Kēhaulani Greene < hoʻi hope Ka Waiwai o nā Moʻolelo Kaʻao Kēhaulani Greene 1 Nowemapa 2020 He aha ka waiwai o nā moʻolelo kaʻao? I ka lā 10 o Iulai, MH 1875, ua hoʻopuka ʻia e Ka Nupepa Kuokoa ka moʻolelo ʻo “He Aha ka Waiwai o na Kaʻao Kahiko?” Ma ua moʻolelo nūpepa nei, helu ʻia e A. Panui he mau mea waiwai āna i ʻike ai i nā moʻolelo kaʻao. Wahi a Panui, “O ke kaao, he kumuwaiwai no ia no ka poe ike i ke kaao. O na kaao kahiko, he mau nuhou ano nui ia i ka hanauna hou.” Ua ʻike ʻia kekahi mau kuleana o ke kaʻao ma kāna ʻōlelo, ʻo ia hoʻi ka leʻaleʻa a me ka nanea ʻana i ka heluhelu i ia mau kaʻao. Eia kekahi, ua ʻōlelo ʻia he mau nūhou nā kaʻao i ka hanauna hou. Koʻikoʻi ka manaʻo o ke aʻo ʻana mai o ka hanauna hou i nā ʻike Hawaiʻi a me nā hanana o ka wā kahiko ma nā kaʻao. Mahalo ʻia kāna wehewehe ʻana i nā waiwai i paʻa iā ia. E ka makamaka heluhelu, ma kēia moʻolelo, e helu ʻia ana nā mea waiwai aʻu i ʻike ai ma nā moʻolelo kaʻao. No ka mea, ʻoiai ua ʻaelike au me ko Panui manaʻo, aia paha he mau waiwai hou aku i wehewehe ʻole ʻia e ia nei ma kāna moʻolelo. Eia hoʻi kekahi mau waiwai hou aku aʻu i ʻike ai ma nā moʻolelo kaʻao aʻu i heluhelu ai. ʻO ka mea mua, ʻo ia nō ka hoʻopili ʻana i kēia au a kākou e noho nei a me ka wā kahiko. Eia he laʻana, ma ka moʻolelo ʻo Hiʻiakaikapoliopele i kākau ʻia e Joseph Poepoe, na ka makuahine o Pele, na Kahinaliʻi, i alakaʻi i ko Pele waʻa i kona holo ʻana ma ka moana. Hoʻouna akula ʻo Kahinaliʻi i ke ʻino a me ke kai “hoee nui a ka launa ole.” Ua kākau ʻia ma ka moʻolelo, ʻo kēia kai luku “ke kai a Kahinalii i alahula ai i Hawaiʻi nei.” ʻO ka manaʻo nui o kēia māhele, ʻo ia nō ka lilo ʻana o ia luku o ka wā kahiko i alahula iā Hawaiʻi i kēia wā. He mea nui kēia e hōʻike ana i ka pilina o nā hanana ma ka wā kahiko ma loko o nā kaʻao a me kēia wā a kākou e noho nei. A ma ka moʻolelo kaʻao ʻo Keaomelemele i kākau ʻia e Mose Manu, ua nahā ʻo Konahuanui a ua hoʻokaʻawale ʻia ʻo Waolani i ko Keaomelemele leo hula, a ua lilo ʻo Nuʻuanu i awāwa. Hōʻike ʻia ka moʻolelo e pili ana i ke awāwa ʻo Nuʻuanu ma ka moʻolelo ʻo Keaomelemele i mea e hoʻomaopopo ʻia ai e nā makamaka heluhelu kahi ʻo Nuʻuanu ma kēia wā a me kona moʻolelo mai kēlā wā mai. He waiwai nō kēia mau ʻike pili i ka ʻāina ma ua mau moʻolelo ʻelua nei i mea e maopopo ai iā kākou, i ka lāhui Hawaiʻi, nā moʻolelo e pili ana i nā wahi kaulana o ko kākou mau ʻāina. ʻO kekahi mea waiwai hou aku, ʻo ia hoʻi ke aʻo ʻana aku i kekahi haʻawina. He mea nui ke aʻo ʻana mai o nā meʻe o nā moʻolelo kaʻao i ka ʻike ma ko lākou