ka haku hou a me ka hoʻōla hou ʻana i nā mele Hawaiʻi? I ka manaʻo o kēia mea kākau, e hoʻomanawanui i nā ʻōlelo hoʻohalahala a kuʻupau ma ke ala haku hou a hoʻōla hou me ka ʻike a me ka naʻauao. E paʻa mua ke kahua o ia mea ʻo ke mele Hawaiʻi. ʻO ka ʻōlelo nō ia. ʻO ka ʻŌlelo Hawaiʻi waipahē a pae kiʻekiʻe ka ʻōlelo e pono ai nā mele hiwahiwa a kākou. No ka mea, ʻo ka ʻōlelo Hawaiʻi maʻemaʻe ka lako koʻikoʻi loa e paʻa pono ai nā manaʻo koʻikoʻi a me ke kaona o ke mele. Na ka ʻōlelo Hawaiʻi maʻemaʻe e hōʻike i ka puana kūpono a me ka puana pololei e pono ai nā huaʻōlelo ma loko o nā mele. Nui naʻe koʻu mahalo i nā puʻukani i waele aku i ke ala e kaʻi ai kākou ka hanauna hou. Ma ia wā o ka hulihia o kākou ma loko o nā makahiki 1970 a 1980, ua nui nā kānaka i hoʻomaka e kūʻē iā Maleka mā a pūlama i nā mea noʻeau o kūpuna mā. Ma ke aloha ʻāina, ma ke aloha ʻōlelo, a ma ke aloha mele kekahi. Ma ia wā o ka paio ʻana no ka pono o ka ʻāina a me ka hoʻōla ʻana i ka ʻōlelo, ua loaʻa pū nā ʻōpio o ia wā e hoʻōla hou ana i nā mele makamae o ka wā i hala me ka haku pū ʻana i nā mele kaulana e lohe mau ʻia nei i kēia mau lā. I loko nō o ka pololei a me ka ʻole o nā huaʻōlelo a me ka puana, i loko o ka loli ʻana o ke ea mele, a i loko pū hoʻi o ka loli ʻana o ke kaila hoʻokani, mahalo nui ʻia nā puʻukani o ia wā hoʻōla hou. Na wai e ʻole ka hoʻohihi i ka nani o Hui ʻOhana a me nā Brothers Caz? Pēlā pū me Mākaha Sons of Niʻihau a me nā Pahinui. ʻO Braddah Iz a me Peter Moon. ʻAʻole ʻo lākou wale nō. Lōʻihi loa ia papa helu o nā puʻukani Hawaiʻi kaulana o kēlā au hoʻōla hou. ʻAʻole lākou e hoʻohalahala ʻia no ka hoʻoili ʻana i nā mele iā kākou ka hanauna hou. Eia naʻe, ʻo ke keʻehina hou e keʻehi aʻe ai kākou ka hanauna hou, ʻo ka hoʻomau ʻana i ia hoʻoili ʻana i nā mele me ka naʻauao. E ʻike kākou ka hanauna hou i nā hemahema a e hoʻoponopono hoʻi kākou i ia mau hemahema me ke aloha, ʻaʻole me ka ʻimihala. E mahalo i nā kānaka i waele ʻē i ke ala a laila e hoʻomau ma ia ala a e kūkulu hou a kīpaepae ma luna o ke kahua a lākou i hoʻomoe ai no kākou. Pēlā ana ma nā hana noʻeau a pau a ko kākou poʻe kūpuna. E nānā ka maka, e hoʻolohe ka pepeiao, e hoʻopaʻa ʻia kēnā waha a e hana ka lima ā wali. A laila, e haku hou, e kūkulu hou, a e hoʻokumu hou i nā mea e mau ai ko kākou naʻauao. Ma laila ke ola o nā kūpuna. ʻAʻole ma ka ʻimihala a me ka hoʻāhewa ʻana aku kekahi i kekahi. E hoʻomanawanui kākou kekahi i kekahi no ka mea ʻo ke au kolonaio kēia. E hoʻi mua i nā kūpuna a laila e holomua a hoʻokumu hou. Pēlā e ola mau ai nā hana noʻeau a ko kākou poʻe kūpuna. Pēlā e ola mau ai nā mele Hawaiʻi a pēlā e ola mau ai ka Hawaiʻi ʻana. Aloha nui kākou. © Kaʻula Kauikeaokea Krug 2021 ko mua ko hope

Kēhaulani Greene < hoʻi hope Kōkoʻolua Kēhaulani Greene 1 ʻOkakopa 2020 He aha ia mea he kōkoʻolua? Ma ka moʻolelo kaʻao o Hiʻiakaikapoliopele, ʻo Wahineʻōmaʻo ko Hiʻiaka kōkoʻolua. Ma ua moʻolelo nei, na kona kaikuaʻana, na Pele i hoʻouna iā Hiʻiaka i ka huakaʻi e kiʻi i kāna kāne, iā Lohiʻau. Kākoʻo ʻo Wahineʻōmaʻo iā Hiʻiaka i kona huakaʻi kiʻi kāne, a ua pili lāua i ko lāua huakaʻi ʻana. ʻO ke kōkoʻolua, he hoa pili nō. A ʻo koʻu kōkoʻolua, ʻo ia nō ʻo koʻu kaikuaʻana. ʻO ia koʻu hoa pili e kākoʻo mai ana iaʻu ma ke ala o koʻu ola ʻana a ikaika kēia pilina o māua. ʻO koʻu kaikuaʻana ka mea mua i hiʻi maila iaʻu i ka lā oʻu i hānau ‘ia ai, a he ʻumi kūmāono ona makahiki i ia wā. A mai ia hope mai ua pili nō māua. ‘O koʻu kaikuaʻana ka mea i hānai mai iaʻu i koʻu wā kamaliʻi a i koʻu wā ʻōpio. ʻO ka mea a māua i hana like mau ai i koʻu wā ʻōpio, ʻo ia hoʻi ke kahanalu ʻana. ʻO ke kahanalu ka hana maʻamaʻalea a koʻu kaikuaʻana a ʻo kēia kā māua hana punahele. Ua kalaiwa akula māua i nā kahakai ʻo Waimea a me Walls i nā hopena pule, eia naʻe, ʻo Waimea ko māua kai i kahanalu pinepine ai. Iā ia e kalaiwa ana iā māua i Waimea, e noho ana au i koʻu noho a e nui aʻe ana koʻu pīhoihoi. Ā hōʻea aku māua ma Waimea a lele māua mai ke kaʻa aku, kōkua maila koʻu kaikuaʻana iaʻu i ka hoʻokomo ʻana i koʻu mau mea lana ma ka lima, a hamohamo maila i ka ʻaila pale lā ma koʻu ʻili. Nīnau mai ʻo ia ala, “Mākaukau?” A me ka maʻamau, pane akula au, “ʻAe!” me ka minoʻaka nui. A laila, hoʻopaʻa ʻo ia i kona papa kahanalu ma kekahi lima, a paʻa lima akula māua, ʻo ka hele wāwae akula i kahakai. Pā maila ka lā a ʻano wela ke one ma lalo iho o koʻu mau wāwae, eia naʻe, huʻihuʻi ke kai. Kau koʻu kaikuaʻana iaʻu ma luna o kona papa kahanalu a kali pū māua i kekahi nalu maikaʻi. ʻOiai ua liʻiliʻi nō au, no laila, he mea maʻamau iā māua ke kahanalu ʻana ma kona papa kahanalu hoʻokahi. Ulu aʻe koʻu pīhoihoi i ke kali ʻana. A laila, piʻi maila ka nalu, ʻo ka pae akula nō ia o māua ma ka nalu! Leʻaleʻa loa ka wā a māua e pae aku ana ma ka nalu a i ke one. Hauʻoli nō au i koʻu hele pū ʻana i kahakai me koʻu kaikuaʻana, ʻo ia hoʻi koʻu kōkoʻolua. Kākoʻo mai nō koʻu kaikuaʻana i nā wā paʻakikī. I koʻu wā ma ke kula kiʻekiʻe ua makemake au e lilo i mea kākau. Ua maikaʻi ʻole kaʻu kākau ʻana i ia wā a ua nui koʻu hilihila i nā moʻolelo aʻu i haku ai, eia naʻe, ua kākoʻo maila ʻo ia e hoʻokō i kaʻu pahuhopu a ua hoʻomaʻamaʻa au i ke kākau ʻana. Eia naʻe, i koʻu komo ʻana i ke kulanui, ua makemake ʻole au e hoʻomau i ke kākau ʻana. Ua paipai maila ʻo ia iaʻu a no kona paipai ʻana maila, ua holomua au ma ke kākau ʻana. I ke kau hāʻule lau i hala iho nei, ua komo au i ka papa kākau moʻolelo. A no ka hōʻike hope loa, ua kākau au i moʻolelo pōkole. He moʻolelo ia i pili i koʻu mōhala ʻana aʻe i koʻu wā ma ke kulanui. Ua noho hoʻokahi au ma kekahi noho ma mua o ka papa. Hoʻopaʻa maila au i kaʻu moʻolelo ma koʻu mau lima i koʻu wā e kali ana i ka ʻōlelo a ke kumu i pili i kaʻu moʻolelo. Manaʻo aʻela au, ua paʻakikī ke kākau ʻana i ia moʻolelo. Ua mau nō kaʻu kākau hou ʻana i nā kā i mea e hoʻouna aku ai i kaʻu moʻolelo e like me koʻu makemake. Nānā maila ke kumu a me nā haumāna a piʻi aʻela ka haʻalulu i loko o ka naʻau. A laila, haʻi mai ʻo ia ala, ua ikaika nō ia kā hope o kaʻu moʻolelo, ʻo kona hāʻawi maila nō ia i kekahi leka pōkole āna i kākau ai e mahalo mai ana iaʻu a me kaʻu moʻolelo. Ua hauʻoli launa ʻole au i kēia ʻōlelo mahalo no kaʻu hana. I kēia wā, ke ‘imi naʻauao nei au ma ke kulanui ma lalo o ke kula no ka ʻōlelo haole a me ke kula ʻo Kawaihuelani, a ke hoʻoikaika mau nei au i kaʻu kākau ʻana. Ua komo au i nā papa kākau ma nā papa ʻōlelo haole a me nā papa ʻōlelo Hawaiʻi, a ke aʻo mai nei nō hoʻi au i nā mea like ʻole e pili ana i nā loina kākau a me nā kaila o ke kākau ʻana. Mau nō ke kākoʻo ʻana maila o koʻu kaikuaʻana e hoʻomau i ke kula a e hoʻoikaika i koʻu ʻike. Waiwai ka pilina me koʻu kōkoʻolua, ʻo ia nō koʻu kaikuaʻana. ʻO ia ka mea e kākoʻo mai ana a e kōkua mai ana iaʻu i nā wā paʻakikī. A ʻo ia ka mea ma koʻu ʻaoʻao i nā wā pōmaikaʻi kekahi. I koʻu manaʻo, he ʻano pilina ʻokoʻa ko māua no ka mea ua lilo ʻo koʻu kaikuaʻana, ʻo ia koʻu kōkoʻolua. A no kēia ua nui aʻe ke aloha a me ka ikaika o ko māua pilina. He mea nui nō ka hoʻoulu ʻana aʻe i nā pilina me nā hoa a me nā hoa hānau. © Kēhaulani Greene 2020 na Kēhaulani Greene ko mua ko hope

