Hoʻoleia Kapaku < hoʻi hope Ke Ala Hou o Mānoa Hoʻoleia Kapaku 29 Kepakemapa 2025 ʻAuhea ʻoukou e kuʻu mau hoa i hānau a hānai ʻia ma ka mokupuni ʻo ʻIhikapalaumaewa? He mau keiki kākou i koi ʻia e haʻalele i ka ʻāina hānau, e naue mai, e neʻe mai, i mea e holomua ai ma ke kula nui o Mānoa. Ua kīkeʻekeʻe nō ke ala, akā he ʻaʻaliʻi kū makani mai au, ʻaʻohe makani nāna e kūlaʻi. No laila, e kuʻu makamaka, he alakaʻi paha kēia no kou huakaʻi e hiki mai ana, he huakaʻi nō hoʻi kēia no kākou e ʻimi ai i ka ʻike. ʻO ia ke ala e hanohano aku ai nā mākua a me nā kūpuna, a he ala nō hoʻi ia e kākau ai kākou i ko kākou moʻolelo ponoʻī. He wahi paipai kēia iā ʻoe e kuʻu hoa e kūpaʻa i kou ala, ʻoiai e kū ana nā pilikia he nui; eia naʻe, ma laila nō ka ulu ʻana o ka hoi. ʻAʻole i maʻalahi iki kēia huakaʻi. I koʻu hiki ʻana mai i Mānoa, me he mea lā ua lele nā manu liʻiliʻi i mua o kuʻu ala. ʻAkahi wau a ʻike i ka nui o nā manu e lele ana i ʻō i ʻaneʻi. Nui nā leo ʻē, akā liʻiliʻi ka ʻike o ua mau manu hulu keʻokeʻo ala. ʻAʻole i nui nā manu i like me aʻu, he kaumaha hoʻi kau! Ma nā papa ʻŌlelo Hawaiʻi nō i loaʻa ai ka palekana. Ma hope o kēia, ʻike au i nā manu i kūlike me aʻu. Ulu aʻela ko mākou aloha, a lilo lākou i ʻohana noʻu. Inu nō mākou i ka wai huʻihuʻi ma Mānoa Gardens, hele mākou i Wāwāmalu, a mālama mai lākou iaʻu. Mahalo nui wau i kuʻu ʻohana ma Oʻahu nei. He luhi ka ʻimi ʻana i mau hoa kūpono, akā i ka loaʻa ʻana, lilo nō ia i mea alakaʻi i ka lele ʻana o kēia pūnua ma kēia ala pono. He malihini nō hoʻi ka nohona o Honolulu i kuʻu mau maka. Ua kupu kuʻu hoi i Kula, Maui, kahi i mālie ai ka lehulehu, ākea ai nā alanui, a unahi ʻia ai ka heʻe. I koʻu lele ʻana mai i Honolulu, ua hui pū au me kekahi ala hou: ke ala loa! He aha lā kēia mea hou? He wahi e paʻa ai nā manu he nui. ʻAʻohe aloha o kēia mau manu hou; nui ka huhū, ka pupule, a me ka hehena. Akā naʻe, ua aʻo au e hoʻomanawanui ma kēia pūnana hou ma Oʻahu nei. Nui nā lālā manamana nui e kau ai ka manu ma kēia mokupuni: nā wahi e aʻo ai, nā hale kūʻai hou, nā huakaʻi, kahi e kau pū ai nā manu i like me aʻu. He māhele ua ʻike hou nei no kuʻu ala ponoʻī e holomua ai ma ke one o Kākuhihewa. Ma ka makamua o koʻu huakaʻi ma kēia mokupuni, ʻaʻole au i ʻae aku i ke kōkua, ʻaʻole nō i hopu i nā mea waiwai i hoʻolako ʻia mai. Ua manaʻo wau e aho e kū hoʻokahi, e paʻa i koʻu ikaika ponoʻī iho. Akā he ala hoʻoluhi kēlā, ua ʻike au he ikaika hou ke noi ʻana aku i kōkua. No laila nō au i huli ai i pūnana hou, a ua loaʻa nō ma Native Hawaiian Student Services (NHSS). Paipai nā “Kuaʻana” iaʻu e lele i kēia ala pipiʻi loa. ʻO ia hoʻi ka mea nāna i paipai i kuʻu naʻau, a nāna i hāʻawi mai i ka ikaika e kūpaʻa ai i ka makani nui o kēia huakaʻi. No laila e kuʻu hoa manu hulu like, e lele i laila, e ʻike, e hoʻohana, a e mahalo i nā mea kōkua i hāʻawi manuahi ʻia. E hoʻoulu i kou hoi a holomua i kou ala kūpono. ʻO kekahi pilikia nui aʻu i ʻike ai ma kēia huakaʻi, ʻo ia hoʻi ka haʻo ʻana o kahi manu heu i kona pūnana ma kona one hānau. I nā pō mālie, hoʻi pinepine kuʻu noʻonoʻo i ka hana a kuʻu ʻohana. Me he mea lā, ua nalowale kekahi māhele oʻu. Akā naʻe, ua aʻo wau he mahele nō ia no kuʻu ala, a ʻo ka hoʻomanawanui ka mea e paipai mai i ka holomua. Pono mau i ka manu ke kaʻapeha i kona mau hulu ʻekekeu me ka wiwoʻole. No laila e kūpaʻa ua manu nei i ka makani, i ʻike ai kona ʻohana i ka haʻaheo i kona lele ʻana ma kēia makani ʻinoʻino. I kēia wā, ua ʻike nō au i ka ʻoiaʻio o kuʻu lele ʻana. ʻAʻole maʻalahi ka noho mamao ʻana aku, ʻaʻole maʻalahi ka ʻike ʻana i nā pilikia i kēlā me kēia lā. Akā i kēlā me kēia lā, ulu nō kuʻu hoi. ʻO ka minoʻaka liʻiliʻi o kekahi hoa, ʻo ka leo paipai o ke kumu, a ʻo nā lā malie, ʻo ia nā mea e hoʻoikaika iaʻu. Ma laila nō au i ʻike ai, ʻaʻole wale nō kēia he huakaʻi no ka ʻike, e kuʻu hoa manu, he huakaʻi kēia no ke ola. He ʻaʻaliʻi kū makani nō hoʻi ʻoe e kuʻu hoa manu, ʻaʻole he hoʻokahi makani nāna e kūlaʻi. Mai poina e kuʻu hoa manu, iā ʻoe ma kou huakaʻi ma kēia ala: e kūpaʻa i kou ala, e ʻimi i ka ʻike, a e ulu kou hoi hou ma kēia mokupuni. E hoʻi hou aku ʻoe i kou one hānau me ka haʻaheo, ua piha nō hoʻi kāu ʻumeke i ka ʻike a me ke aloha. Ke lele mau nei nō kēia manu i ka makani ʻinoʻino, no laila e lele wiwoʻole nō hoʻi ʻoe i kou huakaʻi ponoʻī. E ʻonipaʻa kākou! © Hoʻoleia Kapaku 2025 ko mua ko hope

Lopaka Weltman < hoʻi hope He Moʻolelo no Pōpōʻalaea a ʻo Waiʻānapanapa Lopaka Weltman 1 ʻOkakopa 2020 He ‘āina ‘o Wai‘ānapanapa ma ke ahupua‘a ‘o Honokalani ma ka moku ‘o Hāna ma Maui. ‘O ka Lani ha‘aha‘a lāua ‘o ke Ōnini-puaʻiʻo kona mau ua, ‘o ka ‘Ai-maunu lāua ‘o ka I‘a-iki kona mau makani. ‘O ke kumu paha o ka inoa ke ‘ano ‘ānapanapa o ka wai o kekahi pu‘uone ma Wai‘ānapanapa. Kaulana nō ia i ka nani o kahakai a me ka hae o ka nalu. E kipa ‘ia ka pāka moku‘āina ‘o Wai‘ānapanapa e nā malihini a me nā kama‘āina i kēlā me kēia lā. He ‘āina aloha ‘ia nō ia. Eia nō na‘e, ‘a‘ole lau nā malihini i kēia makahiki ma muli o ka ma‘i ahulau ‘o COVID-19. Eia mai he ʻōlelo hoʻoheno na Samuel Kapu e hoʻomanaʻo aʻe ana i kēia ʻāina aloha. Makemake au e ʻike aku A i ka ua lani haʻahaʻa Me ka Waiʻānapanapa A ʻo Maui nō lā ka ʻoi Kaulana nō ho‘i ‘o Wai‘ānapanapa ma ka lāhui Hawai‘i i ka mo‘olelo o ke ali‘i wahine ‘o Pōpō‘alaea. Wahi a kekahi mo‘olelo i kākau ‘ia e E. H. Paulo ma ka Nūpepa Kū‘oko‘a ma ka lā 12 Iulai 1862, ua lilo ke ali‘i wahine he uku i ke ali‘i ‘o Ka‘akea ma ka pā‘ani hā‘awe i kūkulu ‘ia e ka mō‘ī ‘o Kamohoali‘i. He ali‘i kapu nō ho‘i ‘o Pōpō‘alaea, a u‘i wale nō ho‘i. Pi‘i a‘ela ka lili o Ka‘akea ma muli o ke aloha o ka po‘e iā Pōpō‘alaea a me kona aloha i kona kaikunāne hānau hope. No laila ikaika kona makemake e ho‘omake iā