huakaʻi ʻana. ʻO Paliuli kekahi o ia mau meʻe e huakaʻi ana no kona naʻauʻauā, eia naʻe, loaʻa iā ia ka ʻike i kona huakaʻi ʻana a ua ikaika aʻe ka naʻau. Ma ka moʻolelo kaʻao ʻo Keaomelemele, haʻalele ke kāne a Paliuli, ʻo Kahānaiakeakua, iā ia. Haʻalele ke kāne a noho akula me Poliʻahu, ʻo ka naʻauʻauā ihola nō ia o Paliuli i ke aloha o kāna kāne. Huakaʻi akula ʻo Paliuli e ʻimi ai i kāna kāne i nā ʻāina like ʻole, eia naʻe, i kona huakaʻi ʻana ua aʻo mai ʻo ia i ka hula, ʻo ia ka mea hoʻokahi e ʻano nā ai kona naʻau. ʻO nā moʻolelo kaʻao Hawaiʻi, he waihona ʻike nō ia no ka lāhui Hawaiʻi. A ma o ka heluhelu ʻia ʻana o nā kaʻao, pēlā kākou e aʻo mai ai i nā hanana a me ka ʻike o ko kākou poʻe kūpuna. A ua ʻike ʻia ke kuleana o ka moʻolelo kaʻao, ʻo ia nō ka hoʻomau ʻana i ka ʻike Hawaiʻi. I ka heluhelu ʻana i nā moʻolelo e pili ana i ka ʻāina a me nā kaʻao a nā kūpuna, ke mālama nei kākou i kēlā ʻike o nā kūpuna i kēia wā e holo nei. A no kēia, ua hiki ke aʻo ʻia i nā hanauna hou ia mau ʻike o ka wā kahiko. © Kēhaulani Greene 2020 ko mua ko hope

Kaimana Kawaha < hoʻi hope I Palahū ke Kalo, I Palahū ka ʻOhā Kaimana Kawaha 27 Pepeluali 2026 E ka luna hoʻoponopono ē o Ka Ulu Hoi . E ʻae mai paha ʻoe i wahi ma kō kino lahilahi a me kō kino pūnaewele hoʻi e hōʻike lihi ai i kekahi mau manaʻo no ka palahū o ka ʻohā i ka palahū o ke kalo. Ma hope o kekahi mau makahiki o ke komo ʻana i loko o ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo, nā moʻolelo, a me nā mele o ke au kahiko o kēia ʻāina i nā ʻōpio a kākou, ua nui nā mea aʻu i ʻike maka ai, i lohe pepeiao ai a i aʻo ai nō hoʻi. ʻO kekahi nō hoʻi o ia mau mea aʻu i ʻike kino ai, ʻo ia ka palahū o ka ʻohā i ke kalo. E ʻae mai ʻoe iaʻu, e ka mea heluhelu, e wehewehe iki i ka moʻolelo i mōakāka mai ai ka manaʻo o kēia ʻōlelo. Ma nā kula kaiapuni a puni kēia pae ʻāina, ʻo ka pahu hopu nui loa ka hoʻōla ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma o kona hoʻopuka ʻia ma nā lā a pau, ma nā hola a pau, a ma nā pōʻaiapili like ʻole a pau o ke kula. Pēlā nō ka pahu hopu mai ma mua loa mai, pēlā iho nō ka pahu hopu ma kēia wā e kū nei, a pēlā aʻe ana nō ka pahu hopu o ka wā e hiki mai ana. ʻAʻohe ʻoni iki. A eia ke kāhāhā iho nei kou mea kākau i ka manaʻo o kekahi o nā mākua na lākou i hoʻouna i kā lākou mau keiki i ke kula ʻōlelo Hawaiʻi e namu haole piha ai. A i ka hoʻoponopono ʻana a ke kumu i ia mau haumāna e namu haole mau nei ma ke kula, huli koke mai ka makua me ka manaʻo he hana ʻino ka nuku a ke kumu i ka mālama ʻole a ka haumāna i ka ʻōlelo Hawaiʻi. I