Leleapāoʻo Krug < hoʻi hope E Kaukoe i ka Hoʻopili Kūpuna ʻAna Leleapāoʻo Krug 17 ʻOkakopa 2024 Mai ō kikilo mai ka hoʻomaka ʻana mai o ka pule ʻia o nā pule, ke oli ʻia o nā oli, a me ka hīmeni ʻia o nā mele. Mai ka pō mai ke kumulipo, ke kumukahi, ke ao ʻana hoʻi o ka pō. He pō ia i noʻeau ʻē mai kinohi, i ao hou mai ai ka pō o neia au. Uhola ʻia maila nā haʻawina kuʻuna i loko o nā moʻolelo i mua hoʻi o ke alo, akā paʻakikī ke kūlike ʻana i ke kuanaʻike Hawaiʻi maoli ma muli o ka hoʻolalau ʻia mai e kekahi kuanaʻike. ʻAuana iho ka noʻonoʻo i ka nohona, ke kuanaʻike, a me ke au hoʻi o ka haole. He hewa nō ia ʻoiai ua hahao makaʻalā ʻia mai nā manaʻo haole e nā malihini, akā hiki hoʻi iā kākou ke hoʻoholo i ka hoʻolohe ʻana, ka hahai ʻana, a me ka hoʻopili ʻana i nā kūpuna. Lako ihola kākou i ka ʻike e pono ai kēia holomua ʻana o kākou, e laʻa nā nūpepa, nā līpine mānaleo, a me nā oli. Ua paʻa mau nā moʻolelo i loko o nā poke ʻōlelo i pule ʻia, i hīmeni ʻia, a i palapala ʻia. Mai ka mole mai o nā moʻolelo e ʻike ai kākou i ke ʻano o ke kālailai ʻana o nā kūpuna, ke ʻano o ka noho ʻana o nā kūpuna, a me ke ʻano o ka hoʻoholo ʻana o nā kūpuna. Helu papa ʻia mai kō kākou hānau mua i loko o ke Kumulipo, ʻo ke koʻa o kai a ʻo ke koʻe o ka ʻāina. ʻO ke Kumulipo ke kumuhonua, ka moʻolelo i hoʻokahua mai i nā loina o ke kuanaʻike mua o nā kūpuna, o Hawaiʻi. ʻO Papa me Wākea ke kumuhonua, ka moʻolelo ʻāina i hoʻokahua i nā loina koʻikoʻi o ka mālama ʻana i ke kalo a me ka ʻāina o Hawaiʻi. ʻO nā ʻŌlelo Noʻeau ke kumuhonua, nā ʻōlelo i hoʻokahua mai i nā loina o ka nohona kuʻuna o Hawaiʻi. Akā pilikia hoʻi ka ʻāina a me ke kai i ka mālama ʻole ʻia, a he paipai ʻana kēia e hoʻopili kākou i nā kūpuna i polapola piha mai ai ka honua, ka nohona, a me ka lāhui Hawaiʻi. Pule mau ʻia ke Kumulipo, oli mau ʻia ke Kumulipo, a hīmeni mau ʻia ke Kumulipo i kēia mau lā, akā he pule ʻoiaʻiʻo ana ia? He oli ʻoiaʻiʻo ana ia? He hīmeni ʻoiaʻiʻo ana ia? ʻAʻole paha… inā ʻo ke kuanaʻike haole ke alakaʻi mau mai i kā kākou mau hana i kēlā a me kēia lā, ʻaʻole loa. Komo nui mai ke kuanaʻike haole i loko o kā kākou ‘ōlelo Hawaiʻi, i loko o kā kākou hoʻomana Hawaiʻi, a i loko pū hoʻi o kā kākou mau hana i ka ‘āina. Komo mua mai ka “ʻākena” o ka hopuna ʻōlelo i loko o kā kākou ʻōlelo e like me ka ʻōlelo haole, komo mua mai ka inoa o ke akua “hoʻokahi” i loko o kā kākou pule e like me ka hoʻomana haole, a komo mua mai ko kākou pono kālā iho ma mua mai o ka hoʻōla ʻana i nā lāʻau o uka. Kūlanalana ka pae o ka hoʻomana Hawaiʻi i ke komo nui mai o ka hoʻomana haole, ʻo ke kuanaʻike haole hoʻi. Ma ka nūpepa ʻo Ka Elele Hawaii V9 Helu 16, i puka i ka lā 15 o ʻOkakopa, 1854 i helu papa mai ai kekahi kahuna pule ʻo Waimalu i mua o ka lāhui i nā inoa kini a lehu o nā akua a laila ʻo ia i kūʻē ai pēia, “He mau akua ʻino kēlā; a ʻo Iehova, ua hemolele.” He hoʻopaʻa moʻolelo ʻana kēia no ke kūlana mua o ka hoʻomana o Hawaiʻi. Ua helu papa ʻia ko lākou mau inoa me ka manaʻo e kūʻē, akā inā ua hiki ke helu papa ʻia, he mana kona, a he ola kona ma mua mai o kēia hoʻomana haole ʻana. ʻAʻole i hoʻomaka kēia kūlanalana ʻana ma ke au nei, akā ma ke au hoʻi i pāpā ʻia ai ka poʻe kānaka ʻaʻole e ʻōlelo, i pāpā ʻia ai ʻaʻole e hula, a i pāpā ʻia ai hoʻi, ʻaʻole e hana i nā mea āpau i pili i ka hoʻomana Hawaiʻi. ʻIke ʻia ka ʻoiaʻiʻo o ka hulihia i loko o ka nūpepa, ma ka nūpepa e ʻike ai kākou i ka ʻoiaʻiʻo o ia huli ʻana o ke kuanaʻike. Kūlanalana ka pae o ke ola ‘ana o ka ‘āina i ke komo nui o ka hana haole, o ke kuanaʻike haole hoʻi. A kainō he ʻōlelo noʻeau e hoʻomanaʻo mau mai ana i kō kākou kuleana, “He aliʻi ka ʻāina, he kauwā ke kanaka.” Akā ua wāhi ʻia kēia kuanaʻike e ke au haole, ua makapō ka ʻikena o kānaka. ʻO ka ʻōlelo ka mea e ʻike ʻia ai ke kaona o nā manaʻo i waiho ʻia mai. Waiho ʻia maila nā moʻolelo me ka manaʻo e hoʻopaʻa ʻia nā inoa kupuna, nā inoa ʻāina, a me nā inoa akua. Noʻonoʻo wale ʻia nō ka pono o kānaka akā aia nō ke hala ihola nā manu Hawaiʻi, nā limu Hawaiʻi, nā mea kanu Hawaiʻi, a me nā mea āpau e Hawaiʻi ai ʻo Hawaiʻi. Ma laila ke ola, mea ʻole ka paʻa wale ʻana o ka ʻōlelo inā aia nō ka ʻāina e pau ana, no ka mea ʻo ke kahua ma mua a ma hope hoʻi kākou e kūkulu aku ai me ia paʻa ʻana. Hiki nō ke paʻa ka pule, ke mele, a me ka ʻōlelo, akā pau ma laila? ʻAʻole. Aia ā ʻaʻapo piha kākou i ka moʻolelo ʻoiaʻiʻo, a me ke kumu hoʻi o ka hānau mua ʻia mai o ko kākou mau mua, e ʻike ai kākou i nā kuleana o ke kūlana o ka pōkiʻi ma ka honua nei. He hānau hope, ʻo ia hoʻi, e hoʻolohe i ke kuaʻana, e hahai i ke kuaʻana, a e mālama i ke kuaʻana. Na ka hānau mua nō e mālama mai iā kākou, e hānai mai iā kākou, e hoʻomalu mai iā kākou a pēia hoʻi ka “mālama” like ʻana o kākou iā ia? ʻAʻole loa. ʻAʻole i hana wale nā akua, ʻaʻole i noho aliʻi wale nā aliʻi, a ʻaʻole i palapala wale nā kūpuna i ke Kumulipo e hūnā ai i nā haʻawina, nā loina, a me nā ʻano ʻikepili o ko kākou nohona. Waiho ʻia maila ka ʻāina e nā akua e ola mau ai ʻo Hawaiʻi. Waiho ʻia maila ʻo Hawaiʻi e nā aliʻi e ola mau ai ka lāhui. A waiho ʻia maila kēia mau haʻawina ma ka moʻolelo kumuhonua i palapala ʻia e nā kūpuna e paʻa ai ka loina o ka pilina i ka ʻohana, ka loina o ka pilina i ka ʻāina, a me ka loina o ka pilina i nā akua. E mahalo ʻia kēia ola mau ʻana o kākou, ke ola hoʻi a nā akua i hāʻawi mai ai, he loina ia e mālama mau ai. Ua mōakāka mai kinohi, a mau hoʻi kēia mōakāka ʻana inā kākou e ʻimi aku i nā ala e loli ai ke kuanaʻike o ke au nei. E nā ʻōlali hiwahiwa e kaʻikaʻi nei ma ke ala like o ka ʻimi naʻauao, eia nō kākou ke komo nei i ka papahana ʻōlelo Hawaiʻi me ka manaʻo e hoʻi, me ka manaʻo e hoʻopili, me ka manaʻo e hoʻihoʻi hou mai i ke ʻano ʻoiaʻiʻo o Hawaiʻi. ʻOiaʻiʻo maoli ke akamai piha, ka maʻalea piha, a me ka naʻauao piha o kūpuna mā. A ma ia hoʻopili ʻana e paʻa hou ai ke kahua o kākou. He keʻehina ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo, he keʻehi ʻana ia i ka hoʻopili kūpuna, he keʻehi ʻana ia i ka hoʻōla lāhui, a he keʻehi ʻana ia i ka pili hou ʻana i ka ʻāina. Na ia paʻa ʻana o ka ʻōlelo e kākoʻo mai iā kākou e paʻa pū ai ke kumu o ka waiho ʻia mai o nā moʻolelo e nā kūpuna no ka mea ʻo ke kuanaʻike kuʻuna kēlā o Hawaiʻi. Inā kākou hoʻolohe piha i nā ʻōlelo āpau i puka iho mai ka waha mai o nā kūpuna, a laila kākou e ʻike ai i ka naʻauao ʻoiaʻiʻo o ka Hawaiʻi. “I ka ʻōlelo no ke ola, i ka ʻōlelo no ka make.” He ʻōlelo noʻeau kēia e ʻike ai kākou i ka waiwai o ka ʻōlelo a nā kūpuna, ua ola kākou i nā ʻōlelo i ʻōlelo ʻia, akā ua make hoʻi kekahi māhele o kākou i nā ʻōlelo i ʻōlelo ʻia. Inā he ola ko ka ʻōlelo, ʻo ka ʻōlelo ke ala e ola hou ai kākou, e ola ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka poʻe Hawaiʻi, e ola ka ʻōlelo kuʻuna o nā kūpuna o make pau ka lāhui. Ma nā pule, ma nā moʻolelo, a ma nā ʻōlelo e ʻike ʻia ai ko kākou mau ʻano āpau o ka noʻeau, ko kākou mau ʻano āpau o ke aloha ʻāina, a me kō kākou mau ʻano āpau o ka lāhui Hawaiʻi. He ala ia e hoʻihoʻi ʻia ai ka nohona kūʻiʻo e Hawaiʻi hou ai ʻo Hawaiʻi. © Leleapāoʻo Krug 2024 ko mua ko hope