Pōpō‘alaea. A laila, mahuka ‘o Pōpō‘alaea me kekahi ʻōhua āna, a pe‘e ma loko o kekahi lua wai ma loko o ka pu‘uone ‘o Wai‘ānapanapa. Ma ka pō nō lāua e hele ana i kauhale o Honokalani no ka ‘imi ‘ana i mea ‘ai. E ho‘omeheu ana ‘o Ka‘akea iā lāua a ‘ike kā i ka mā‘alo o ke aka o ke kāhili i ka ʻili o ka wai. ‘O ka pepehi maila nō ia ā make nā wāhine ‘elua i ke ko‘i a Kaʻakea, a kahe ke koko i ka wai. Ho‘omana‘o ‘ia mai ka mea kipa i ka pu‘uone ‘o Wai‘ānapanapa i ko lāua make i ka pō Kū. E ‘ula‘ula ka wai ia wā. A pūkoko aku nō ka wai i ka ōpae ‘ula i kona pua ‘ana. Hau‘oli nā ‘ōpio Hawai‘i a me nā keiki nō hoʻi i ka lu‘u ‘ana iho i ka pu‘uone i waho o ka lua wai ā ‘au aku i ka lua wai i loko. E ‘au ana paha ‘o Pōpō‘alaea lāua ‘o ka ʻōhua e like me ko lāua make. Akā na‘e, ua pau a‘ela kekahi malihini i ka make i ka makahiki 2017 a pāpā ‘ia ka po‘e ‘a‘ole e hele i ke ala hele a hiki i ka pu‘uone mai ia wā a hiki i kēia lā. Eia nō na‘e, nui wale ka le‘ale‘a o ka hele wāwāe ʻana ma nā ala hele ‘elua ‘ē a‘e e pili ana i kahakai ma ka hulina Hāna a me ka hulina Nāhiku o ka pāka. A hoihoi nō ho‘i ka ʻai ‘aina awakea ma ke one uliuli ‘ele‘ele wale. E ‘ike pinepine ‘ia nā lāwai‘a ma kahakai i kēia wā o ka malihini ‘ole. Mau nō ka waiwai o Wai‘ānapanapa no ka po‘e ‘one‘i a me nā kama‘āina a pau nō ho‘i. Mau nō ke aloha o nā kama‘āina a pau i ia wahi pana, a mau nō ko lākou makemake e mālama i ia wahi pana. E loli ana anei ke ‘ano o ke kipa ‘ana i Wai‘ānapanapa i ka wā i ‘ae ‘ia ai ka ho‘i ‘ana o ka malihini ma ka mahina ‘o ‘Okakopa? ‘O ia paha, ‘a‘ole paha. Lawa nō ka nui o ka pāka no ka malihini a me ke kama‘āina pū akā, pono e kau ka palena o ka helu o nā malihini no ka mālama ‘ana i ka ‘āina. © Lopaka Weltman 2020 na Lopaka Weltman ko mua ko hope

Kaimana Kawaha < hoʻi hope I Palahū ke Kalo, I Palahū ka ʻOhā Kaimana Kawaha 27 Pepeluali 2026 E ka luna hoʻoponopono ē o Ka Ulu Hoi . E ʻae mai paha ʻoe i wahi ma kō kino lahilahi a me kō kino pūnaewele hoʻi e hōʻike lihi ai i kekahi mau manaʻo no ka palahū o ka ʻohā i ka palahū o ke kalo. Ma hope o kekahi mau makahiki o ke komo ʻana i loko o ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo, nā moʻolelo, a me nā mele o ke au kahiko o kēia ʻāina i nā ʻōpio a kākou, ua nui nā mea aʻu i ʻike maka ai, i lohe pepeiao ai a i aʻo ai nō hoʻi. ʻO kekahi nō hoʻi o ia mau mea aʻu i ʻike kino ai, ʻo ia ka palahū o ka ʻohā i ke kalo. E ʻae mai ʻoe iaʻu, e ka mea heluhelu, e wehewehe iki i ka moʻolelo i mōakāka mai ai ka manaʻo o kēia ʻōlelo. Ma nā kula kaiapuni a puni kēia pae ʻāina, ʻo ka pahu hopu nui loa ka hoʻōla ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma o kona hoʻopuka ʻia ma nā lā a pau, ma nā hola a pau, a ma nā pōʻaiapili like ʻole a pau o ke kula. Pēlā nō ka pahu hopu mai ma mua loa mai, pēlā iho nō ka pahu hopu ma kēia wā e kū nei, a pēlā aʻe ana nō ka pahu hopu o ka wā e hiki mai ana. ʻAʻohe ʻoni iki. A eia ke kāhāhā iho nei kou mea kākau i ka manaʻo o kekahi o nā mākua na lākou i hoʻouna i kā lākou mau keiki i ke kula ʻōlelo Hawaiʻi e namu haole piha ai. A i ka hoʻoponopono ʻana a ke kumu i ia mau haumāna e namu haole mau nei ma ke kula, huli koke mai ka makua me ka manaʻo he hana ʻino ka nuku a ke kumu i ka mālama ʻole a ka haumāna i ka ʻōlelo Hawaiʻi. I hoʻouna ʻia ke keiki ʻōlelo Pelekānia i ke kula ʻōlelo Hawaiʻi e aha ai? Ma nā makahiki he 40 i kaʻa hope aku nei, ua holomua nui ke aukahi hoʻōla ʻōlelo Hawaiʻi a ikaika maila ma muli o nā ʻohana, nā kula kaiapuni, nā kula nui, a me nā kaiaulu pū nō hoʻi e hoʻoholo nei e hoʻopuka ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā lā a pau, i ola pono ʻo ia a māhuahua. A eia kekahi mau mākua ke pepehi aʻe nei i nā kumu kaiapuni aloha nui ʻia me nā limahana hana nui nō hoʻi no ka nuku ʻana i ka namu haole a kāna keiki a me ka pepehi ʻana a kāna keiki i ka ʻōlelo Hawaiʻi? Ma kahi o ka pepehi ʻana a me ka wāwahi ʻana hoʻi i kēia papa hana hoʻōla ʻōlelo Hawaiʻi, e aho ke komo ka makua i nā papa ʻōlelo Hawaiʻi e aʻo ai i ka ʻōlelo a kona lāhui. E aho ke aʻo ʻo ia no ka moʻolelo o ke kāohi ʻia o ke ola o ka ʻōlelo Hawaiʻi no nā hanauna he nui wale. E aho ke mahalo ʻo ia i nā kumu a me nā limahana o nā kula kaiapuni e aʻo nei i nā māʻiʻo maʻa mau o ke kula aupuni, pau pū hoʻi me ka ʻōlelo, nā moʻolelo, nā mele a me nā loina e pili pū mai ana. A inā ʻaʻole kēlā ʻo ka pahu hopu o ka hoʻouna ʻia ʻana o ke keiki i ke kula ʻōlelo Hawaiʻi, e huki ʻia aku ua keiki lā mai ia papa hana aku a e hoʻouna ʻia aʻe i kula i ʻoi aku kona kūpono no ka pahu hopu o ka makua a me ka ʻohana. E waiho i nā kīpuka ʻōlelo Hawaiʻi i wahi e ola maoli ai ua ʻōlelo aloha nei. I palahū ka ʻohā i ka palahū o ke kalo, ʻo ia hoʻi, inā i palahū ka makua, e palahū auaneʻi ke keiki ponoʻī āna. E nā manu makeʻe ʻōlelo makuahine ē, i loko nō o kēia mau ālaina a me kēia mau pilikia mai loko mai o ko kākou lāhui ponoʻī, e kūpaʻa iho nō kākou ma luna o ka manaʻo hoʻokahi ʻo ka hoʻōla ʻana i ka ʻōlelo a nā kūpuna a me ka hoʻoholomua ʻana i ko kākou lāhui aloha ma nā ʻano a pau e hiki ai. Aia i laila ke ola! © Kaimana Kawaha ko mua ko hope