hoʻouna ʻia ke keiki ʻōlelo Pelekānia i ke kula ʻōlelo Hawaiʻi e aha ai? Ma nā makahiki he 40 i kaʻa hope aku nei, ua holomua nui ke aukahi hoʻōla ʻōlelo Hawaiʻi a ikaika maila ma muli o nā ʻohana, nā kula kaiapuni, nā kula nui, a me nā kaiaulu pū nō hoʻi e hoʻoholo nei e hoʻopuka ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā lā a pau, i ola pono ʻo ia a māhuahua. A eia kekahi mau mākua ke pepehi aʻe nei i nā kumu kaiapuni aloha nui ʻia me nā limahana hana nui nō hoʻi no ka nuku ʻana i ka namu haole a kāna keiki a me ka pepehi ʻana a kāna keiki i ka ʻōlelo Hawaiʻi? Ma kahi o ka pepehi ʻana a me ka wāwahi ʻana hoʻi i kēia papa hana hoʻōla ʻōlelo Hawaiʻi, e aho ke komo ka makua i nā papa ʻōlelo Hawaiʻi e aʻo ai i ka ʻōlelo a kona lāhui. E aho ke aʻo ʻo ia no ka moʻolelo o ke kāohi ʻia o ke ola o ka ʻōlelo Hawaiʻi no nā hanauna he nui wale. E aho ke mahalo ʻo ia i nā kumu a me nā limahana o nā kula kaiapuni e aʻo nei i nā māʻiʻo maʻa mau o ke kula aupuni, pau pū hoʻi me ka ʻōlelo, nā moʻolelo, nā mele a me nā loina e pili pū mai ana. A inā ʻaʻole kēlā ʻo ka pahu hopu o ka hoʻouna ʻia ʻana o ke keiki i ke kula ʻōlelo Hawaiʻi, e huki ʻia aku ua keiki lā mai ia papa hana aku a e hoʻouna ʻia aʻe i kula i ʻoi aku kona kūpono no ka pahu hopu o ka makua a me ka ʻohana. E waiho i nā kīpuka ʻōlelo Hawaiʻi i wahi e ola maoli ai ua ʻōlelo aloha nei. I palahū ka ʻohā i ka palahū o ke kalo, ʻo ia hoʻi, inā i palahū ka makua, e palahū auaneʻi ke keiki ponoʻī āna. E nā manu makeʻe ʻōlelo makuahine ē, i loko nō o kēia mau ālaina a me kēia mau pilikia mai loko mai o ko kākou lāhui ponoʻī, e kūpaʻa iho nō kākou ma luna o ka manaʻo hoʻokahi ʻo ka hoʻōla ʻana i ka ʻōlelo a nā kūpuna a me ka hoʻoholomua ʻana i ko kākou lāhui aloha ma nā ʻano a pau e hiki ai. Aia i laila ke ola! © Kaimana Kawaha ko mua ko hope

Hoʻoleia Kapaku < hoʻi hope Ke Ala Hou o Mānoa Hoʻoleia Kapaku 29 Kepakemapa 2025 ʻAuhea ʻoukou e kuʻu mau hoa i hānau a hānai ʻia ma ka mokupuni ʻo ʻIhikapalaumaewa? He mau keiki kākou i koi ʻia e haʻalele i ka ʻāina hānau, e naue mai, e neʻe mai, i mea e holomua ai ma ke kula nui o Mānoa. Ua kīkeʻekeʻe nō ke ala, akā he ʻaʻaliʻi kū makani mai au, ʻaʻohe makani nāna e kūlaʻi. No laila, e kuʻu makamaka, he alakaʻi paha kēia no kou huakaʻi e hiki mai ana, he huakaʻi nō hoʻi kēia no kākou e ʻimi ai i ka ʻike. ʻO ia ke ala e hanohano aku ai nā mākua a me nā kūpuna, a he ala nō hoʻi ia e kākau ai kākou i ko kākou moʻolelo ponoʻī. He wahi paipai kēia iā ʻoe e kuʻu hoa e kūpaʻa i kou ala, ʻoiai e kū ana nā pilikia he nui; eia