Kaʻula Kauikeaokea Krug < hoʻi hope He aha ka waiwai o ke kākau uhi Hawaiʻi? Kaʻula Kauikeaokea Krug 10 Pepeluali 2021 Na Kāne a me Kanaloa i hoʻokumu i ke kākau uhi Hawaiʻi i ka wā a lāua i kākau ai i nā kaha ma nā iʻa. I Kaukamōlī ma Hāmākua, Hawaiʻi kahi i hānau ai ke kākau uhi Hawaiʻi. ʻO nā iʻa like ʻole o kai nā iʻa a lāua i kākau ai. ʻO ka manini ʻoe, ʻo ka pāoʻo ʻoe, ʻo ka manō ʻoe, ʻo ke kīkākapu ʻoe, a pēlā aku. ʻO ka mōlī ka inoa o nā pono hana kākau i hoʻohana ʻia ma ka ʻoihana kākau uhi Hawaiʻi. ʻO ka hahau ka pono hana nāna e hili a hahau i ke kūʻau i loko o ka ʻili. ʻO ke kūʻau ka pono hana nona ka niho mōlī e kiko ana i ka ʻili. He manu kai nui ka mōlī a hoʻohana ʻia ka iwi ʻēheu ona e kālai ʻia ai nā niho ʻoʻoi no nā kūʻau. He ʻoihana ʻihiʻihi loa ia a ko kākou poʻe kūpuna i pūlama ai no ka mea he ʻoihana kahiko loa ia i hoʻokumu ʻia e nā akua. He aha paha ka waiwai o ka ʻoihana kākau uhi Hawaiʻi no ka lāhui i kēia mau lā? He nani ia, ʻo nā iʻa kai kākau mua ʻia, ʻo ke kanaka kai kākau uhi ʻia no ka mea hoʻohālike pū ʻia ke kanaka me ka iʻa. I ka wā e paʻa ai ka uhi ma ke kino, lilo ia uhi a me ona mau ana i mahele no ka ʻili. He ʻili hou aku paha ma kekahi ʻano. Ua kākau uhi ʻia nā akua, nā aliʻi, nā koa, a me nā makaʻāinana no ka hoʻohanohano ʻana i ko lākou mau kūpuna a me ko lākou mau kuaʻana, ʻo ia hoʻi nā iʻa. I ka wā ma mua, ʻo ke kahuna kākau uhi wale nō ke kanaka i hoʻokahe i ke koko o ke aliʻi me ka hoʻopaʻi ʻole ʻia. He mea kupanaha i koʻu manaʻo. Kiʻekiʻe loa paha ke kūlana o ke kahuna nāna i kākau iā Kahekili a i ʻole iā Kamehameha Paiʻea. ʻO ke kākau uhi ka ʻoihana e hiki ai iā kākou ke komo pū i ka ʻike a me ka ʻeha like i ʻike ʻia e ko kākou poʻe kūpuna. ʻO ke kani koʻele like o ka hahau ʻia ʻana o ka mōlī i ka ʻili ke kani koʻele like i lohe ʻia e ko kākou poʻe kūpuna. ʻO ia ke kumu e koʻikoʻi ai a e mana ai hoʻi kēia ʻoihana. He ala ia e moe ai kākou i kahi like i moe ai nā kūpuna a he ala pū ia e huakaʻi ai a e kipa ai iā lākou. ʻO ka mōlia ʻana i ke kino iā Kāne a me Kanaloa ke hoʻāmana i ka uhi a me ka moʻokūʻauhau. Mai ke kuanaʻike o mākou, ka poʻe ma loko o ia ʻoihana, ke noi ʻia mākou e kākau i kekahi, he kupuna ia e pahupahu ana a e alakaʻi ana i kāna pulapula e loaʻa ka uhi Hawaiʻi iā ia. ʻO ia kupuna like ke kupuna i kau nui i ka manaʻo o ka mea makeʻe uhi a ʻo ia kupuna like ke paʻa ma ka ʻili o kāna moʻopuna makeʻe uhi. He mea nui ka moʻokūʻauhau no ka mea ʻo ka ʻohana ka mea e paʻa ana ma ka ʻili a ma loko o ia mau ana kākau. ʻO ia ka mea e ʻokoʻa ai ke kākau uhi Hawaiʻi a e ʻokoʻa ai hoʻi ke kākau uhi mīkini “Hawaiian tribal” i laha i kēia mau lā. ʻAʻohe ʻihi o ka uhi i kākau ʻia e ka mīkini no ka nele o ia uhi mīkini i ka ʻole o nā pule a me nā loina kahiko. He uhi hoʻopilipili wale iho nō ia mau uhi “tribal” – ʻaʻohe ʻiʻo a ʻaʻohe kapu. ʻO ka mīkini kekahi mahele e ʻokoʻa loa ai ia mau ʻoihana ʻelua. ʻAʻole mahele kuʻuna o ke kākau uhi mīkini ʻana no ka mea uhae ʻia ka ʻili e ke kui hao o ka mīkini, a paʻa ka uhi. ʻAʻohe pono hana kūlohelohe e like me ka iwi mōlī, ka hahau lāʻau, ka paʻu kukui maoli, a me ka ipu kuni pōhaku. Ma waho aʻe o ke kūlana ʻoiaʻiʻo a maoli o kēia ʻoihana, ʻo ka hoʻopili a me ka hoʻāmana kūpuna kekahi kumu ʻē aʻe e waiwai ai ke kākau uhi Hawaiʻi. Inā ʻo ka hoʻopili kupuna kekahi mea i waiwai iā kākou, e nūnē ʻia ke koho ʻana i ka uhi Hawaiʻi ma mua o ka uhi haku wale. ʻO ka hoʻi ʻana i ka piko a me ka mole o kākou ka mea nui. Hiki hōʻoiaʻiʻo ʻia ka moʻokūʻauhau a me ka moʻolelo o ke kākau uhi Hawaiʻi a hiki aku i kona mole i ō Kāne me Kanaloa. Kapa pū ʻia ke kākau uhi Hawaiʻi he kuni e ka poʻe Niʻihau. ʻO ke kuni, he pale ia mai ka ʻanāʻanā ʻia mai. Ua pili nei ʻoihana i ke kuni ʻana no ka nui o ka wela a me ka puhi ʻana ma loko o ia ʻoihana. Puhi ʻia ka hua kukui e hana ai i ka paʻu, he ʻeha wela ko ke kākau ʻia ʻana, a kohu ʻili pāpaʻa ka ʻeha o ka ʻili ke ʻike aku ke paʻa ka uhi. Ua nui ka pilina o kēia ʻoihana i nā mea ola a me nā mea mana o ka honua. E like me ke kuʻi ʻana o ka hekili a me ka ʻōlapa ʻana o ka uila, pēlā ka ʻeha o ke kuʻi ʻana o ka mōlī i ka ʻili. Ua like ke kani koʻele o ka hahau ʻia o ka mōlī ma ka ʻili me ke kani hauwalaʻau a ka nuku o ka mōlī. Pēlā e hōʻoiaʻiʻo ʻia ai ka mana a me ka waiwai o ia ʻoihana. Eia naʻe, ua hoʻolilo ʻia kēia ʻoihana kākau uhi Hawaiʻi i kūlana ʻoihana kālā i kēia mau lā me ke kapa pū ʻia o ke kākau uhi he hana pāheona a kahakiʻi. ʻAʻole naʻe pēlā no ka mea lilo ka uhi i mahele no ke kino. Lilo ko kākou mau kūpuna i mahele no ko kākou kino ke hahau ʻia lākou i loko o ka ʻili. E ola loa ka ʻoihana kākau uhi Hawaiʻi. © Kaʻula Krug 2021 ko mua ko hope

Lehiwa Cabinatan < hoʻi hope Pilikia ka Lua o ka Inaina Lehiwa Cabinatan 29 Kepakemapa 2025 ʻAuhea ʻoukou e kuʻu mau hoa ʻōpū pōloli? Pili nō kēia moʻolelo iā ʻoukou. E heluhelu mai ka maka,. I ka wā o koʻu hele ʻana i ke kula, i kēlā me kēia kakahiaka, hoʻomākaukau au i ka ʻaina kakahiaka i mea e hoʻonā ai i ka lua o ka inaina ma koʻu hale i Nānākuli. Eia naʻe, i kekahi lā, ma hope o koʻu hoʻomākaukau ʻana i ka meaʻai, ua hiki mai ka wā ʻo koʻu haʻalele ʻana i ka hale. Tsā! ʻAʻole lawa ka manawa no ka pāʻina kakahiaka ʻana ma koʻu hale. Hoʻokomo ʻia kaʻu meaʻai i ke ʻeke a naue aku au i ke kulanui. Ua hiki koke mai nō au i ke kulanui, hūlō! A ua hele au i kaʻu papa i mea e nanea ai a pāʻina hoʻi. I loa nō au ā hiki i ka papa, ua aloha aku au i kaʻu kumu a me nā haumāna ʻē aʻe. ʻO ia ka papa ma mua o kaʻu papa, no laila, ʻaʻole au i kamaʻāina me nā haumāna. ʻŌlelo maila kaʻu kumu iaʻu, “E ia nei, e komo mai a e noho pū me mākou!” No laila, ua komo au i ka papa a ua noho ihola au i koʻu noho maʻamau, ma mua o ka papa. Noho mālie au i ʻole e hoʻopupū ai i ke aʻo ʻana mai o nā haumāna a ʻoiai au e noho mālie ana, ua kuhi au ʻo ia ka wā kūpono e ʻai ai. Auē, ua ʻike au i ke aliʻi nui o Oʻahu. A pau ka papa, pau pū kaʻu ʻaina kakahiaka i ka ʻai ʻia. I ia wā, ua haʻalele nā haumāna ʻē aʻe a ʻo ka nuku maila nō ia o kaʻu kumu, “E ia nei! Mai hana pēlā ma mua o ka papa! ʻO kou pāʻina ka mea i piʻi aʻe ai ka pōloli o nā haumāna ʻē aʻe.” A ua pane aku au, “E kala mai