Kenzie Kahale-Alexander < hoʻi hope Ka Huakaʻi ʻAu Moku Kūʻokoʻa Kenzie Kahale-Alexander Ke noho pio nei ʻo Palesetine ma lalo o Iseraela. Mai ka makahiki 2007, ua hoʻoholo ke aupuni Iseraela i kānāwai no ka pani ʻana i nā palena o Gaza. ʻAʻohe mea kōkua i komo aku i ke awa kū moku o Gaza ma Palesetine ma hope mai o ka makahiki 2009. I ka wā ma mua o ia makahiki, hāʻawi ʻia nā mea kōkua iā Palesetine e ʻelima ʻAu Moku Kūʻokoʻa o ka Free Gaza Movement. Akā, ua hoʻouka kaua ka pūʻali koa Iseraela i ka ʻAu Moku Kūʻokoʻa o ka Free Gaza Movement i ka makahiki 2010. Ua hoʻomake ka pūʻali koa Iseraela i ‘umi mea kākoʻo mai Tureke a me hoʻokahi kupa ʻAmelika Tureke ma luna o ka ‘au moku. Ua hoʻopaʻa ke aupuni Iseraela i nā palena ma ka ʻāina ʻo Gaza i mea e pale aku ai i ke komo ʻana o ka poʻe e kākoʻo ana iā Palestine i ke awa kū moku. ʻAʻohe mana hoʻokolokolo o ke aupuni Iseraela ma nā kai ma waho o Palesetine. Ua nele ʻo Palesetine i nā mea pono o ke ola e laʻa ka mea ʻai, ka waiū no ka pēpē, a me nā lako lapaʻau. No laila, ʻo ka pahuhopu ka wehe ʻana i “ala hele o ka lokomaikaʻi” no ka poʻe kōkua a me nā lako i ke awa kū moku ma Gaza. Ua hoʻomau ʻia ka luku hoʻopapau iā Gaza no ʻelua makahiki, a ke mau nei nō. I kēia manawa, pōpilikia lākou i ka wī. No laila, inā ʻaʻole kōkua nā aupuni o ka honua nei, na ka lehulehu e hana. Aia ka huakaʻi mua o ka ʻAu Moku Kūʻokoʻa no ke aukahi ʻo Break the Siege i ʻApelila i ka makahiki 2024, akā ua loli ka manaʻo o ke aupuni ʻAmelika a me ke aupuni Iseraela, a ʻaʻole ʻae ʻia ka ʻAu Moku Kūʻokoʻa e holo. Ua hoʻomaka ka huakaʻi ʻelua o Break the Siege i Mei i ka makahiki 2025. Eia naʻe, i ka lā 2 o Mei, ua hoʻouka kekahi mau mokulele kaua kia pihi a Iseraela i ka moku ʻo Conscience, a hōʻā ʻia ke ahi ma ia moku. Eia mai ke kolu o ia mau hana kaua, maIune i ka makahiki 2025. I ka lā 1 o Iune, ua holo ka moku ʻo Madleen mai Kepania mai me nā mea kōkua e laʻa ka ka mea ʻai, ka waiū no nā pēpē, a me nā mea lako lapaʻau no ka poʻe Palesetine. Ua kuʻia ka moku ʻo Madleen i ka pūʻali koa Iseraela a ua hopu ʻia nā kipi he ʻumikūmālua i ka lā 9 o Iune i nā moana kauʻāina. Ua hoʻopaʻahao ʻia lākou i ka halepaʻahao ma Iseraela a hiki i ka wā i hoʻokuʻu ʻia ai a lawe ʻia aku. I loko nō o ko lākou hōʻea ʻole ʻana i Gaza, ua māhuahua aʻe ka manaʻolana ma muli o kēia huakaʻi. I ka lā 13 o Iulai, ua holo ka moku ʻo Handala mai Kepania me nā mea kōkua a me ka poʻe kākoʻo, he hoʻokele moku, he kauka lapaʻau, he loio, a he mea hoʻoponopono nūpepa. Ua poʻipū hou ʻia ko lākou moku e ka pūʻali koa o Iseraela a ua hopu ʻia ka poʻe hoʻokele moku i ka lā 26 o Iulai i nā moana kauʻāina. Ua hoʻopaʻahao ʻia lākou i ka halepaʻahao ma Iseraela a hiki i ka wā i hoʻokuʻu ʻia ai a lawe ʻia aku. Ua holo ka moku ʻo Handala ma kahi i ʻoi aku ke kokoke i Gaza ma mua o ka moku ʻo Madleen. Ua hoʻokumu ʻia ka ʻau moku nui loa o nā ʻAu Moku Kūʻokoʻa i ʻAukake. ʻO ka Global Sumud Flotilla ia, he 45 mau moku, he 497 mau lālā mai 46 mau ʻāina, a me 300 tona o nā mea kōkua. ʻO ia ka hui kīwila nui loa i hoʻākoakoa ʻia no kēia mau hana. ʻO nā mea kau moku,, he mau kauka lapaʻau, loio, mea hoʻoponopono nūpepa, a me nā koa kahiko o ʻAmelika Hui Pū ʻia. Ua hoʻāʻo kekahi mau mea hoʻokele moku mai ʻAigupita mai e pili i ka ʻau moku, akā ʻaʻole ʻae ko lākou aupuni. Ua hopu ʻia nō. Ma ka lā 8 a me ka lā 9 o Kepakemapa, ua hoʻouka ʻia ʻelua mau moku ma Tunis, ka Familia Maderia, a me Alma, a puhi ʻia e ke ahi. Ua hui pū nā moku ma ʻItalia i ka lā 17 o Kepakemapa a holo akula ka huakaʻi i Helene i ka lā 19 o Kepakemapa, akā ma ka lā 21 ua ʻike ʻia ʻekolu mau mokulele kaua kia pihi e hahai ana i nā moku holo moana. Ma ka lā 23, aia he 15 mokulele kaua kia pihi e hoʻopuni ana i nā moku. Ua ʻike ʻia, ma kahi o 11 mau moku i hoʻouka ʻia e nā mokulele kaua kia pihi i kēlā pō a i ia pō aʻe. Ua noi ʻo Francesca Albanese no ka UN i pale no ka ʻAu Moku. Ua hui pū kekahi moku manuā ʻItalia, eia naʻe ua hoʻāʻo ka moku manuā e hoʻoikaika i nā moku e holo ma ke awa kū moku ʻo Ashdod, he awa kū moku no ka Iseraela. Ua hoʻouna aku ʻo Sepania i kekahi moku moana e kōkua i ka ʻAu Moku Kūʻokoʻa. Ua hoʻouna ʻo Helene i moku e kōkua i nā kai ma lalo o ke aupuni Helene wale nō. Ua hoʻouna ʻo Tureke i nā moku a me nā mokulele kaua kia pihi. Eia naʻe, ua haʻalele ka ʻAu Moku Kūʻokoʻa, ʻo ka holo aʻela i Gaza. Ma ka lā 1 o ʻOkakopa, ua hoʻouka kaua aku ka pūʻali koa o Iseraela i ka ʻAu Moku Kūʻokoʻa. Ma muli o ka nui o nā moku, hoʻomau ka hoʻouka ʻana no nā hola he nui. I ka la ʻelua, he 30 wale nō moku e holo ana. Ma hope o nā hola 8, 5 wale nō moku. Ua holo ka moku Mikeno i kahi kokoke loa i Gaza, he 7 mau mile wale nō. ʻO kēia ka moku kokoke loa e naʻi i ke awa kū moku o Gaza mai ka makahiki 2009 a hiki i kēia wā. ʻO ka moku hope loa, ʻo ka Marinette, u hopu ʻia i ka lā 3 o ʻOkakopa. Ua hoʻomaka nā kūʻē a puni ka honua ma muli o ka hopu ʻia ʻana o ka ʻAu Moku Kūʻokoʻa. Eia kekahi, holo ka lua o nā moku i Gaza. 500 paha ka nui o nā kipi i hopu ʻia, a he 137 i hoʻoneʻe ʻia i Tureke ma ka lā 4 o ʻOkakopa. Ma ka lā 5, ua hoʻomaka nā kipi he 42 i ka hoʻokē ʻai. Ua hoʻoneʻe ʻia ʻo Greta Thunberg a me 171 mau kipi ʻē aʻe i Helene a me Slovakia i ka lā 6 o ʻOkakopa. Ma ka lā 7, ua lawe pio ʻia ʻo Jasmine Ikeda mai Kauaʻi mai a me 20 ʻAmelika i Tureke. I kēlā lā hoʻokahi, ua kokoke ka lua o nā ʻauwaʻa i Gaza akā ua hoʻouka ʻia ka pūʻali koa Israela. Ua hoʻopaʻahao ʻia nā kipi he 145. ʻOiai ua hōʻole ʻia ka huakaʻi o ka ʻAu Moku Kūʻokoʻa e ke aupuni Iseraela, no ke kumu hea e hoʻāʻo ai lākou e holo hou? No ka mea, he nele ko Palesetine. Ke hoʻomake pōloli nei ke aupuni Iseraela i ka poʻe Palesetine i Gaza. Ke hoʻopahū nei ke aupuni Iseraela i ka pōkā pahū. Ke hoʻomake nei ʻo Iseraela i ka poʻe ʻimi kōkua. He luku hoʻopapau kēia. Akā, ʻaʻohe kuleana o Iseraela i nā moana kauʻāina, ke kai o Gaza, a me ke awa kū moku o Gaza. He kū ʻole i ke kānāwai ka hana a Iseraela. No laila, ke makemake nei ka ʻAu Moku Kūʻokoʻa e wehe i ke “ala hele o lokomaikaʻi” i mea e hoʻoikaika ai i ke kāohi ʻole o Iseraela. I ka manawa e pohō ai ka huakaʻi, ke hōʻike nei lākou i ka hewa o Iseraela me ko lākou mau hoa kākoʻo. He kumumua ia no ka lawe ʻana i nā mea pono a pau i ka ʻāina a me nā kānaka maoli o ka ʻāina. Hoʻolale ikaika ka ʻAu Moku Kūʻokoʻa i ke kōkua ʻana i ko Palesetine i nā aupuni o ka honua nei. E kāpae ʻole ana ka ʻAu Moku Kūʻokoʻa i ko lākou kuleana. Ke nānā nei nā poʻe a pau o ka honua. © Kenzie Kahale-Alexander 28 ʻOkakopa 2026 ko mua ko hope