naʻe, ma laila nō ka ulu ʻana o ka hoi. ʻAʻole i maʻalahi iki kēia huakaʻi. I koʻu hiki ʻana mai i Mānoa, me he mea lā ua lele nā manu liʻiliʻi i mua o kuʻu ala. ʻAkahi wau a ʻike i ka nui o nā manu e lele ana i ʻō i ʻaneʻi. Nui nā leo ʻē, akā liʻiliʻi ka ʻike o ua mau manu hulu keʻokeʻo ala. ʻAʻole i nui nā manu i like me aʻu, he kaumaha hoʻi kau! Ma nā papa ʻŌlelo Hawaiʻi nō i loaʻa ai ka palekana. Ma hope o kēia, ʻike au i nā manu i kūlike me aʻu. Ulu aʻela ko mākou aloha, a lilo lākou i ʻohana noʻu. Inu nō mākou i ka wai huʻihuʻi ma Mānoa Gardens, hele mākou i Wāwāmalu, a mālama mai lākou iaʻu. Mahalo nui wau i kuʻu ʻohana ma Oʻahu nei. He luhi ka ʻimi ʻana i mau hoa kūpono, akā i ka loaʻa ʻana, lilo nō ia i mea alakaʻi i ka lele ʻana o kēia pūnua ma kēia ala pono. He malihini nō hoʻi ka nohona o Honolulu i kuʻu mau maka. Ua kupu kuʻu hoi i Kula, Maui, kahi i mālie ai ka lehulehu, ākea ai nā alanui, a unahi ʻia ai ka heʻe. I koʻu lele ʻana mai i Honolulu, ua hui pū au me kekahi ala hou: ke ala loa! He aha lā kēia mea hou? He wahi e paʻa ai nā manu he nui. ʻAʻohe aloha o kēia mau manu hou; nui ka huhū, ka pupule, a me ka hehena. Akā naʻe, ua aʻo au e hoʻomanawanui ma kēia pūnana hou ma Oʻahu nei. Nui nā lālā manamana nui e kau ai ka manu ma kēia mokupuni: nā wahi e aʻo ai, nā hale kūʻai hou, nā huakaʻi, kahi e kau pū ai nā manu i like me aʻu. He māhele ua ʻike hou nei no kuʻu ala ponoʻī e holomua ai ma ke one o Kākuhihewa. Ma ka makamua o koʻu huakaʻi ma kēia mokupuni, ʻaʻole au i ʻae aku i ke kōkua, ʻaʻole nō i hopu i nā mea waiwai i hoʻolako ʻia mai. Ua manaʻo wau e aho e kū hoʻokahi, e paʻa i koʻu ikaika ponoʻī iho. Akā he ala hoʻoluhi kēlā, ua ʻike au he ikaika hou ke noi ʻana aku i kōkua. No laila nō au i huli ai i pūnana hou, a ua loaʻa nō ma Native Hawaiian Student Services (NHSS). Paipai nā “Kuaʻana” iaʻu e lele i kēia ala pipiʻi loa. ʻO ia hoʻi ka mea nāna i paipai i kuʻu naʻau, a nāna i hāʻawi mai i ka ikaika e kūpaʻa ai i ka makani nui o kēia huakaʻi. No laila e kuʻu hoa manu hulu like, e lele i laila, e ʻike, e hoʻohana, a e mahalo i nā mea kōkua i hāʻawi manuahi ʻia. E hoʻoulu i kou hoi a holomua i kou ala kūpono. ʻO kekahi pilikia nui aʻu i ʻike ai ma kēia huakaʻi, ʻo ia hoʻi ka haʻo ʻana o kahi manu heu i kona pūnana ma kona one hānau. I nā pō mālie, hoʻi pinepine kuʻu noʻonoʻo i ka hana a kuʻu ʻohana. Me he mea lā, ua nalowale kekahi māhele oʻu. Akā naʻe, ua aʻo wau he mahele nō ia no kuʻu ala, a ʻo ka hoʻomanawanui ka mea e paipai mai i ka holomua. Pono mau i ka manu ke kaʻapeha i kona mau hulu