iaʻu, ʻaʻole au i ʻike i koʻu hana hewa. He mea maʻamau koʻu pāʻina ʻana i ka papa. He aha ka hewa i kēia lā?” Pane mai ʻo iala, “ʻAʻole kamaʻāina kēia mau haumāna iā ʻoe. No laila, ʻaʻole lākou i kamaʻāina i kou ʻano.” Ua komo ka hilahila i loko o koʻu naʻau a ua mihi ihola nō au i kaʻu kumu. ʻAʻole au i ʻike he mea kapu ka ʻai ʻana ma mua o nā kānaka. Ma muli o kēia hilahila oʻu, me ke kuhihewa pū, ua ʻimi noiʻi au i nā ʻōlelo noʻeau a me nā huaʻōlelo e pili ana i ke kapu o ka ʻai ʻana ma mua o nā kānaka. Eia nō kekahi mau ʻōlelo i loaʻa iaʻu. ʻŌlelo noʻeau helu 1084: “Hōʻokē a make.” He ʻōlelo kēia no ke kanaka i ʻauʻa i kana meaʻai. ʻAʻohe ona kaʻana ʻana i kāna meaʻai me nā kānaka ʻē aʻe a e ʻai wale ʻo ia ma mua o nā hoa o Hanalē. Eia hoʻi, ʻōlelo ʻia penei no kekahi kanaka nāna e kōkua iā ia wale iho nō me ka ʻole o ke kōkua ʻana i nā kānaka ma kahi ona. Hoihoi nō kēia ʻōlelo noʻeau, no ka mea, hōʻike ia i ke koʻikoʻi o ka ʻai ʻana a me ka meaʻai no ka lāhui Hawaiʻi. Inā ʻauʻa ke kanaka i kāna meaʻai, ua ʻike ʻia hoʻi he kanaka ʻo ia e mālama ʻole i kona kaiāulu. No laila, i koʻu pono ʻai ʻana ma mua o ka papa, i ka maka o nā haumāna, he kanaka ʻauʻa au ke ʻike mai, a he kanaka e mālama ʻole i koʻu kaiāulu. ʻŌlelo noʻeau helu 1790: “Kiʻi ʻia aku ko ʻai i kiʻona.” He ʻōlelo kēia no ka nuku ʻana o ke kanaka i huhū ke ʻike maka ʻo ia i ka ʻai nui, ka ʻai pinepine ʻana paha o kekahi. Pili kēia ʻōlelo nōʻeau, no ka mea, ʻo ia paha ka manaʻo o kaʻu kumu ʻoiai ʻo ia e nānā ana i koʻu ʻai ʻana ma mua o kāna papa. ʻO ka huina o nā meaʻai aʻu i lawe mai ai, ʻo ia paha kekahi mea o ka piʻi ʻana aʻe o ka huhū i ka naʻau o kaʻu kumu. I koʻu manaʻo, e hauʻoli ana koʻu kino i ka nui o ka meaʻai, akā, i ka manaʻo o ka poʻe ʻē aʻe, huhū a kaumaha nā ʻōpū o lākou, no ka mea, ʻaʻole no lākou kēia makana. Noʻu wale nō ia. No laila, i hele ʻoukou i ka papa a makemake ʻoukou e pāʻina, eia nā ala kūpono e pāʻina ai me ke akahele. ʻO ka mua, e hāʻawi aku i kāu meaʻai i kou mau hoa papa ʻōpū pōloli. ʻAlua, inā lawa ʻole ka meaʻai e mālama ai iā lākou a pau, mai ʻai i ka papa. E alia ā kani ka hola a e pāʻina ma hope. Inā ʻaʻole hiki iā ʻoe ke kali ā i ke kani ʻana o ka hola, eia ke kolu, e noho ma hope o ka papa a e pāʻina mālie. © Lehiwa Cabinatan 2025 ko mua ko hope

Kaimana Kawaha < hoʻi hope Ua Haʻaheo Kalāheo i ka Lei Mokihana, Ua Wehi i ka Lanakila Kaimana Kawaha 30 ʻApelila 2022 I ka Mele Manaka o kēia makahiki 2022, ua lawe ka hālau Ka Lei Mokihana o Leināʻala i ka makana ʻoi kelakela o ka hoʻokūkū hula kaulana, ʻo ia hoʻi ka makana no ka hālau helu ʻekahi ma ka hula ʻana. ʻO ka manawa mua nō kēia i eo ai kēia makana lanakila i kekahi hālau mai Kauaʻi mai. A ʻo ka mua nō hoʻi kēia i lilo ai ke eo i kēia mau wāhine keu a ka haʻaheo o Kalāheo. Ua hōʻiliʻili akula ʻo Kumu Hula Leināʻala Pavao Jardin a me kāna mau wahine alo maikaʻi i ka heluna ʻoi loa o ka ʻai he 1,128 no nā hula ʻelua i hōʻike ʻia mai nei ma luna o ke kahua e kaulana nei. No ka ʻaoʻao hula kahiko, ua hula ua hālau lanakila nei i ke mele ʻo Hoʻoheno no ka Poli Lauaʻe. Ua haku ʻia nō kēia mele e ke Kumu Hula Wahinekeouli Pa a ua paʻi ʻia ma loko o Ka Nupepa Kuokoa i ka makahiki 1917. He mele wahi pana nō kēia e hoʻohanohano ana i nā uʻi o Kauaʻi mai Kukuiolono pāka a hiki aku i ke one kani o Nohili. Ua ʻaʻahu nō nā wāhine o nei hālau i nā wehi o Kauaʻi. E kāhiko ana nō i ka pāʻū lāʻī, onaona i ka maile kīkepa, hoʻopē ʻia i ke ʻala o ka lauaʻe, ua lei ʻia nō hoʻi i ka palapalai i wili ʻia me ka lauaʻe hoʻoheno poli. Ua ʻike maka aku nō i nā uʻi o Kauaʻi hemolele i ka mālie. No ka ʻaoʻao hula ʻauana, ua koho ʻia ke mele ʻo Kauaʻi Lana i ke Kai i haku ʻia e ka haku mele kaulana o Hawaiʻi ʻo Robert Uluwehi Cazimero. E like me ke mele kahiko i hula ʻia, ua pili nō hoʻi kā ia nei mele i nā wahi pana like ʻole āna i ʻike maka aku ai ma Kauaʻi. Ua kāhiko haʻaheo ua mau mamo nei o Kalāheo i nā holokū keu a ka poni, ka waihoʻoluʻu kaulana o ia mokupuni. Ua neʻe hoʻokahi lākou mai ʻō a ʻō o ke kahua a puni me he mea lā e mākaʻikaʻi ana i ka moku o Manookalanipō. I ia neʻe hoʻokahi ʻana nō hoʻi, e moani mai ana ke ʻala o ka lauaʻe a me ka maile lau liʻiliʻi i ka ihu. Ua nani wale mai hoʻi kau i ka maka ke ʻike aku. I ka lei ʻana o nei hālau i ka lei o ka lanakila, ua hoʻopuka maila ʻO Brylyn Noelani Aiwohi, he ʻōlapa na ua hālau hula nei, a he lālā nō hoʻi na ka ʻohana Kawaihelani i kona manaʻo me kēia, “He mea nui nō kēia hula ʻana no Kauaʻi a me Niʻihau i mua o ke anaina a puni ke ao. Nui ko mākou aloha no Kauaʻi a me Kalāheo, ko mākou home. A ʻo ia kā mākou i hana ai, ua hōʻike aku nō mākou i ia aloha a haʻaheo hoʻi i mua o ka honua.” Ua haʻaheo maoli nō ʻo Kalāheo a me ko Kauaʻi! Me ʻoukou nō kēia leo hoʻomaikaʻi e nā mokihana anuhea e kui ʻia ai ka lei haʻaheo a me ke lei lanakila o ko ʻoukou kumu hula o Leināʻala Pavao Jardin! Ua ʻike ʻia nō ka nani a me ke aloha o ko ka mokupuni kāʻili lā. Aloha wale ka poli lauaʻe e lana nei i ke kai! © Kaimana Kawaha 2022 ko mua ko hope

Makana Gomes < hoʻi hope Lau o ʻOhiʻohikupua Makana Gomes 5 ʻOkakopa 2023 ʻAuhea ʻoukou e nā muʻo o ʻOhiʻohikupua i noke mau i ka maiau o ka hana, mai kānalua o honi nā kōkala iā ʻoe a palalauhala hoʻi! Eia nō ka leo o kahi polohīnano ke wehewehe nei i ka waiwai o ia moʻolelo o ʻOhiʻohikupua no ka poʻe ulana lauhala. Ua ʻike maka nō kēia i ka nele ʻole o kekahi mau hui i ka moʻolelo o ka pūhala mua loa i hiki mai i Hawaiʻi nei, ka mea hoʻi i kiola ʻia e Pele mai ke kai mai a i Kohala kahi i ulu mua ai ka pūhala ma Hawaiʻi. ʻO ʻOhiʻohikupua, he kāne, he akua Hawaiʻi ia no ka poʻe ulana lauhala, e like me ke poʻo inoa i kau ʻia ma luna. ʻO Lauhuki ka lua o ke akua o ka ulana lauhala, he wahine. ʻOiai he akua kāne ʻo ʻOhiʻohikupua, pili kāna māhele ʻo ka hana hoʻomākaukau ʻana i ke ʻano o ke kāne — i ka ʻohi ʻana, ke ʻoki ʻana i ke poʻo a me ka huelo, ke kīhae ʻana i nā kōkala, a me ka hoʻopalupalu ʻana i nā lāu. He mau hana kēia i kū i ke ʻano o ke kāne. ʻO ka māhele o ka ulana ʻana, ʻo Lauhuki ke akua wahine pili i ia hana no ka mea kū i ke ʻano o ka wahine ka hoʻomaka ʻana i ka piko, a me ka huhuki mālie i nā mauʻu no ka hoʻonohonoho a me ka hoʻomoe pono ʻana i ka lau, i ʻole e puʻupuʻu mai ai ka ulana ʻana. I huhuki i ka mauʻu e ka lima ikaika o ke kāne, ʻo ka moku akula nō ia o ka lau. No laila, ʻike paha ʻoukou i ka pālua o ka hana ma ke ʻano kāne a me ke ʻano wahine, ua like me nā akua ʻo Kūʻulakai me Hinaʻuluʻōhiʻa. I ka ʻohi ʻana i nā lau maloʻo, ʻo ʻOhiʻohikupua ka mea e hoʻomana ʻia. Ua ʻike maka au i kahi mau poʻe e ʻohi wale ana i ka lauhala me ke noi ʻole a me ka mahalo ʻole hoʻi i nā lau o ʻOhiʻohikupua. ʻO ia paha ke kumu o ka honihoni ʻana o ka lau ʻOhiʻohikupua i ka lima a kulu mai ke koko. E mālama kākou iā ʻOhiʻohikupua