nā Haumāna o Ka ʻUmeke Kāʻeo < hoʻi hope Nā ʻAnoʻai o ka Ua Kanilehua nā Haumāna o Ka ʻUmeke Kāʻeo 15 Nowemapa 2021 Aloha ʻoe e ka nūpepa Ka Ulu Hoi . He nūhou nō kā mākou, nā haumāna o ke kula kaiapuni ʻo Ka ʻUmeke Kāʻeo e kaʻanalike aku ai me ʻoe no ko mākou ʻāina hānau kaulana i ka ua Kanilehua. Penei nō ia nūhou a mākou e ʻike nei. No ke ʻAno o ka ʻĀina: No nā pule he ʻelua i hala aku nei, ua ʻeleʻele ʻo Hilo i ke ao panopano. Ua nui ka ua e loloku mai ana mai Kūlanihakoʻi mai. Ua mao ʻole ka ua a hālana ka wai ma ke kaona nei o mākou. Hoʻomaka aʻela e anuanu nā pō a huʻihuʻi nō hoʻi nā kakahiaka. Akā, i kēlā mau lā he ʻekolu i hala iho nei a hiki mai i kēia lā o ko mākou kākau ʻana, ke noho aliʻi hou nei ka lā ma nā Hilo ʻEkolu nei. Ua ahuwale maila ʻo Maunakea e kūhaʻo nei i ka lani, ua ʻalaneo nō hoʻi ʻo Maunaloa i ka mālie, a ua laʻi nā kai o Hilo Bay nei. Hoʻomanaʻo ʻia nō mākou e pili ana i kekahi mele hoʻoheno penei… Aloha au iā Maunakea I ke anu o ke ahiahi Hoʻolono, hoʻolono Hoʻolono i ka leo o ka makani Keaukaha nō e ka ʻoi Ka Nohona: Ua pilikia ko Hilo kini i nā hopena o ka maʻi Kolona. Ua pipiʻi loa aʻela ke kākālina e holo ai nā kaʻa ma kahi o ka ʻehā kālā a ʻoi no ke kālani hoʻokahi. Ma muli hoʻi o ka maʻi Kolona, ʻaʻole i hiki i ka poʻe he nui ke noho ma ka lumi hoʻokahi. He 10 mau kānaka ka nui i hiki ke noho i loko o ka lumi hoʻokahi a he 25 mau kānaka i hiki ke hui ma waho. Pipiʻi pū maila ke kumukūʻai o ka meaʻai ma nā hale kūʻai. ʻO kekahi pilikia nui ma Hawaiʻi nei, ʻaʻole pili wale i ko Hilo nei, ʻo ia ka neʻe nui ʻana mai o nā malihini. Ke hōʻea nui mai nei lākou a ke kūʻai nei i nā hale. No ia kumu, ʻaʻole hiki i ka poʻe Hawaiʻi o Hilo nei ke kūʻai hale a noho ma ke one hānau. Ke ʻau umauma nei nō ko Hilo i ka wai o ke au malihini. No ka Pele: Ua hoʻi hou mai ke Aliʻiwahine o ka lua i Halemaʻumaʻu. Ua hoʻomaka hou ka puaʻi ʻana o ka Pele ma ka lā 29 o Kepakemapa ma kahi o ka hola 3:20 o ke aumoe, eia nō ke lapalapa maila i kēia mau lā. Nui ka poʻe malihini e kipa aku nei e ʻike i ke ahi kupaianaha a ka Wahine. Ua ʻano like kēia hū ʻana o ka Pele me ka puaʻi ʻana o ka Pele no ʻekolu mahina i ka makahiki 2018. A ma hope o ʻekolu mau makahiki, ua hoʻi mai ʻo Pele e noho aliʻi hou ai ma Halemaʻumaʻu. Ola ka Wahine ʻai honua. Me ke aloha o ka ua Kanilehua, Nā Haumāna o ke kula kaiapuni ʻo Ka ʻUmeke Kāʻeo Honohononui, Keaukaha, Hilo, 28 ʻOkakopa 2021 na Kaimana Kawaha ko mua ko hope

Ululani Siangco < hoʻi hope ʻUmia ka Hanu Ululani Siangco 1 Kepakemapa 2020 ʻAuhea ʻoukou e nā pua hoʻoheona o Hawaiʻi nei. Ke kāhea nei wau iā ʻoukou, e nā mea pāheona, e ʻaʻa iho e ʻalo a e hoʻomanawanui i nā pilikia like ʻole e kupu mai, a e hoʻomau. Like ke kanaka me ke kiʻi pena, a ʻo ke ola ka mea pena. E pena ʻia ana nō me nā waihoʻoluʻu like ʻole. ʻO kekahi o nā waihoʻoluʻu, he manakā paha. A ʻo kekahi o nā waihoʻoluʻu, he keu nō hoʻi a ka ʻaʻai. Eia naʻe, i loa nō a pau i ke pena ʻia, he kiʻi kamahaʻo ka mea i loaʻa. Ma ke kiʻi o lalo nei, he wā pilikia ia no ka wahine, a ʻaʻole ʻo ia i makemake e hoʻoponopono i nā pilikia i hiki mai. Ua hāʻawi pio paha ʻo ia. Mai hana e like me ia! He leo paipai kēia, e ʻae mai i nā mea a pau e nou ʻia ana iā kākou, no ka mea, he mau mea kēia e alakaʻi ai iā kākou e lilo i mau kānaka ʻoi kelakela. He laʻana kēia aʻu i ʻike maka ai no ka hāʻawi pio ʻole. I koʻu wā e noho haumāna ana ma ke kulanui kaiāulu ʻo Honolulu, ma ke kau kupulau o ka makahiki 2019, ua komo au ma kekahi papa pāheona. ʻO kekahi pāhana nui a ke kumu i hāʻawi ai iā mākou haumāna, e kahakiʻi iā mākou iho. Ua hiki iaʻu ke ʻike ma ke kihi o koʻu maka e piʻi mai ana ka uluhua ma loko o kekahi haumāna ʻē aʻe. Ma kēia papa, kaʻapuni ke kumu a puni ka lumi papa a nānā ʻo ia i ka holomua a mākou haumāna ma ka hana. I ka hiki ʻana o ke kumu i kēia haumāna uluhua, ua wehewehe ka haumāna i kona pilikia i ke kumu. ʻAʻole i kōkua nui nā ʻōlelo aʻo a ke kumu, ʻoiai ua laulā paha ʻaʻole i mōakāka loa kāna i ʻōlelo ai. Ma hope o ka haʻalele ʻana o ke kumu, ua noho kēia haumāna me ka nalu wale ʻana iho no kana kiʻi, a me ka noʻonoʻo ʻana paha i mau ala e hoʻoikaika ai i ia mea. Ua nui kona ʻiʻini e hoʻāʻo hou. Ma ka lā palena pau o kēia pāhana, ua hōʻikeʻike mākou i kā mākou mau kiʻi i ka papa holoʻokoʻa, a ʻo kēia haumāna hāʻawi pio ʻole, ua mahalo mākou i kona noke mau i ka haʻawina, a ua nani loa ka hopena o kāna haʻawina. Ma kēia moʻolelo o ka haumāna uluhua, ua hiki iā ia ke ʻike i kona uluhua ponoʻī, no laila ua pono iā ia ke noho wale a hoʻomālie iā ia iho i hiki iā ia ke noʻonoʻo pono i nā mea e hoʻoikaika ai i kāna kiʻi. ʻIke ʻia kēia ʻano hana i nā manawa a pau ma ka pāheona. I kekahi manawa, pono ka mea pāheona e waiho i kāna pāhana ma ka ʻaoʻao, a hoʻi hou i ua pāhana ala me ka mākaukau e hoʻomau. I mea kēia hana e hoʻomaha ai i nā maka ma muli o ka nui o ke kia o ka noʻonoʻo ma hoʻokahi pāhana no ka manawa lōʻihi. ʻO kekahi mea ʻē aʻe, inā hoʻi hou ka mea pāheona i kāna pāhana a mau nō kona ʻike ʻole i ala e holomua ai, e aho paha e hoʻololi ʻo ia i kona kuanaʻike. Hiki iā kākou ke hoʻopili i kēia mau manaʻo me nā pilikia e kupu mai ma ko kākou ola ponoʻī kekahi. E waiho kākou i wā kaʻawale i hiki iā kākou ke noʻonoʻo pono i nā ala kūpono e holomua ai kākou a hemo nā pilikia. E ʻae mai i ka uluhua, e ʻae mai i ka huhū, akā mai ʻae mai i ka hāʻawi pio. Hoʻomanaʻo ʻoukou i ka wahine ma ke kiʻi ma kinohi o kēia moʻolelo? Ka mea nāna i hāʻawi pio? Eia hou mai ʻo ia i lalo nei. Ua noʻonoʻo ʻo ia e ʻumia ka hanu, a e hoʻomau. A ʻo ka hopena, ua pena ʻo ia i kiʻi nani loa. No laila, inā kupu mai kekahi pilikia ma ka wā kūpono ʻole, e hoʻomanaʻo i kēia ʻōlelo noʻeau a nā kūpuna: ʻUmia ka hanu (‘Ōlelo Noʻeau #2875 ). I ka wā a kākou e pā ʻia ai i nā pilikia e kupu mai ana, ʻaʻole kēlā he hōʻailona e hāʻawi pio ai. E ʻumia ka hanu, a e hoʻomau. He ʻoiaʻiʻo nō ʻaʻole paha e maʻalahi ana, akā me ka ʻiʻini e noke mau i ka hana, e kupaianaha ana ke kiʻi ma ka hopena. Me ke aloha nō! © Ululani Siangco 2020 ko mua ko hope

