Ka Ulu Hoi

Mai piʻikoi ʻoe i ke akule lā 

A he iʻa ʻāhaʻi i ka hohonu lā

Hoʻi iho ʻoe i kahi ʻanae lā

Me ka manini pūlehu ʻia lā 

ʻO ke kole ē ka iʻa maka onaona lā

He ʻono to mito hoʻi tau i 

To puʻu te momoni aku

Eia nō i luna nei ka paukū ʻelua o ke mele “He ʻOno” na Bina Mossman. Ua maopopo ʻia ʻo ke mele nona kēia paukū, ua laha nō, keu hoʻi ka paukū mua. ʻAʻole naʻe i laha loa kēia paukū ʻelua i kau aʻela i luna nei. Ke hele au i nā pāʻina like ʻole e mālama ʻia e ke kaiāulu a me nā ʻohana Hawaiʻi he mea maʻamau ka hīmeni ʻia ʻana o kēia mele. Ua kū naʻe nā puʻukani ma kona paukū hoʻokahi a pākuʻi i kekahi ʻano paukū i haku ʻia ma ka ʻōlelo paʻiʻai. Kāpae wale ʻia iho kēia paukū o luna nei. ʻO ka hopena hoʻi, ua piha ʻole ke mele, a hāʻule hoʻi ka manaʻo ʻiʻo a ka haku e hōʻike mai nei ma ke mele piha. ʻO ia hoʻi, e kuʻu wahi mea heluhelu, ʻaʻole wale nō i pili kēia mele i ka ʻai ʻana i ka iʻa o kai ʻeā. Eia hoʻi kaʻu mea e hōʻike nei no nā lālani mele o ka paukū ʻelua, he mau lālani mele e hōʻike ana i kekahi moʻolelo ʻē aʻe ma waho aku o ka ʻai ʻana. 

Eia nō kekahi manaʻo. Ma ka lālani mua loa ʻakahi a hoʻopuka ʻia ka huaʻōlelo ʻo “ʻoe” a laila pākuʻi hou ʻia ma ka lālani ʻekolu e hahai mai ana. Me he mea lā, ua pau ko ka haku mele helu ʻana i nā iʻa ʻono, a ke loli nei ke ʻano o ke mele. Eia nō ua haku mele nei ke kūkala nei i kauoha, he nuku paha, a he manaʻo aʻoaʻo, ʻo ia hoʻi mai piʻikoi ʻoe i kahi ipo i hoʻokuleana ʻole ʻia nāu a e mālama ʻoe i kāu ipo ponoʻī. Ma laila ka hoʻohālikelike ʻia ʻana me ka iʻa o ka hāpapa ʻo ka ʻanae, ka manini, a me ke kole maka onaona. Eia nō kēlā manaʻo ʻo ka maka onaona ke hoʻopuka ʻia nei no kekahi kanaka uʻi a maikaʻi hoʻi. A inā pēlā kahi ipo, he pono ʻole ka ʻimi ʻana i kahi ipo ma kai hohonu, ua lawa nō ma ka hāpapa. 

E kuʻu mea heluhelu, he moʻolelo kaʻu e moʻolelo ai e pili ana i nā hanana o kēia kula nui nei o Mānoa a me kaʻu mau mea i ʻike ai i hoʻopūʻiwa mai i kēia wahi mea kākau, ke kumu hoʻi aʻu e hāpai nei i ia paukū mele a me ia mau manaʻo. Ma ka lā 3 o Kepakemapa o kēia kau kula hāʻule lau ua hele aku au i kahi hanana ma ke ʻano he limahana. He ʻano ʻaha kākoʻo ia no nā haumāna e noho nei ma nā hale noho haumāna o kēia kula nei. Ma Hale Aloha Courtyard kahi i hui ai nā ʻoihana, nā hui, a me nā ʻano hui kākoʻo haumāna no kēia hanana. Ma laila i hōʻike aku ai nā ʻoihana kākoʻo, nā hui o ke kula hoʻi, i kā mākou mau waiwai i kōkua no ka haumāna a me ke ala e kākoʻo ʻia ai lākou. He mea nui nō kēia ʻano hana a keu hoʻi no ka haumāna Hawaiʻi e hele kula nei ma kēia “wahi o ka hoʻonaʻauao Hawaiʻi” ʻeā. 

ʻO ka mea minamina naʻe i kaʻu ʻike, ʻo ia hoʻi ka liʻiliʻi loa o nā haumāna Hawaiʻi i hōʻea aku. I hea lā lākou? I kahi ʻē paha, ma nā kula o haʻi ma ka ʻāina o haʻi. A ʻo Mānoa nei, ua lei hoʻi i ka nuku o nā malihini e mumulu ana me he mau nalo lā. He nīele hoʻi a mahaʻoi mai kā lākou hana, he piʻikoi paha i nā waiwai a kā mākou hui ʻoiai ʻaʻole no lākou kā mākou mau hana a ʻaʻole no lākou ke kumu o kēia kula “hoʻonaʻauao Hawaiʻi”. A ʻo ka nui haumāna Hawaiʻi, ʻaʻole nō i ʻaʻe ma ʻō aku o ka ʻelua kāuna i kaʻu ʻike. ʻAuhea lā ia mau haumāna i pono hoʻi nā hana a mākou e hana nei, nā waiwai a mākou e hāʻawi aku ai, a me ke kumu hoʻi o ko mākou hui kākoʻo haumāna Hawaiʻi. 

No laila e lākou nei, nā ʻōpio hoʻi, nā mākua o nā pua e hiki mai ana, nā ʻohana o ka Lāhui Kanaka. Mai ʻoukou piʻikoi i ke akule e holo ana i kai hohonu, ua lawa nō ka ʻanae a me nā iʻa o ka hāpapa. Mai ʻoukou piʻikoi i ke kula o waho i ka ʻāina ʻē, ua lako nō i ka waiwai o ko kākou poʻe kūpuna ma ko kākou kula ponoʻī o Hawaiʻi nei. Mai nō hoʻi ʻoukou hulikua i ka waiwai maoli o ko kākou ʻāina a me ko kākou kula, o lilo iā Piʻikoi mā. Eia nō nā manu kōlea e lele mai nei i Hawaiʻi no ka hopu ʻana i ko kākou mau waiwai o ka naʻauao a eia nō ua hala iā kākou iho ʻoiai kākou i ka piʻikoi ʻana i kahi hohonu. Aia nō i mua pono o kākou, i ko kākou ʻāina ponoʻī kahi o ka waiwai e ʻimi ʻia nei e ko waho. E hoʻokahua mua ʻia ma ka ʻike kupuna a me ka ʻōlelo o ka ʻāina a paʻa ma ka ipu o ka ʻike. E hoʻi mai ʻoukou e nā haumāna Hawaiʻi a ʻike i ka ʻono o kahi ʻanae, me ka manini pūlehu ʻia lā, ʻo ke kole e ka iʻa maka onaona lā!

© Māhealani Figueroa-Lee 

4 ʻOkakopa 2026, Kahaluʻu, Koʻolaupoko, Oʻahualua.

ʻAʻole i ʻae ʻia ka paʻi hou ʻana o kēia ʻatikala me ka ʻae ʻole mai o ka mea kākau.