i ka hoʻomaʻemaʻe ʻana i kona mau poʻo i piha i nā lauhala popopo a mālama hoʻi ʻo ʻOhiʻohikupua iā kākou. E oʻu makamaka heluhelu, e nānā hou kāua i ka moʻokūʻauhau o ʻOhiʻohikupua me ka mōhalahala ʻana o kona pilina me Pele. Ua kamaʻāina kāua me ke kupua ʻo Kamapuaʻa, kaulana hoʻi i kona ʻano kolohe me ka ʻekuʻeku ʻana i ka honua ma ke ʻano he puaʻa. He kupua ʻo Kamapuaʻa, no laila, aia ʻo ia ma lalo o ka mamalu o Lono. Hakakā mau ʻo Pele lāua ʻo Kamapuaʻa ma muli o ko Kamapuaʻa hana kolohe mau aku iā ia. He mau manawa nō i hoʻāʻo ai ʻo Pele e hoʻomake iā Kamapuaʻa, akā, ʻo kona pakele akula nō ia. E like hoʻi me kēia kupua ʻo Kamapuaʻa, ʻo ua wahi ʻOhiʻohikupua nei kekahi i hoʻokae ʻia e Pele, a ʻo kona pakele akula nō ia. Kala loa ka hoʻohanohano ʻana iā ʻOhiʻohikupua a hiki mai i kēia au. Nāna nō i hoʻolako i ka poʻe ulana lauhala i nā pono no ka ulana moena ʻana, ʻoiai, ma mua o ka hōʻea ʻana mai o nā mikionali, ʻaʻole i ulana ʻia nā pāpale lauhala e like hoʻi me ke ʻano o ka ulana piko e ʻike ʻia i kēia au. I ka wā kahiko, he poʻe ulana moena, ulana uluna, ulana peʻa, a ulana pēʻahi wale nō ka poʻe Hawaiʻi ma muli o ke ʻano o ka nohona i ia wā. E ka mea heluhelu, e pani koke ʻoe i kou mau maka hoʻoheno a hoʻomanaʻo ʻoe i ke ʻano o nā hale pili i ka wā kahiko a me ke ʻano huinahā o nā hale. ʻO ka hapanui o nā moena o ka wā kahiko, ulana ʻia no ka papahele o ka hale i mea a hōʻoluʻolu ai i ka nohona i loko o ka hale. He huinahā ke ʻano o ka hale, no laila, he huinahā ke ʻano o nā moena i ulana ʻia no loko o ka hale. Ua pili ke ʻano o nā mea i ulana ʻia i ke ʻano o ka nohona no ka mea he hana ko kēlā me kēia mea. ʻAʻole i ulana ʻia kekahi mea no ka hoʻonaninani wale ʻana nō i ka hale. Inā ulana ʻia kekahi moena maiau me nā mauʻu nāwele no ke aliʻi paha, a ulana pū ʻia nā maka hoʻoheno ma luna ona, he mea nani makamae ia akā, mau nō ka hana ma ke ʻano he moena no ka papahele a i ʻole hoʻohana ʻia i kapa moe, e laʻa hoʻi me nā moena pāwehe makaloa. Aia ka pono ʻo ka hoʻokō ʻana i kona kuleana. I ka hiki ʻana mai o nā mikionali i ka makahiki 1860, mai pau kēia hana kamahaʻo a ka poʻe kūpuna i ka nalowale loa ma muli o nā ʻenehana hou i hiki mai ma ka hoʻomaka ʻana o ke kenekulia 20. ʻO ke kumu ʻakahi, no nā kapa moe i lawe ʻia mai e ka haole, a lilo ia ʻo ia ke kapa i makemake nui ʻia. ʻAlua, ʻaʻole i hoʻomau ʻia ka ulana lauhala no ka nui o ka manawa e lilo i ka hana; ʻoi aku ka maʻalahi o ke kūʻai ʻana mai i kahi kapa moe. ʻO ka mea maʻalea a ka poʻe Hawaiʻi, ʻo ia nō ke akamai i ka hoʻomau hana ma o ka hoʻomaka ʻana i ka ulana piko, i mea e holomua ai ka hana ma hope o ka hiki ʻana mai o nā mikionali me kā lākou paikini hou. ʻAʻole ia he hoʻololi maoli, ʻoiai ʻaʻole i haʻalele ʻia ka ʻike kumu o ka ulana lauhala; he hoʻonui ia ma ka hoʻokumu ʻana i māhele hou no kēia hana kuʻuna. He lāhui ʻoi loa ka Hawaiʻi i ka noʻeau, ʻaʻohe lāhui i like ai! Ua hoʻomaka ka poʻe kūpuna i ka ulana pāpale i ka ʻike ʻana i nā pāpale i pāpale ʻia maila e nā haole. Ua ʻano like nō ka hana unala ʻana i ka moena me ka ulana ʻana i ka pāpale akā ma muli o ka hoʻomau ʻana o ka hana ua ola ka loina unala lauhala ma ka ulana piko, a loaʻa maila ka pāpale piko a me ka moena piko. He minamina ke hoʻomanaʻo kēia polohīnano i ka maʻamau o ka hana ulana lauhala i ka wā kahiko no ka mea, he hana laha nō ia ma waena o ka Hawaiʻi. ʻIke ʻia kēia ʻano laha i loko o ka ʻokoʻa o ka hana a me ka huaʻōlelo e wehewehe ai i ia hana — ʻaʻole nō i like i kēlā me kēia mokupuni. Inā pēlā, ʻo ke kaʻawale paha ke kumu. Ma Oʻahu, ʻōlelo ʻia "unala". Ma Maui, ʻōlelo ʻia "nala" a i ʻole "nalanala." Eia naʻe, ʻo ka hua ʻōlelo maʻamau i lohe mau ʻia, ʻo "ulana" ia, a no Hawaiʻi kēia huaʻōlelo. Lilo akula ka ʻōlelo "ulana" i hua ʻōlelo maʻamau no ka mea ʻo ka hapanui o nā loea i aʻo aku i ka ulana lauhala ʻana, no Kona, Hawaiʻi nō lākou, a ʻo ia ke kumu i lilo ai kēia hua ʻōlelo ʻo "ulana" i ʻōlelo laha loa mai nā loea ulana lauhala mai i hoʻopuka pinepine ʻia e lākou. ʻO Gladys Kukana Grace, no ʻŌlelo Moana Kona ʻo ia, a nāna no i aʻo aku i ka hapanui o nā kumu ulana lauhala i kēia au e laʻa ʻo Frank Masagatani a me Ipolani Vaughn. ʻO Ester Makuaʻole, no Kalaua Kona ʻo ia, a aʻo ʻo ia i nā kānaka he nui ma Kauaʻi, e laʻa ʻo ʻAnake Margaret Lovvet me ʻAnake Debbie Tuzon. ʻO Peter Park, no ʻOʻoma Kona mai ʻo ia, aʻo aku hoʻi ʻo ia i nā haumāna he nui ma ka ʻaha ulana lauhala ʻo “Ulana me ka lokomaikaʻi” ma Kona. He kaikunāne ʻo Park no Ester Makuaʻole. ʻO Minnie Kaʻawaloa, no Pāhoa Hilo mai ʻo ia. ʻO Josephine Fergestrum, no Kailua Kona mai ʻo ia, ua kaulana i kona hoʻokumu ʻana i ka pāpale piko ʻole e makemake nui ʻia e nā wāhine o kēia au. ʻO Maluʻihi Lee hoʻi, no Kalaoa Kona mai ʻo ia, a nāna nō i hoʻokumu i ka ʻaha ulana lauhala ʻo “Ka ulu lauhala o Kona.” ʻAʻole pau nā loea i ka helu ʻia ma ʻaneʻi, akā, ola nō ko lākou mau inoa! A ua ʻike ʻia, no Hawaiʻi mai nō ka hapanui o ua mau loea nei o ka ulana lauhala. Ua ʻike ʻia ka waiwai o ka hana unala ma o ka hoʻohana ʻana i nā hua ʻōlelo ʻokoʻa ma kēlā me kēia mokupuni a me ke ʻano hana ʻokoʻa no ka hāunu ʻana, ka hoʻomākaukau ʻana, nā kaila piko i ulana ʻia, a me ka ulana ʻokoʻa ʻana i nā hoʻoheno like. Pēia nō e ana ai i ke ola o ka hana noʻeau i ka waha a me nā lima o nā kānaka: aia nō i ka hoʻohana ʻia ʻana o nā hua ʻōlelo Hawaiʻi pili i nā māhele āpau o ka hana. No laila, e nānā kākou i ka moʻolelo o ʻOhiʻohikupua i mea e hoʻomaopopo ai i ka mea nui o ka unala lauhala, ʻo ia hoʻi ka hoʻomākaukau ʻana i nā lako ma mua o ka unala ʻana. ʻO Pele ke akua nāna i hoʻolako i ka poʻe Hawaiʻi i ka lauhala i kona hele ʻana mai Kahiki mai i Hawaiʻi. Ua kupu ke kumu lauhala mai lalo mai o ke kai ma Kahiki, a puka aʻela ia i luna o ke kai a kū kilakila ihola ia me he ao ʻōpua lā ke nānā aku, a ulu aʻela ia a kiʻekiʻe loa. I ko Pele hele ʻana mai i Hawaiʻi nei, ua kāʻalo ʻo ia i kahi i ulu ai ke kumu hala. Paʻa ihola ia i ka ʻumiki ʻia e ke kōkala o ka lau o ua kumu nei. Hoʻāʻo ʻo Pele e hoʻohemo i nā kōkala ma luna ona; ʻaʻole naʻe i hemo. Ma hope iki, hiki mai kona kaikūnane ʻo Paʻao me ka ipu wai i piha i ke kai a ʻī akula ʻo Pele iā ia e kōkua. Pinana aʻe ʻo Paʻao ma luna o ke kumu pūhala, a ʻo ka nini ihola nō ia i ke kai. Ua mae ihola nā muʻo, a hoʻokuʻu ʻia aʻela ʻo Pele. Ma muli o ko Pele ukiuki, huhuki ia i ka muʻo, kiola ma kēlā wahi kēia wahi, a kau mai kekahi muʻo ma Hawaiʻi nei ma Kohala, ʻo ia nō ʻo ʻOhiʻohikupua. ʻO ia ke kumu pūhala mua i ulu ma Hawaiʻi nei, aia ma Kohala. He haʻawina ko kēia moʻolelo no ka hoʻomākaukau ʻana i ka lauhala a me ka hoʻomaopopo ʻana iho i ka pilina o Pele i ka lauhala. ʻO Pele ke ahi, a i ka hoʻomākaukau ʻana i ka lau, ʻo ka pele ka mea e hoʻopalupalu i ka lauhala. Ma hope o ke kīhae kōkala ʻana, e ʻaiana ʻoe me ke kaomi ʻana ma luna o ka lauhala me ke kīkī pū i ka wai ma luna ona i ʻole e paʻapaʻaʻina ai ka lauhala. ʻO ka hōʻenaʻena o ka ʻaiana ka mea e puhemo ai nā kōkala ma nā lihilihi o ka lau ke pelu ʻia iho nā lihilihi i loko, a ma muli hoʻi o ko Pele hōʻenaʻena aku iā ʻOhiʻohikupua ua hoʻokuʻu ʻia ʻo ia. He hea kēia i ka poʻe unala lauhala o kēia au e hoʻomaopopo leʻa ʻoukou i ka moʻokūʻauhau o ia hana noʻeau i ʻole e hapa mai ai ka ʻike ma ka unala ʻana. I mea aha ka moʻolelo o ʻOhiʻohikupua? I mea e hōʻike aku ai i ka pilina o nā akua Hawaiʻi, ʻo ka mole hoʻi o kā kākou hana. E nānā kākou i hope i mea e maopopo ai ko kākou pilina me ka unala lauhala i kēia au. Na wai hoʻi ka ʻole o ke akamai, he ala i maʻa i ka hele ʻia e oʻu mau mākua. © Makana Gomes 2023 #loinahawaii #moolelokahiko ko mua ko hope