Kalāhiki Aiwohi < hoʻi hope Kēlā wahi hoʻomeamea! Kalāhiki Aiwohi 28 ʻOkakopa 2025 Kānalua kuʻu nui kino i ka hoʻomeamea. Hopohopo au i ka lilo ʻana o ko Hawaiʻi nei Lāhui Ponoʻī i Lāhui hoʻomeamea. He aha ia mea ʻo ka hoʻomeamea? I mea aha ka hoʻomeamea? ʻO ka hoʻomeamea ka hana a ka mea hoʻopuni i paʻa ʻole hoʻi akula i ka ʻike kupuna. Kū naʻe ʻo ia i mua o ka lehulehu, aʻo kekahi i ka hula, aʻo kekahi i ka “haʻakoa,” ka hana lei, ka hoʻomākaukau ʻai, me he loea lā. Akā, he ʻike mālani ko ka hoʻomeamea i ka ʻike kupuna. ʻO ka hoʻomeamea ke hoʻopuni mau i nā Kānaka puni wale i mea e loaʻa mai ai ke kālā, ke aloha, ka hoʻomalimali, ka haʻanui, ia mea hoʻi e hoʻonanā ai ka hoʻomeamea, kohu loea ala. Hana ka hoʻomeamea me he ʻōpū aliʻi lā, eia naʻe, noʻonoʻo ka hoʻomeamea iā ia wale iho nō. He hoʻololoiāhili wale nō kā ka hoʻomeamea, he hoʻohala manawa wale nō ia. ʻOiai mai pau mai ka moʻolelo Hawaiʻi i ka hoʻohilahila ʻia iho o nā kūpuna, ua kokoke nō e kū hoʻokahi ka Hawaiʻi me ka haole. Eia hoʻi ke kumu i ʻeu maila ʻo ka hoʻomeamea i ka hana. ʻUʻuku wale nō ka ʻike kupuna i paʻa iā kākou. ʻUʻuku nō hoʻi ka poʻe akamai e aʻo ana i ia ʻike kupuna. Hoʻokamani ʻo ka hoʻomeamea i ke aʻo ʻana, me he mea lā he pae hoʻokahi ko ka hoʻomeamea me nā Kānaka ʻailolo. ʻAʻole. Me he ʻelelū lā hoʻi ka hoʻomeamea i komo hewa maila i ka hale o ka ʻimi naʻauao. E kīpaku, e kīpeku aku i ka hoʻomeamea nāna e hoʻowaʻawaʻa. Eia hoʻi kaʻu e haʻanoʻu nei iā ʻoe e kuʻu makamaka akeakamai, e akahele ʻoe, e noʻonoʻo ʻoe me ke akahele iā ʻoe e pili hou ana i ka ʻike kupuna. ʻAʻole he hoʻokahi wale nō ʻano ko ka hoʻomeamea. Ahuwale ko kekahi hoʻomeamea, pohihihi ko kekahi. E ʻike leʻa ʻoe i ke kumu o ko kekahi aʻo ʻana aku i ka ʻike kupuna. E ʻike i ka hua e loaʻa mai ana i ko kēlā wahi aʻo ʻana iā ʻoe. He makehewa paha kā kekahi, hūhewa wale ana nō ka hopena. He pōmaikaʻi paha kā kekahi e waiwai ai ka ʻikena. ʻAʻole ʻoe hilinaʻi wale aku i ia mea lā. E hana ʻoe i ka hana ʻiʻo e pono ai kou ʻike. E ʻike i koʻu leo aʻoaʻo, e ʻike i kaʻu e koʻikoʻi nei, ʻo ia hoʻi ko kākou hōʻalo ʻana aku i ka hoʻowalewale ʻana mai o ka hoʻomeamea. E hanu aku, e hanu mai, e hoʻomaopopo: ʻAʻole ʻoe nānā i ka hoʻomeamea! Eia nō ke kumu i ulu aʻela ka hoi o loko oʻu e hoʻohalahala aku ai i ka hoʻomeamea: iaʻu e nānā ana i ke kelepona, ʻōʻili maila kā Matt James e aʻo ai no ka papahana ʻo “Huna.” Wahi a kēia Matt James, he “loea” ʻo ia ma lalo o Huna (1982–). ʻĪ maila kēlā, hoʻokahi wale nō ʻo Huna me ka hoʻomana kahiko. Kaī–– hoʻopunipuni wale nō! ʻO kaʻu i ʻike maka ai i pili iā Huna, hōʻike ʻia ʻo Uli ma ke ʻano he wahine maʻemaʻe loa ʻo Uli i moe pū me Kāne ma ka Lani. Kapa ʻia ʻo Uli, “ our Heavenly Mother. ” Helu ʻia nā inoa kapakapa like ʻole o Uli ( Kea Kea Lani Wahine, Ka Wahine Ke La , a pēlā aku). ʻO ka pololei, he akua ʻo Uli no ka ʻanāʻanā, ʻaʻohe ona papa hoʻokahi me Kāne i ka hoʻomana Hawaiʻi. Na James i hōʻano hou iā Uli i mea e hoʻopuni ai i nā Kānaka puni wale. Nui ʻino ka hōʻano hou ʻia o ka ʻike kupuna i ke au nei. ʻO ka ʻike laha ʻole i hōʻano hou ʻia (e.l. Huna, hoʻoponopono, aiwahine, hōʻao/hoʻāo, apa.) kekahi mea e pilikia ai kākou a pau. I mea aha ka “hōʻao” ʻia e Kalā? I mea aha ke aiwahine? He hoʻolauwili nō ia e hūhewa ai kākou. He hoʻololoiāhili ko kekahi hoʻolauwili ʻana i ka ʻike laha ʻole, he hoʻololoiāhili wale nō ka hoʻokomo ʻia ʻana o nā manaʻo mai waho mai i mea e ulu ai ka hoi o loko o ke Kanaka puni wale, ke Kanaka i kamaʻāina ʻole i ka ʻike kupuna o Hawaiʻi. ʻO ia hoʻomeamea ke kumu e akahele ai i ka hilinaʻi wale ʻana aku iā haʻi. Piʻi mai koʻu kai i kā ka hoʻomeamea hana. ʻAʻohe waiwai, ʻaʻohe maʻemaʻe, ʻaʻohe ʻoiaʻiʻo, ʻaʻole mahalo ʻia ia hoʻomeamea ʻoiai he ʻōpalapala unu wale nō, ʻaʻohe āna ʻike kupuna e aʻo ai ʻoiai ʻaʻole ia mai nā kūpuna mai! Nui ka manawa, ʻaʻohe moʻokūʻauhau, ʻaʻohe kumu e nānā ai. Hoʻolauwili wale nō ia. ʻAʻole i hiki ke ʻalo aʻe i ka hoʻomeamea i ka hoʻōla hou ʻia ʻana o ka ʻike kupuna i ke au nei. Eia naʻe, e ʻike i kaʻu e kālele nei, ʻaʻole kōkua ka hoʻomeamea i kekahi e pili hou ana i ka ʻike kupuna. Hoʻomeamea ʻo ka hoʻomeamea i nā Kānaka puni wale a pau ka noʻonoʻo o ka Hawaiʻi i ka hūhewa! Eia hoʻi kou mea kākau ke hea aku nei iā ʻoe koʻu hoaaloha o ka hale ʻimi naʻauao. E ʻike i ka makehewa a ka hoʻomeamea. E hōʻalo i ko ka hoʻomeamea hoʻohala manawa. E akahele i ka hoʻomeamea ma kona hoʻowalewale ʻana mai. E noʻonoʻo ʻoe me ke akahele i ke Kanaka nāna e kaena i ka ʻike kupuna. Kūlia e loaʻa ka naʻauao ʻoiaʻiʻo iā kākou. E hoʻomalu kākou i ka hale ʻimi naʻauao i kūkulu ʻia e nā kūpuna, ʻo ia hoʻi ka waihona o ka ʻike kupuna i hōʻiliʻili maila a hiki i kēia wā ʻānō. ʻAʻole kākou ʻanoʻai i ka hoa kipa ʻo ka hoʻomeamea, ʻaʻole kākou ʻae i ka hoʻomeamea e komo i loko o ka hale ʻimi naʻauao o haumia ia hale ʻimi naʻauao i ka hoʻomeamea. ʻO ka hoʻomeamea ka mea e wahaheʻe, hoʻokamani, hoʻolauwili, hoʻopuni, me he ʻoiaʻiʻo lā. ʻAʻole kā he pololei. Hūhewa ana kākou i ka nānā ʻana i ka hoʻomeamea, hūhewa ana ka Lāhui a lilo ko Hawaiʻi Lāhui Ponoʻī i Lāhui hoʻomeamea. Eia hoʻi koʻu manaʻo wale iho nō i ia mea he hoʻomeamea. Inā ʻoe kūʻēʻē, ke hea aku nei au iā ʻoe e ō mai, e kākau i kāu moʻolelo, e hōʻike mai i kou manaʻo. Noʻu, he ʻōpalapala unu wale nō ʻo ka hoʻomeamea. Hele pēlā! © Kalāhiki Aiwohi ko mua ko hope

Keleka Falces < hoʻi hope Pūʻā Kōlea Keleka Falces 5 ʻOkakopa 2023 Eia mai kākou ma kahi o ʻekolu makahiki ma hope o ka pae mua ʻana mai o ka maʻi Kolona i ke one o Hawaiʻi nei. Ua ʻō ʻia ka hapanui o ka lehulehu i ka lāʻau koʻokoʻo, a e manaʻo ʻia paha, ua pau ka maʻi ahulau. Eia naʻe, i kēlā mahina aku nei i piʻi māhuahua aʻela ka nui o ka poʻe i loaʻa i ka maʻi Kolona. Wahi a nā kauka o kēia au nei, ʻo ka lāʻau koʻokoʻo, ʻaʻole ia he mea e hoʻēmi ai i ka nui o ka poʻe i loaʻa i ka maʻi. He mea ia e palekana ai kou ola ke loaʻa i ka maʻi. ʻO ka nīnau hoʻi, pehea lā e pau ai kēia maʻi? Ma muli o ka hoʻi ʻana mai o nā haumāna he nui i Mānoa, e hiki koke mai ana paha ka wā e laha hou mai ai ka maʻi. ‘O ka makahiki 1881 ka makahiki i hoʻomaka mai ai ko ka Mōʻī Kalākaua huakaʻi ʻana i nā aupuni like ʻole. I kona wā i haʻalele mai ai, ua lilo kona kuleana, ʻo ka noho aliʻi hoʻi, i kona kaikuahine iā Liliʻuokalani. Ma ia makahiki like, ua kuʻi mai ka lono no ka laha ʻana o ka maʻi Hepela ma Honolulu. ʻAʻohe i ʻemo, hoʻoholo ʻia maila e Liliʻuokalani ka wā hoʻomalu maʻi, i mea e lele ʻole aku ai ka maʻi mai laila a puni ka paeʻāina. Eia mai nā kānāwai āna i hoʻokumu mai ai: (1) Pāpā ʻia ka holo ʻana o nā moku ma waena o nā mokupuni. (2) Hoʻokaʻawale koke ʻia ka poʻe i loaʻa i ka maʻi. (3) Pāpā pū ʻia nō hoʻi ke kau ʻana i ka moku. (4) Hoʻokahua ʻia nā kiaʻi ma nā wahi like ʻole i mea e ʻike leʻa ʻia ai ka mālama ʻia ʻana o ia mau kānāwai. He keu ke akamai o ka Mōʻī Liliʻuokalani. I ia wā o ka lele ʻana o ka maʻi Hepela, ʻaʻohe wahi lāʻau koʻokoʻo. Eia naʻe, ma muli o kona alakaʻi pono ʻana i ke aupuni ma ia wā, ʻo ia ke kumu i pau koke ai ka wā hoʻomalu maʻi, he ʻelima mahina wale iho nō. Ua ʻike leʻa ʻia paha e Liliʻuokalani ke koʻikoʻi o ka mālama pono ʻana i ke ola kino. ʻAʻole paha kēia he mea e pūʻiwa mai ai ka manaʻo, no ka mea ʻaʻole o kana mai ka maʻa o ka poʻe Hawaiʻi i ka weliweli o nā maʻi like ʻole. ʻO ia hoʻi ke kumu i hala nui ai ka poʻe Hawaiʻi ma ia wā. ʻO kēia au nei naʻe, ʻaʻohe wahi mea e like ai. Ua kau nui hoʻi ka noʻonoʻo o nā alakaʻi o ka Mokuʻāina o Hawaiʻi i ke kālā. ʻO ia ke kumu e mau nei ka holo ʻana o ka maʻi Kolona i Hawaiʻi nei. I ka wā i laha ai ka maʻi Hepela i Honolulu, ua pāpā ʻia ke kau ʻana i ka moku me ka pāpā pū ʻia nō hoʻi o ka holo moku ʻana. ʻAʻohe wahi kanaka e huakaʻi ana ma waena o nā mokupuni ma ia wā. ʻO ia ke kānāwai i hoʻoholo ʻia e Liliʻuokalani. Eia naʻe, i ka makahiki 2020, ka makamua hoʻi o ka wā hoʻomalu maʻi, ua ʻae ʻia ka huakaʻi ʻana o nā malihini i Hawaiʻi, i loko nō o ka laha ʻana o ka maʻi Kolona. Ma ia wā hoʻi, ua piʻi aʻela ka nui o ka poʻe i loaʻa i ka maʻi he 100 a ʻoi i kēlā me kēia lā. Eia naʻe, wahi a ke Kiaʻāina ʻo David Ige, ʻaʻohe mea e hopohopo ai a ua hiki nō i nā malihini ke kipa mai i Hawaiʻi. ʻO kaʻu e kau leo nui ai i ke aupuni o nei wā, mai pūʻā i nā wahi kōlea ʻoiai i wī maila kāu mau keiki ponoʻī, nā ʻōiwi hoʻi o nā ʻāina mai ka lā puka i Haʻehaʻe a i kona welo ʻana i Lehua, nā kama hoʻi nona ka ʻāina i kanu ʻia ai nā iwi o ko lākou mau kūpuna, nā ʻiwa hoʻi nāna e kīkaha mau aku ana i ke alo o ka makani kūpikipikiʻō, nā ʻaʻaliʻi hoʻi e mau nei i ka ehuehu. Hiki maila kēia mau kōlea a haʻalele koke maila iā Hawaiʻi no ko lākou one hānau. ʻO mākou, nā Hawaiʻi, ʻaʻohe wahi e hoʻi aku ai. Pehea lā e momona ai ua mau kōlea nei a pōloli hoʻi nā ʻōiwi i ko mākou kulāiwi? ʻO ia ke ʻano o ka Mokuʻāina. He hōʻike kēia, e ka makamaka heluhelu, no ke ʻano o kāna hana i ka wā e hiki mai ai kahi maʻi hou. E kālele ʻia aku ana ko haʻi pono ma mua o nā kama o nei ʻāina. ʻAʻole ka maʻi Kolona ʻo ka maʻi hope loa e hōʻea mai i Hawaiʻi nei. E hiki mai ana nō ka wā e laha hou aku ai kahi maʻi ʻē. He leo hoʻomanaʻo kēia i nā wahi kumakaia e noho aliʻi nei ma kēia aupuni: ʻike maka ʻia e mākou kou mālama mau ʻana i ua mau wahi malihini nei me ke kāpae pū ʻia ʻana o nā Hawaiʻi ma ka ʻaoʻao, i mea hoʻi e loaʻa ai ka waiwai iā ʻoukou. Eia naʻe, ʻo nā ʻōiwi hoʻi ka mea e lupalupa ai ka ʻāina. Ke pau mākou, ʻaʻohe wahi mea e momona ai kāu mau kōlea. Na lākou hoʻi e hoʻopulapula hou mai i ka ʻāina? ‘Aʻole paha. © Keleka Falces 2023 #olakino #kanaka #keaopolitika ko mua ko hope

Kahikinaokalā Domingo < hoʻi hope O ke Au o ka Manawa ka Hoike Kahikinaokalā Domingo 10 Iune 2021 E KA ULU HOI :— O ka hua o ka hana, ka liuliu, a me ke kulana o kakou na haumana, he hookahi wale no mea nana e hoike mai i ke kupono, ka makaukau, ka maiau ame ka maemae o ka hana, oia ke Au o ka Manawa. Ina ua mali e ia ke aho, o ke Au o ka Manawa ka mea nana e lawe mai a waiho iho imua o ko kakou onohi maka, i ka hua o ka hana. Ina e oleloia mai e hoea mai ana ka pomaikai, ka pono, a i ole ia he ino, na ke Au o ka Manawa ka hoike i ka hopena. A mamuli o na kahoaka lani o ke Au o ka Manawa e nee nei, me he mea la, e hoikeia ana na hua o ka hana. Iloko no o ka nui o kau mau hana maikai, pela ka nui o ke anu koekoe o ka po, ka inea kupilikii o ke ola, ke kupikipiki-o e ake ana e poi iluna, a e hoolilo ia oe he mea ole. Ano, ke hooliuliu nei kakou na haumana e hemo kula. Eia kuu leo uwalo, o ke kakoo, a o ke aoao: Ia oukou e na “ui o Kohala”, e hele no me ka lako. E hele no me ke o. E hele me kekahi kapa e moe ai. I Kahiki no ka ua a i kahi e no ka malia, ako e ka hale. I ka pakapaka o ka ua, e hana i ka uluna me ka makau. E mali e ia ke aho, a lau a lau, a laila loaa ka ia kapapa o ka moana. E kau ka pea a holo ka waa, ku a maloeloe, lalau na lima i ka hoe nui me ka hoe iki. Ua kau, ua holo, a ua pae aku. I keia wa, ua hiki mai makou i ke Au o eha a oi makahiki, a o ka wa keia o ka ono loa, e ikeia ke kuhikuhinia o