Kamalupāwehi Abad < hoʻi hope Kainō, he Aliʻi ka ʻĀina Kamalupāwehi Abad 17 ʻOkakopa 2024 ʻIke ʻia ke kanaka ma kona pilina i ka ʻāina. E like hoʻi me ka ua heleleʻi e kālai mau ana i ka ʻāina a loaʻa mai kona mau hiʻohiona, ʻo ka hoʻomana akua ka mea e kālai iho i ka noʻonoʻo o kānaka a loaʻa mai kona kuanaʻike—a keu hoʻi kona pilina i ka ʻāina. He ʻelua ʻano hoʻomana i laha iā kākou. ʻO kekahi ka hoʻomana a ka poʻe ʻōiwi, pili i nā akua o ka ʻāina. ʻO kekahi ka hoʻomana haole, pili i ke akua hoʻokahi. He mea ka hoʻomana ʻōiwi e pili ai ke kanaka i ka ʻāina a he mea ka hoʻomana akua kahi e pili ai ke kanaka i Ke Akua. Ma ʻaneʻi ka ʻokoʻa o ke kuanaʻike i aʻo ʻia e ua mau hoʻomana nei. Lū lehulehu ʻia nā ʻanoʻano o ka hoʻomana haole ma luna o nā kīhāpai a pau o ka honua nei, a laulaha kona kuanaʻike. ʻAʻohe ala e ʻalo aʻe ai i kona ikaika, ʻoiai ua pā iho nei kākou a pau i kona ʻehu. Eia lā, e kuʻu wahi hoa heluhelu i hōʻea mai i oʻu nei, he aha nā hua i ulu a kupu mai? ʻO kaʻu e ʻōlelo ʻiʻo nei, ʻaʻole ia he kūkala hoʻowahāwahā i kekahi ʻano hoʻomana. ʻAʻole hoʻi ia he mea e mokuāhana a hauanele ai kākou. He wahi kālailai laulā wale nō kaʻu e hāpai aʻe nei i mua ou, ʻoiai ma Hawaiʻi nei ʻike ʻia ka ʻānoni ʻia ʻana o ia mau kuanaʻike ʻelua, a he haʻawina ʻokoʻa ko laila. He mea wale nō ia e nalu a kākepakepa ai ka noʻonoʻo. ʻEā, e huli hoʻi kāua i kinohi, i nā mele koʻihonua—nā ʻanoʻano o nei mea he hoʻomana, i mea hoʻi e ʻike mōakāka ai kākou i ke kumu o neia noʻonoʻo ʻokoʻa ʻana. ʻO Wākea noho iā Papahānaumoku. Hānau ʻo Hawaiʻi he pae moku. Hānau ʻo Hāloa ke kalo. Hānau ʻo Hāloa ke kanaka. Mai ka wā i kupu mai ai ke kalo mua a loaʻa mai ke kanaka mua, ua mōakāka wale ko lāua pilina he ʻohana, ʻoiai he moʻokūʻauhau ke ʻano i haʻi moʻolelo ʻia ai nei koʻihonua. Hānau maoli ʻia ka ʻāina a me nā pae moku o Hawaiʻi, he kaikuaʻana, a ma hope mai i loaʻa mai ai ke kanaka, he kaikaina. Ma ke mele koʻihonua ʻo ke Kumulipo, i ka wā i wela ai ka honua a i lole hoʻi ai ka lani, ua hōʻea mai ke kumu honua mai loko mai o ka pō, a mai laila ʻo ia i ulu a kupu mai ai. He mea kupaianaha a ka launa ʻole kona loaʻa ʻana mai. Lau lehulehu ka heluna o nā mea i puka mai ka lipolipo kūhohonu o ka pō ma mua o ka hānau ʻia ʻana o ke kanaka. E like hoʻi me ke mele koʻihonua o Papa lāua ʻo Wākea, ua paʻa ke kūlana o ke kanaka—he pōkiʻi hoʻi no ka ʻāina. Ua nui hewahewa nā maʻawe moʻolelo āiwaiwa a pāhaʻohaʻo hoʻi no ka ʻāina ʻana o Hawaʻi nei, eia naʻe kūlike ka haʻawina i loaʻa maila.“He aliʻi ka ʻāina he kauwā ke kanaka.” E kuʻu wahi hoa heluhelu, kuluma kou wahi pepeiao i ka hoʻopuka ʻia ʻana aku o neia ʻōlelo noʻeau, ʻaʻole anei? Aia hoʻi, penei ihola ke ʻano o ke kuanaʻike i loaʻa mai iā kākou i ke kālai ʻia ʻana o ka noʻonoʻo o kānaka e ia ʻano koʻihonua no ka ʻāina ʻana o ka honua nei. Mai ia mau ʻanoʻano i ulu a kupu mai ai ka hoʻomana a ka Hawaiʻi—he mea pili i ka ʻāina, ʻoiai ʻo ka ʻāina ke kino o nā akua. Ke hoʻomana ke kanaka i kona akua me ke kuanaʻike i hauʻopo ʻia e ia ʻano moʻolelo koʻihonua, ʻo ka ʻāina nō ka mea āna e hoʻomana ai. Pēia ka nohona a ka Hawaiʻi. ʻĀlana a hoʻolaʻa ʻia ke ola o ke kanaka no ka pono o ka ʻāina. Inā nō ʻoe he lawaiʻa e noho ana ma kapakai, ʻo Kūʻulakai paha ke akua e hoʻomana ai ʻoe. I lawaiʻa iho ʻoe i wahi iʻa nou, no ke akua ka iʻa mua i loaʻa iā ʻoe. Inā nō ʻoe he mahiʻai e noho ana ma kaʻe kahawai, ʻo Kāne paha ke akua e hoʻomana ai ʻoe. I mahi kalo iho ʻoe i wahi ʻai nou, no ke akua ke kalo ʻoi loa o ka maikaʻi i loaʻa iā ʻoe. He mea nā loina a pau o ka Hawaiʻi e mālama ai i ka pono o ka ʻāina, ʻoiai aia nō ka pono o ke kanaka i kona pilina i ka ʻāina. He aliʻi nō ka ʻāina a he kauwā nō ke kanaka. Eia lā, i aliʻi wale nō ke aliʻi i kona moʻokūʻauhau e hoʻopili ana iā ia i nā akua, a i ka ʻāina hoʻi. Pehea hoʻi ke koʻihonua a ka haole? I kinohi, i ka wā i hana ai Ke Akua i ka lani a me ka honua, a i hoʻokaʻawale ʻia ai ka mālamalama a me ka pōuli, ua hoʻonoho ʻia ke kanaka i aliʻi. Ua hana Ke Akua i ke kanaka ma kona ʻano iho he kāne a he wahine, i mea e kū ai lāua ma luna o nā iʻa o ke kai, ma luna o nā manu o ka lewa, a ma luna hoʻi o ka honua holoʻokoʻa. Ua hāʻawi aku Ke Akua iā lāua i nā lau a pau o ka nahele, nā poʻe holoholona, a me nā mea a pau e kolo ana ma ka honua, i ʻai na lāua. He kūlana aliʻi ko ke kanaka ma nei koʻihonua a ka haole a ʻo ka hoʻomana i kupu maila he mea e pili wale ai nō ke kanaka i Ke Akua. Eia lā, ma ʻaneʻi, aia nō ka pono o ke kanaka i kona pilina i Ke Akua. Ma ka hoʻomana hoʻi a ka haole, ʻo Ke Akua kai noho aliʻi ma luna o ke ao holoʻokoʻa. Nāna nō i hana i nā mea pau, nāna nō i hoʻomaikaʻi i nā mea a pau, a nāna nō i hoʻopōmaikaʻi i nā mea a pau. ʻO Ke Akua, he mea hemolele a ka launa ʻole nō, a ʻo ka ʻāina hoʻi, he mea wale nō āna i hana iho ai. Kū maila ke koʻikoʻi o Ke Akua, a heleleʻi i hope loa ke koʻikoʻi o ka ʻāina. Noa ka ʻāina holoʻokoʻa i ke kanaka, ʻoiai e like me ka mea i hoʻopuka ʻia ai ma Kinohi o ka Baibala Hemolele, he mea ka ʻāina e lako ai ʻo kānaka. ʻAʻole naʻe pili kēia ʻano kuanaʻike i ka hoʻomana Kalikiano wale nō, he kuanaʻike ia e kīkoʻo ana i ō nā hoʻomana akua kahi a pau ʻoiai, ʻo ka pilina i ke akua hoʻokahi ka mea nui ma waena o lākou a pau. Laulaha ua ʻano hoʻomana nei, a me ke kuanaʻike i paʻa iā ia. No ia ʻano hoʻomana ka hapa lua o ka Lāhui Kanaka a ʻoi iki aku. Ua lū ʻia ka ʻanoʻano. Pehea mai nei e ka mea heluhelu, ʻike paha anei ʻoe i nā hua i kupu mai kēia ʻano noʻonoʻo i loko o nei au e neʻe iho ana? © Kamalupāwehi Abad 2024 ko mua ko hope

Kiana Davis < hoʻi hope Ka ʻOhu Lau Lipo o ka ʻĀina Kiana Davis 1 ʻOkakopa 2020 I kēia wā o ka maʻi ahulau COVID-19 ua hoʻomanaʻo ʻia ka Hawaiʻi i ke koʻikoʻi o ke kanu ʻana i kā kākou mea ʻai ma ko kākou ʻāina. I nā mahina ʻo Malaki a me ʻApelila ua kokoi hele ka nui lehulehu i nā hale kūʻai e hoʻolako ai i ko lākou hale me he mea lā e pā mai auaneʻi kekahi makani pāhili. Akā ʻaʻohe makani pāhili e kokoke ana, ʻo ka maʻi ahulau weliweli ke hōʻeaʻea ana. A ma muli o ia kokoi hele ʻana, nele nā hale kūʻai he nui i nā kini mea ʻai ʻole a hōʻike leʻa ʻia kā kākou kaukaʻi nui ʻana i kā Matson mā lawe ʻana mai i ka mea ʻai a me nā mea like ʻole i Hawaiʻi mai ka ʻāina ʻē mai. I ua mau mahina nei ʻo Malaki a me ʻApelila, ua ulu aʻe ka hopohopo i loko o kekahi ma muli o ka lauāhea e ʻoki ana ʻo Matson mā i ka halihali ʻana i nā mea e pono ai ka nohona ma Hawaiʻi inā loaʻa nā kipikoa he nui i ka maʻi COVID-19 a emi mai nā limahana e hana ma ia ʻoihana. He pilikia nui ka hoʻōki ʻana i nā waiwai hoʻopae mai, akā ʻaʻole pēlā i ka wā kahiko. ʻAʻole i kaukaʻi nā kūpuna i nā moku hali ukana. Na lākou nō i kanu i kā lākou mea ʻai ma ko lākou ʻāina hānau. Ua hoʻolako maikaʻi ʻia nā kūpuna i nā mea i ulu aʻe ma loko o ko lākou ʻāina kulāiwi. No laila, no ke aha kākou e kaukaʻi ai i nā moku hali ukana? A pehea hoʻi kākou e hoʻoponopono ai i ko kākou pilina i ka ʻāina? I ka wā e ola ana ʻo Olopana mā, ʻo Kawainui ka ipu kai no Kailua, Koʻolaupoko, Oʻahu. He 450 ʻeka ka nui o ka loko iʻa a aia nā loʻi kalo he 350 ʻeka ma kaʻe o ia loko nunui. Na nā kini Kailua i mālama pono i ia wahi. Eia naʻe i ka makahiki 1846, he 749 wale nō ʻōiwi e noho ana ma Kailua. ʻO ia paha ke kumu i ulu aʻe ai ka ʻōpala ʻai ma nā loʻi. ʻAʻole nō nui loa ka poʻe e kanu ana i ke kalo i ia manawa. A i ka makahiki 1895, hoʻokahi wale nō mahiʻai kalo i koe a ʻo kona inoa ʻo Hikaʻalani. Ua kūʻē ʻo Hikaʻalani i ka ʻaihue ʻana i ka wai o Kailua no ka mahi kō ma Waimānalo, a i mua o ka ʻaha hoʻolohe wai ʻo ia i wehewehe aku ai i ka hala ʻana o nā mahiʻai kalo o Kailua a me kā lākou mau mamo. ʻO Hikaʻalani a me kona makuahine hānai wale nō nā mea i koe. Minamina ka loaʻa ʻole o kekahi kanaka e ola ana e hoʻōia i kāna ʻōlelo. Mai ka wā iā Hikaʻalani, ʻaneʻane piha nā makahiki he 85 ma mua o kā ka Hawaiʻi hoʻi ʻana i ka hana mahiʻai kalo ma Kailua. ʻO Charles “Doc” Peʻapeʻa Makawalu Kekuewa Burrows paha ke Kanaka mua loa i hoʻomaka i ka hoʻōla hou ʻana i nā loʻi o Kailua. Ua hoʻomaka ʻia kāna hana i ka makahiki 1980, a aia nō ka hua o ia hana ke waiho nei ma ka ʻili ʻāina ʻo Kūkanono, ma waena o ka heiau ʻo Ulupō a me ka loko iʻa ʻo Kawainui. I ia wā, he kumu kula akeakamai ʻo Doc ma ke kula kiʻekiʻe ʻo Kamehameha a nāna nō i lawe mai i kāna mau haumāna i Kawainui i hiki iā lākou ke ʻike maka i nā mea a lākou i aʻo mai ai i loko o nā papa akeakamai. Ma ka hana nō ka ʻike. Ma loko o ia mau makahiki he 85 ua lilo ʻo Ulupō i wahi e waiho wale ʻia ai ka ʻōpala like ʻole e laʻa ke kaʻa, ka iho uila, ka pahu hau, ke kaupoku keleawe, a pēlā wale aku. No ka hoʻōla hou ʻana, ʻaʻole hiki ke kanu hou ʻia ke kalo me ka ʻole o ka huʻe ʻana i ka ʻōpala i waiho ʻē ʻia, ka ʻoki ʻana i ka mauʻu, a me ke kūkulu hou ʻana i nā kuāuna. No laila ʻo ia ka mea a Doc a me kāna mau haumāna i hana ai ma Ulupō. Na lākou i huʻe i nā kana ʻōpala he nui. Akā i kekahi manawa ʻaʻole lawa ia mau hana nui. Paʻakikī ka ʻike maka ʻana i ka hopena o ka puʻu ʻōpala. Ma nā wahi e like me Ulupō, na ka Papa Ola o ka Mokuʻāina i hele mai e ʻohi i kekahi mau hāpana lepo e ʻike i ka maikaʻi me ka ʻole o ka lepo no ka mahiʻai ʻana no ka mea inā he pilikia ko ka lepo i kanu ʻia ai ke kalo, e pilikia ana ko kākou kino ke ʻai kākou i ia kalo. Ma o kā ka Papa Ola hōʻike ua hoʻomaopopo ʻia, ma nā loʻi i waiho mua ʻia ai nā māhele kaʻa, ua nui loa ke kēpau. Wahi a lākou, hoʻohana ʻia ke kēpau ma nā huila kaʻa i mea e hoʻokaumaha ai i nā taia. Ma muli o ka lōʻihi o ka manawa i waiho ʻia ai nā taia ma ka loʻi ua heʻeaholo ke kēpau mai ka taia i ka lepo. Inā kanu ʻia ke kalo i loko o ka loʻi haumia, e omo ana ke kalo i ke kēpau. Na ka Papa Ola i kauoha, ʻaʻole e ʻai i ke kalo mai ia mau loʻi haumia. Akā ʻo ka mahiʻai ʻana i nā mea ʻai Hawaiʻi ka pahuhopu i hiki iā kākou ke kaukaʻi ʻole ma luna o Matson mā. A eia kekahi, pili ka mālama a me ka ʻai ʻana i ke kalo i ko kākou moʻokūʻauhau. No laila he aha ana ka mea a kākou e hana ai? Ua pau ka waiho ʻana i ka ʻōpala a ʻaʻole hiki iā kākou ke hoʻi hope. I kēia mua aku, pono kākou e ʻimi i alahele e hoʻoponopono ai i ka lepo. ʻO ka hana maʻamau ma ʻAmelika no ka hoʻopau ʻana i ka lepo haumia, ʻeli ʻia ka lepo, halihali ʻia i kahi ʻē, lawe ʻia mai ka lepo hou mai kahi ʻē aku, a lilo ka lepo haumia ʻo ia kā haʻi kuleana. ʻAʻole loa hiki iā kākou ke hana pēlā ma Hawaiʻi. Kūʻē ia hana kāpulu i ka manaʻo a me ka loina Hawaiʻi. Ua liliha ka lepo ma mua o ka waiho ʻana i ka ʻōpala a ʻai maoli ʻia kekahi ʻano lepo. No kākou ke kuleana e hoʻoponopono ai i ka pilikia. ʻO kekahi mea ʻano hou e ʻimi noiʻi ʻia nei ma nā kula nui mahiʻai a puni ka honua, hiki paha i kekahi mau mea kanu ke hana me he hakuʻala lā e hoʻomaʻemaʻe i ka lepo. Ma ʻĪnia ua hōʻoiaʻiʻo ʻia ka hiki i nā mea kanu o ke ʻanona ʻo Bacopa (genus Bacopa) ke omo aʻe i nā keleawe kaumaha. He mea kanu Hawaiʻi ko ua ʻanona hoʻokahi, ʻo ia hoʻi ka ʻaeʻae (Bacopa monnieri). I kēlā makahiki aku nei, ua alakaʻi ʻia e kekahi limahana ma Ulupō, e Ryan Ueunten, he papahana e hōʻoia ai i ka hiki me ka ʻole i ka ʻaeʻae ke omo pono i ke kēpau, a maʻemaʻe hou nā loʻi haumia. Inā pēlā, hiki iā kākou ke kanu hou i ke kalo ma laila. Ua lilo ia papahana ʻo ia kā Ryan papahana no kāna pepa nui laeoʻo ma lalo o ke kula ʻo Tropical Agriculture and Human Resources (CTAHR) ma Mānoa. ʻO kēia ka makahiki ʻelua o ua papahana nei a maikaʻi ka loaʻa. ʻIke ʻia nō ka hoʻēmi ʻia ʻana iho o ka nui o ke kēpau i loko o nā loʻi. Maʻalahi nō ka ʻeli ʻana i ka lepo a me ka waiho ʻana i kahi ʻē. Akā ma o ke kakali ʻana ʻo ka pau o ke kēpau i ka ʻaeʻae, e aʻo ʻia nō ka hoʻomanawanui. ʻAʻole i haʻalele nā kūpuna i ka hana mahiʻai i ka lā hoʻokahi a i ʻole ka mahina hoʻokahi. Ma loko o nā mahina a me nā makahiki he nui i ulu aʻe ai ko kākou kaukaʻi ʻana i nā moku hali ukana a me nā waiwai hoʻopae mai. I kēia mau lā ʻōlelo pinepine ʻia “mai kali a pau nā niho o hala ʻē ka Puʻulena.” Akā he pono paha ke kali ʻana. ʻAʻole hua ka ʻulu a me ka ʻuala i ka lā hoʻokahi , a ʻaʻole hoʻi mākaukau ke kalo i ka lā hoʻokahi. Inā makemake kākou e kaukaʻi ʻole ma luna o Matson mā, e hoʻi ana kākou i ke ola nanea a ʻo ia ola, he ola nohili ia. ʻAʻole paha e pau ana nā niho ma muli o kēia ʻano hoʻomanawanui. Na kēia wā o ka maʻi ahulau COVID-19 i hōʻike iā kākou ʻaʻole paha maikaʻi ka hoʻomau ʻana i ka nohona ʻāwīwī o nā ʻāina ʻē. Lana ka manaʻo e maʻemaʻe ana nā loʻi haumia i kēia makahiki aʻe a i ia manawa e kono hou ʻia ana ka Papa Ola e hōʻoia i ka hiki ke hoʻomaka hou i ke kanu ʻana i ke kalo ma ia mau loʻi. He mea nui ka hoʻi ʻana i ka ʻai o kēia ʻāina aloha, ka ʻai pono. ʻAʻole paha hiki iā kākou ke kāhea iā kākou iho he Hawaiʻi inā ʻaʻole mālama ʻia ka pilina o kākou me ko kākou makahiapo ʻo Hāloa. © Kiana Davis 2020 ko mua ko hope