na ia no ka moana, a e ikeia ka loa o ke aho e ku ana i ke koa. Ina ua hooliuliu kuponoia na lako, aohe mea e hopohopo ai. Na ke Au o ka Manawa ka hoike. E mohala no na lehua o Naniuapo i ke keekeehiia e ka ua Waahila, a e hoike ia kona nani i ka liliko aela i ka ehu kakahiaka. He nani ia, ua kena hoi makou na “lehua” i ka “wai pee palai o Waiakeakua,” ka wai hue lani no hoi, a ua kaeo i ka ai i ulu a hua i ka puuhonua hooheno uhai kupuna, no laila, e ahu akula ka imu, a e lawalu akula ka ia. O ka hua, ua makaukau e aiia. He pu paakai wale no kai koe. O keia hua o ka hana, ua ulu i ka ua Tuahine, ka ua hoomaemae o ka aina, he kahiko nani ia na ke kula o Puahia, e waiho maiau ana i ka lai. O ke ano nae o ua ulu ana, ua hemahema paha, ua hapakue paha, ua kapakahi paha, ua none paha, ua pakuwa no paha, a ua maukauka no paha. Eia no nae, e “ohi ka manu o ke ao” i ka hua o kāna mau hana. O ka hua maila no ia, he hua maemae, he hua maiau, he hua maikai, he hua mikomiko, a he hua ono no hoi i hua aela i kilohana, i luna o ka welelau o na ohuku lae nani o Akaka. O wai la keia poe hua? He hua kukui aa mau pio ole ia o ka naauao e hoomalamalama ana i ka po loloa. He hua ia e mana ai a e pu-a aku ai i na waha o na hanauna e hiki mai ana. He hua ia e auamo aela i ka hokua, e wehi ai na poohiwi. Eia ke Au o ka Manawa ke hookokoke mai nei, a ike pono ia nei ka pae opua, ua malamalama a ke au ae nei na ao hakumakuma mai luna aku o na maka o makou. Ua keehiia no hoi ke alahula i waele mua ia e kupuna ma. O ka hoomaikai wale no ka-u ia oe, ua auamoia ke kuleana, ua huliia na lima i lalo. O na mea i koe, o ke Au o ka Manawa ka hoike. O wau iho no me ke aloha pumehana, Nowelo i ka iwi hilo, KAHIKINAOKALA D © Kahikinaokalā Domingo 2021 ko mua ko hope

Hiʻilani Chang < hoʻi hope Nā Hui Mālama ʻĀina ma Koʻolaupoko, Oʻahu Hiʻilani Chang 1 ʻOkakopa 2022 I ka wā kahiko, he mau wahi ma Koʻolaupoko, Oʻahu i mālama ʻia aku ai nā ʻōnaehana mea ʻai. Ua wāwahi ʻia aku ia mau māla, akā i kēia mau lā, he mau hui e kūkulu hou nei i nā ʻōnaehana e like me ka loʻi a me ka loko iʻa a kono lākou i ka lehulehu e kōkua i kekahi mau lā. Na kēia poʻe kipa e kōkua i mea e ulu ai ka ʻāina, a i aʻo a hoʻomau ʻia ko nā hui mau nuʻukia. Eia nō kekahi o nā wahi ma Koʻolaupoko e ʻae aku nei i ke kōkua. Ulupō Heiau Aia ʻo Ulupō Heiau ma Kailua, ma kaʻe o Kawainui, kahi e noho ai ʻo Hauwahine, he moʻo e kiʻai iā Kawainui a me Kaʻelepulu. I ka wā kahiko, he ʻāina momona ʻo Kailua i noho ʻia e nā aliʻi a ʻo ia paha ke kumu i kūkulu ʻia ai ka heiau. ʻO ka hui ʻo Kauluakalana ke mālama aku i kēia ʻāina a ʻo ko lākou makemake ke ola hou ʻana o ka pilina i ke kanaka, ka heiau, ka loʻi, a me ka loko iʻa e like me ka wā ma mua. I naue ʻoe i laila e mālama aku ai i ka loʻi, e aʻo nō hoʻi ʻoe i ka moʻolelo o ka heiau a me ke ahupuaʻa ʻo Kailua i mea e hoʻoulu hou ai i kēia wahi waiwai. Kākoʻo ʻŌiwi Ma Heʻeia Uli, aia ʻo Kākoʻo ʻŌiwi, he hui mālama ʻāina. Aia ʻo Kākoʻo ʻŌiwi i kahi i kanu ʻia aku ai ka ʻai i ka wā ma mua. He loko nui i laila, no laila ʻo kā lākou ala nuʻukia ke ola hou ʻana o ia ʻāina a me ka loko. He mau ʻano o ke kanu ʻai ʻana ma laila: ka māla, ka loʻi, a me ka loko puʻuone. Ulu ke kalo ma ka loʻi, ulu ka ʻuala a me nā lāʻau ʻulu a me ka maiʻa ma ka māla. Kūʻai ʻia aku nā hua o kēia mau lāʻau i ka poʻe hoihoi. I kekahi mahina aku nei, ua mālama ʻia kekahi lā lei a aʻo ʻia ka haku lei ʻana a me ka pule ʻana i ka wā like. He lā hana kā lākou i kēlā a me kēia Pōʻakahi, Pōʻalua, a me ka Pōʻalima, a me kēlā a me kēia Pōʻaono ʻelua. Paepae o Heʻeia Aia ka loko iʻa o Heʻeia ma Heʻeia Uli a mālama ʻia kēia ʻāina e ka hui ʻo Paepae o Heʻeia. Ua kūkulu ʻia aʻe kēia loko iʻa ma kahi o 800 makahiki i hala no laila ʻo ia kekahi o nā loko iʻa kakaʻikahi kahiko e kū nei i kēia lā. Ma Malaukaʻa ia loko iʻa, a he kuapā kona ma kai a ma uka. ʻO ka hapanui o nā loko iʻa ma kai wale nō i loaʻa ai ke kuapā, akā ma Heʻeia, aia hoʻi he kuapā i pili i ka ʻāina. ʻO ka hana a ka hui i kēia manawa ke kūkulu hou ʻana aʻe i ke kuapā ma uka i mea e hoʻopuni ʻia ai ka loko iʻa i ke kuapā. Mālama lākou i nā lā hana i kēlā a me kēia Pōʻaono, a i kekahi mau lā i ka makahiki, mālama lākou i ka lā holoholo. He māʻona ʻai a he māʻona iʻa ko ka noanoa. He hana nui ka mālama ʻāina, akā eia nō nā hui e hoʻomau aku nei i ka hana hoʻoulu lāhui. Ke mālama hou nei lākou i ka mahiʻai ʻana i mea e hoʻolako aku ai i ka lāhui e like me ka wā ma mua, ma o ka ʻōnaehana kahiko. E hoʻomaopopo hoʻi, ʻaʻole ia hana he mea na kēia mau hui wale nō, akā he kuleana ko ka poʻe a pau e huipū me ka laulima. No laila e ka mea heluhelu, e kōkua i ka hoʻoulu hou ʻana i ka ʻāina o Koʻolaupoko. © Hiʻilani Chang 2022 ko mua ko hope

Kaimana Kawaha < hoʻi hope ʻAʻohe Patriarchy o ke Aloha ʻĀina Kaimana Kawaha 31 Malaki 2022 Ua laha akula nō kēia ʻōlelo e kaulana nei ʻo ke Aloha ʻĀina mai ʻō a ʻō o ka pae ʻāina. Ua lohe nui ʻia nō ma nā ʻano wahi like ʻole. Ua ʻike pinepine ʻia nō ma nā ʻano palapala like ʻole. Ke ola maoli nei nō kēia ʻōlelo ʻo ke Aloha ʻĀina ma waena o kēia Lāhui. I kēia mau lā e nui aʻe nei nā Kānaka Maoli i loko o nā kula nui e ʻimi ana i ka naʻauao a me ka mālamalama, ke ʻike nui hewahewa ʻia nei nō kēia ʻōlelo ma nā palapala ʻimi noiʻi. A ma kekahi o ia mau palapala ʻimi noiʻi, ke kuhi ʻia nei nō kekahi māhele o ka manaʻo o ke Aloha ʻĀina, he mea patriarchal. Ma muli nō kēia o ka unuhi pinepine ʻia o kēia ʻōlelo ma ka huaʻōlelo ʻo patriotism . He mea maopopo loa, ʻo patriotism nō ka huaʻōlelo haole e hoʻohana ʻia nei no ka huʻe ʻana i kona manaʻo. Akā ʻo ia mea he Aloha ʻĀina, ʻaʻohe ona patriarchy i loko. Aia wale nō a unuhi ʻia mai ke Aloha ʻĀina i ka ʻōlelo haole a kupu mai kēia manaʻo patriarchal . ʻO nā kūpuna o kākou, ua noʻonoʻo nō lākou no ke Aloha ʻĀina ma ke ʻano he mea gender-neutral nō ia, e like nō hoʻi me kēia mau huaʻōlelo ʻo Mōʻī, a ʻo Ke Aupuni Mōʻī. ʻO ka Mōʻī, he kāne nō paha ia e like me nā Kamehameha a he wahine nō paha e like me Liliʻuokalani. ʻAʻohe gender paʻa o ka Mōʻī e like me ka haole o king a me queen , koe paha ʻo monarch . ʻO ka Mōʻī ke kini a me ke kuini nō hoʻi. ʻO ke Aupuni Mōʻī, he kingdom nō ka unuhina maʻa mau. Akā, pehea lā inā he wahine ka mōʻī? He queendom nō paha ma ka ʻōlelo haole. ʻO ke aha ka pilikia ma kēia ʻano hoʻomaopopo ʻana? Eia kaʻu pane iā ʻoe e kuʻu mea heluhelu, ʻo ka ʻōlelo haole ka pilikia! ʻAʻole nō i lako ka ʻōlelo haole i nā huaʻōlelo gender-neutral e wehewehe ai i kēia mau manaʻo Hawaiʻi. He ʻōlelo patriarchal nō ka ʻōlelo haole, a ʻo ia ke kumu e komo mai ai kēia mau manaʻo patriarchal i loko o kā kākou ʻōlelo ke unuhi ʻia. Inā e noʻonoʻo ana kākou ma ka haole ke ʻike ʻia kēia mau huaʻōlelo Hawaiʻi, e komo mai ana nō ia mau manaʻo haole i loko a hoʻohaumia i ke ʻano o ko kākou noʻonoʻo ʻana. E aho nō ke noʻonoʻo kākou ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, i ʻike ʻia ke gender-neutrality o kā kākou ʻōlelo makamae. No laila, e ke hoa heluhelu, ke noʻonoʻ aʻe ʻoe no ke Aloha ʻĀina, mai nō a noʻonoʻo no ka patriarchy e kuhikuhi mau ʻia nei i loko, he mea ʻole ke gender i nā kūpuna. He aloha ʻāina ke kāne, ka wahine, ke keiki, a me ka ʻelemakule. ʻO ka mea nui, he Kanaka nō ia nāna e Aloha kūpaʻa mau ana i kona ʻĀina hānau kūʻokoʻa lanakila. © Kaimana Kawaha 2022 ko mua ko hope

Hoʻoleia Kapaku < hoʻi hope Ka Wai, ka ʻĀina, a me ke Kuleana ma Honokōhau Hoʻoleia Kapaku 20 Pepeluali 2026 E nā makaʻāinana Hawaiʻi, he mea nui ka ʻike ʻana i ka pilina paʻa ma waena o ke kanaka, ka ʻāina, a me ka wai. Mai ka wā kahiko mai, he kumu ola ka wai no ke kanaka Hawaiʻi. Ma o ka wai e ola ai ka ʻāina, e ulu ai ka mahiʻai, a e paʻa ai ke kaiāulu. ʻAʻole ka wai he waiwai kūʻai, akā he kuleana ia a kākou e mālama ai no nā hanauna e hiki mai ana. I kēia au, ua ʻike ʻia ka haki ʻana o kēia pilina ma muli o ka hoʻohana hewa ʻia ʻana o ka wai no ka pono ʻoihana. He mau hanauna ka noho ʻana o koʻu ʻohana ma Honokōhau, he ʻāina i pili loa i ke kai, a i piha i nā kahawai. ʻAʻole kēia kumuhana he mea hou iaʻu, akā he mea pili loa ia i koʻu naʻau. Mai ka wā o koʻu mau kūpuna a me koʻu mau kūpuna kualua, ua ʻike ʻia ke emi ʻana o ka wai i loko o nā kahawai o ia wahi. Ua haʻi mau ʻia nā moʻolelo no ke kahe liʻiliʻi o ka wai, a no ka paʻakikī o ka mahi ʻana i ka ʻāina me ka nele o ke kumu ola nui loa. ʻO kēia mau ʻike, he hōʻoia nō ia ʻaʻole kēia he pilikia hou, akā ua lōʻihi kona kū ʻana. Ma Honokōhau a me nā wahi ʻē aʻe o Maui, ua hoʻohuli ʻia ka wai mai kona ala kūlohelohe aku no ka pono o nā ʻoihana nui. ʻO kekahi o ia mau ʻoihana ʻo Maui Land & Pineapple Company , ka mea i mālama a hoʻohana nui i ka ʻāina a me ke kumu wai ma Maui. Ua lilo ka wai i mea e kākoʻo ai i ka mahi hala kahiki me nā hana ʻoihana ʻē aʻe, ʻoiai ua waiho ʻia nā kaiāulu Hawaiʻi me ka wai liʻiliʻi. ʻAʻole kēia he hana kūpono no ka nohona Hawaiʻi, no ka mea, ua kau mua ka loaʻa ʻana mai o ke kālā ma mua o ke ola o ke kaiāulu. Ua ʻike nui ʻia e nā kānaka ka nui o nā pilikia wai ma Hawaiʻi a puni. Ua lohe ʻia nā kūkākūkā no nā kahawai maloʻo, nā kumu wai i hoʻopilikia ʻia, a me nā paio e pili ana i ka wai. Eia naʻe, he mau pilikia nō i hūnā ʻia a ʻaʻole pinepine ka lohe ʻana. ʻO ka paʻa mau ʻana o ka wai ma lalo o ka mana o nā ʻoihana ma Honokōhau kekahi o ia mau pilikia i emi ka lohe ʻia ʻana, ʻoiai ke kū mau nei kona hopena i nā kaiāulu o ia wahi. ʻO ka mea e hopohopo nui ai, ʻaʻole wale nō kēia he pilikia no ka wā i hala. A hiki i kēia lā, ke hoʻomau ʻia nei ka pāpā ʻia ʻana o ka holo kūlohelohe o nā kahawai. Ke ʻike mau nei nā kamaʻāina i ka maloʻo ʻana o ka ʻāina, ke emi ʻana o ka wai, a me ka pilikia o ka mahiʻai. Ua lilo ka wai i mea paio kānāwai, ma kahi o ka lilo ʻana i kumu ola no nā kānaka a pau. He hōʻailona kēia no ka nalowale ʻana o ke kuleana a me ka hoʻolohe ʻole ʻana i ka leo o ka ʻāina. Ma ka ʻike Hawaiʻi, ʻaʻole hiki ke hoʻokaʻawale ʻia ka wai mai ke kanaka aku. He kuleana ko kākou e hoʻihoʻi i ke kaulike, e mālama i nā kahawai, a e kūʻē i nā hana e hoʻopilikia mau nei i ka ʻāina. ʻAʻole wale nō kēia he kāhea e kūʻē i nā ʻoihana, akā he kāhea hoʻi i ka lāhui e makaʻala a e kūpaʻa no ka pono o ko kākou ʻāina hānau. Inā ʻaʻole kākou e kū i kēia manawa, e lilo ana ka wai a me ka ʻāina i mea nalowale loa. No laila, kū ka nīnau nui i mua o kākou, no ke aha lā e hiki ai i kēia mau ʻoihana ke hoʻomau i ka mana ma luna o ka wai. Inā he kumu ola ka wai no nā kānaka a pau, no ke aha lā e kau mua ʻia ai ka pono ʻoihana ma mua o ka pono o ke kaiāulu. ʻAʻole na nā ʻoihana nui e mālama i ka wai, akā na nā kamaʻāina o ia ʻāina. ʻO ka hoʻomau ʻia ʻana o kēia mana ma luna o ka wai, he hōʻailona nō ia no ke kaʻa ʻana o ke kuleana ma lalo o ka poʻe i hoʻāhewa mai i ka Hawaiʻi, a he hōʻailona hoʻi no ka hoʻokaʻawale ʻia ʻana o ka poʻe Hawaiʻi mai k o kākou mau kumu wai aku. ʻAʻole hiki ke waiho wale ʻia kēia pilikia me ka ʻōlelo ʻole ʻana aku. Inā ʻike ʻia ka hewa, pono ke kū ʻana aʻe me ka leo uwalo. Mai ʻae wale i ka hewa; e hōʻole mau nō! ʻAʻole wale nō kēia he kuleana no nā kānaka o Honokōhau, akā no ka lāhui holoʻokoʻa ia. ʻO ka mālama ʻana i ka wai ka hōʻailona o ko kākou mālama ʻana i ka ʻāina a me ke kanaka. Ke ʻae ʻia ka hoʻomau ʻana o ka hoʻokaʻawale ʻana i ka wai, ke ʻae pū ʻia nei ka nalowale ʻana o ko kākou ʻike Hawaiʻi. No laila, he kuleana ko kākou a pau e kūʻē i kēia ʻano hana, a e kākoʻo hoʻi i ka hoʻihoʻi ʻia ʻana o ka wai i kona ala kūpono. © Hoʻoleia Kapaku ko mua ko hope