Kaimana Kawaha < hoʻi hope He Aloha no ka Miki Aloha Hula Kaimana Kawaha 30 ʻApelila 2022 Mai ka lā 21 a i ka lā 23 o ʻApelila, ua mālama ʻia ka hoʻokūkū hula nui kaulana o ke ao, ka Mele Manaka, ma kahi i mālama mau ʻia ai, ma Hilo hoʻi i ka ua Kanilehua. Ma ia mau lā, e lei ana ʻo Hilo i nā ʻaʻahu o ka ʻāina, ʻo nā lei nani ʻoe, ʻo nā ʻala onaona ʻoe, ʻo nā lole mikiʻoi ʻoe, a ʻo nā helehelena uʻi mai nō hoʻi kau o nā Hawaiʻi. Ke hoʻomanaʻo nei kou mea kākau i kēia hoʻohialaʻai, ʻIke hou ana i ka nani o Hilo I ka uluwehiwehi i ka lehua Lei hoʻohihi a ka malihini Mea ʻole i ke kono a ke aloha Ma ka pō mua nō o ka Mele Manaka, ua kau ʻia aʻela ka lei kalaunu o ka Miki Aloha Hula 2022 i ka wahine nāna ka hula ʻoi kelakela ʻana. A eia nō ke hoʻomaikaʻi hauʻoli ʻia aku nei ka wahine nona ia lei kalaunu nui o ka hanohano a me ka haʻaheo ʻo Piʻikea Kekīhenelehuawewehiikekauʻōnohi Lopes. He ʻōlapa nō ʻo ia nei na ka hālau hula ʻo Ka Lā ʻŌnohi Mai O Haʻehaʻe kahi e aʻo ʻia nei e nā kumu hula e Tracie lāua ʻo Keawe Lopes. Iā ʻoukou nō kēia leo aloha hoʻomaikaʻi! No ka māhele hula kahiko, ua hula nō ua ʻelele nei i ke mele ʻo No Puna ke Āiwaiwa Hikina no ka mahalo ʻana aʻe i nā wahi pana kaulana o ka ʻāina paia ʻaʻala i ka hala. Ua haku ʻia nō kēia mele e Lolokū a ua ʻōlelo ʻia nō hoʻi he mele a hula kēia e hoʻohanohano ana i ka moʻokūʻauhau hula o Kumu Tracie Lopes a i kona poʻe kumu hula hoʻi ʻo OʻBrien Eselu lāua ʻo Thaddeus Wilson. Ua pā maoli nō ka naʻau! No ka māhele hula ʻauana, ua hula ʻo ia nei i ke mele ʻo Pua Be-Still i haku ʻia e Bill Aliʻiloa Lincoln no ka hoʻohaliʻa ʻana a me ka hoʻohanohano ʻana hoʻi i ke one hānau o ua Lincoln nei ma Kohala, Hawaiʻi. Ua ʻōlelo ʻia, he mele nō kēia e hoʻohanohano ana i ka moʻokūʻauhau ʻohana o ka makuakāne o ua Piʻikea nei, ʻo Keawe Lopes hoʻi. No ia kumu i pākela ai ke aloha a me ka mahalo no ia mele a hula ʻana. ʻO kekahi mea hoʻi i haʻaheo ai ʻo loko a i hāloʻi ai ka waimaka, ʻo ia nō ke kūpaʻa lanakila mau ʻana o ia lālā o Kawaihuelani nei ma ka ʻōlelo aloha o ka ʻāina. Mai kona wehewehe mua ʻana mai i ka pōʻaiapili i koho ʻia ai nā mele i hula ʻia a hiki i kona nīnauele ʻia ma hope o ka lei ʻana i ka lei kalaunu, ʻo ka ʻōlelo Hawaiʻi wale nō kai hoʻopuka ʻia. Ua kū nō ka ʻōlelo aloha i ka lanakila i kēia Mele Manaka a puni ke ao ma muli nō o kēia koa ʻōlelo makuahine. Me ʻoe aku nō e Piʻikea ke aloha mau loa! Ua ola nō nā kūpuna, ua ola nō ka ʻōlelo, ua ola nō ka moʻolelo, a ua ola nō hoʻi ka ʻāina aloha! Eō e Puna ē! Eō e Puna hoʻi! Eō e Pili me Kalāhikiola! Eō e Ka Lā ʻŌnohi Mai o Haʻehaʻe! © Kaimana Kawaha 2022 na ka Merrie Monarch Festival/Cody Yamaguchi ko mua ko hope

Kealohaikapoliokainoa Martin < hoʻi hope Aia ke Ola i Loko o ka ʻŪkele? Kealohaikapoliokainoa Martin 29 Kepakemapa 2025 E nā kānaka i pili i ka moana, ka loko iʻa, ke kahakai, ka loʻi, ke kahawai, a me ka nahele. E nā pōkiʻi o Hāloanakalaukapalili: e nānā mai. He pilikia ko kākou. Nui ka haumia i ko kākou mau kahawai kaulana, a ua hopu ʻia ka ʻāina e ka maʻi. No ka holo kele wai, ke kulu ʻana o ka ʻailea, ka hanini ʻana o ke kaekene, a me ka waiho hewa ʻana o ka ʻōpala, nui nā pilikia o kēia mau kahawai, ʻaʻole i mālama pono ʻia. Akā, ua haku ʻia he haʻina papaha e kekahi akeakamai ʻepekema mai Okinawa, a ke hoʻāʻo nei ka hui o kāna pāhana – ka hui ʻo Genki Ala Wai – e hoʻomaʻemaʻe i ke kahawai ʻo Ala Wai. I kēia moʻolelo, e haʻi ana au iā ʻoukou e pili ana i ke kumu o ka pāhana ʻo Genki Ala Wai, ka hana o kēia hui i ʻō a ʻō o ka honua, nā lako e pono ai kēlā mau hana, a me ko lākou hana. Ma ka lā 25 o ʻAukake, 2025, ua hālāwai nā keiki o ke Kula Haʻahaʻa o Waiāhole me nā limahana o Genki Ala Wai. He hui kēia no ka hoʻomaʻemaʻe piha ʻana i ke kahawai ʻo Ala Wai ma mua o ka makahiki 2026. Ua aʻo aku lākou i nā haumāna e pili ana i kā lākou mau ʻenehana ʻepekema, ka hana ʻana o ia ʻenehana, a me ka moʻolelo o kā lākou pāhana. Ma ka pau ʻana o ko nā haumāna huakaʻi, ua hāʻawi nā limahana o Genki Ala Wai iā lākou i kekahi mau pōpō Genki, a ua nou lākou i kēlā mau mea i ke kahawai ʻo Kahaluʻu. No laila, he aha nā pōpō Genki? I mea aha lā? Ua hana ʻia kēlā mau pōpō i nā effective microorganisms , ʻo ia hoʻi nā EM. I ka hoʻohaumia ʻana i kekahi kahawai, ua pilikia ke kaulike o nā koʻohune maikaʻi i ka lepo. Inā he pilikia nui, ʻaʻole e popopo ka ʻōpala ma ka papakū, a e make auaneʻi nā mea e ola ana. Inā he kulu o ka wahie a i ʻole ke kaekene, e make nā koʻohune maikaʻi nō hoʻi, e hoʻopōʻino ʻia nō ke kaiawao māoli. ʻO ka pahuhopu o nā pōpō Genki ka hoʻopiha ʻana i ke kahawai i nā EM, ka hoʻoikaika ʻana i ke kaiawao māoli, a me ka hoʻihoʻi ʻana i ke koʻohune ʻōmaʻimaʻi i ke kaulike hāʻehuola. Ua haku ʻia kēia ʻenehana ʻepekema e kekahi akeakamai ʻāina, e Kk. Terua Higa no Okinawa. Ua hele ʻo ia i Ke Kulanui o Ka Poʻe Ryuku a ua puka ʻo ia me kona laeʻula no ka mahiʻai ʻana i nā hua ʻalani. I kona noiʻi ʻana, ua hana ʻo ia ma nā mahiʻai hua ʻalani me nā mahiʻai, a ua kilo ʻo ia i ka hana maʻa o nā kemikala. I kona hana me nā kemikala, ua nāwaliwali maila kona kino. Loaʻa kona kino i nā ʻōhune i ka hana ʻana me nā kemikala, a ua ʻeha loa. No laila, ua loli kona hoihoi. Makemake ʻo ia e haku i kekahi mea hou i pani i nā kemikala pilikia. No laila, ua lilo nō hoʻi ʻo ia i ka noiʻi ʻana i ke kālaimeaolahune , a ma hope o kona noiʻi ʻepekema, ua haku ʻo ia i nā effective microorganisms no nā mahiʻai hāʻehuola me nā kemikala pilikia ʻole. Mai ka haku ʻia ʻana o ka ʻenehana EM, ua holomua nā kānaka ʻepekema me ko lākou hōʻike ʻana i kā lākou pāhana. Ā laila, ua huipū nā kānaka ʻepekema me ka Ōsaka Fisheries Cooperative no ka hoʻomaʻemaʻe ʻana i ke kahawai ʻo Dōtonbori. Ua hoʻomaka lākou i ka makahiki 2003, a i kēia mau lā, ikaika maila nā mea e ola nei i ke kahawai ʻo Dōtonbori. Mai Iāpana, ua neʻe ka pāhana EM i ʻō a ʻō o ka honua me ke kākoʻo o nā aupuni like ʻole. Aia nā ʻenehana EM ma Thailand, me ke kākoʻo o kona mōʻī; ma Vietnam, me ke kākoʻo o Nā Lāhui Huipū; ma Colombia, me ke kākoʻo o ka hui Kakōlika “Minuto de Dios”; ma Bhutan, me ke kākoʻo o kona aupuni; a ma Hawaiʻi, me ke kākoʻo hoʻokahi o nā keiki o ka ʻāina. Ma mua o ka maʻi ahulau ʻo COVID-19, ua hoʻolālā ke aupuni o ka mokuʻāina o Hawaiʻi e hāʻawi i ka hui ʻo Genki Ala Wai i ke kālā no ka noiʻi, ka hana, a me ke aʻo ʻana aku i kā lākou pāhana; ma hope o COVID-19, ua hoʻopau ʻia. No laila, na kākou e kākoʻo i ka hui ʻo Genki Ala Wai, a na kākou paha e koi i ko kākou aupuni mokuʻāina e kākoʻo i ka hana me nā EM e like me nā aupuni o nā ʻāina ʻē aʻe. E nā pōkiʻi o Hāloanakalaukapalili: e mālama i nā kahawai, ka piko o ko kākou kaikuaʻana. E mālama i nā kahawai, no ka mālama ʻana i ka nahele, ka loʻi, ka loko iʻa, ke kahakai, a me ka moana. © Kealohaikapoliokainoa Martin 2025 ko mua ko hope