ʻekekeu me ka wiwoʻole. No laila e kūpaʻa ua manu nei i ka makani, i ʻike ai kona ʻohana i ka haʻaheo i kona lele ʻana ma kēia makani ʻinoʻino. I kēia wā, ua ʻike nō au i ka ʻoiaʻio o kuʻu lele ʻana. ʻAʻole maʻalahi ka noho mamao ʻana aku, ʻaʻole maʻalahi ka ʻike ʻana i nā pilikia i kēlā me kēia lā. Akā i kēlā me kēia lā, ulu nō kuʻu hoi. ʻO ka minoʻaka liʻiliʻi o kekahi hoa, ʻo ka leo paipai o ke kumu, a ʻo nā lā malie, ʻo ia nā mea e hoʻoikaika iaʻu. Ma laila nō au i ʻike ai, ʻaʻole wale nō kēia he huakaʻi no ka ʻike, e kuʻu hoa manu, he huakaʻi kēia no ke ola. He ʻaʻaliʻi kū makani nō hoʻi ʻoe e kuʻu hoa manu, ʻaʻole he hoʻokahi makani nāna e kūlaʻi. Mai poina e kuʻu hoa manu, iā ʻoe ma kou huakaʻi ma kēia ala: e kūpaʻa i kou ala, e ʻimi i ka ʻike, a e ulu kou hoi hou ma kēia mokupuni. E hoʻi hou aku ʻoe i kou one hānau me ka haʻaheo, ua piha nō hoʻi kāu ʻumeke i ka ʻike a me ke aloha. Ke lele mau nei nō kēia manu i ka makani ʻinoʻino, no laila e lele wiwoʻole nō hoʻi ʻoe i kou huakaʻi ponoʻī. E ʻonipaʻa kākou! © Hoʻoleia Kapaku 2025 ko mua ko hope

Lopaka Weltman < hoʻi hope He Moʻolelo no Pōpōʻalaea a ʻo Waiʻānapanapa Lopaka Weltman 1 ʻOkakopa 2020 He ‘āina ‘o Wai‘ānapanapa ma ke ahupua‘a ‘o Honokalani ma ka moku ‘o Hāna ma Maui. ‘O ka Lani ha‘aha‘a lāua ‘o ke Ōnini-puaʻiʻo kona mau ua, ‘o ka ‘Ai-maunu lāua ‘o ka I‘a-iki kona mau makani. ‘O ke kumu paha o ka inoa ke ‘ano ‘ānapanapa o ka wai o kekahi pu‘uone ma Wai‘ānapanapa. Kaulana nō ia i ka nani o kahakai a me ka hae o ka nalu. E kipa ‘ia ka pāka moku‘āina ‘o Wai‘ānapanapa e nā malihini a me nā kama‘āina i kēlā me kēia lā. He ‘āina aloha ‘ia nō ia. Eia nō na‘e, ‘a‘ole lau nā malihini i kēia makahiki ma muli o ka ma‘i ahulau ‘o COVID-19. Eia mai he ʻōlelo hoʻoheno na Samuel Kapu e hoʻomanaʻo aʻe ana i kēia ʻāina aloha. Makemake au e ʻike aku A i ka ua lani haʻahaʻa Me ka Waiʻānapanapa A ʻo Maui nō lā ka ʻoi Kaulana nō ho‘i ‘o Wai‘ānapanapa ma ka lāhui Hawai‘i i ka mo‘olelo o ke ali‘i wahine ‘o Pōpō‘alaea. Wahi a kekahi mo‘olelo i kākau ‘ia e E. H. Paulo ma ka Nūpepa Kū‘oko‘a ma ka lā 12 Iulai 1862, ua lilo ke ali‘i wahine he uku i ke ali‘i ‘o Ka‘akea ma ka pā‘ani hā‘awe i kūkulu ‘ia e ka mō‘ī ‘o Kamohoali‘i. He ali‘i kapu nō ho‘i ‘o Pōpō‘alaea, a u‘i wale nō ho‘i. Pi‘i a‘ela ka lili o Ka‘akea ma muli o ke aloha o ka po‘e iā Pōpō‘alaea a me kona aloha i kona kaikunāne hānau hope. No laila ikaika kona makemake e ho‘omake iā Pōpō‘alaea. A laila, mahuka ‘o Pōpō‘alaea me kekahi ʻōhua āna, a pe‘e ma loko o kekahi lua wai ma loko o ka pu‘uone ‘o Wai‘ānapanapa. Ma ka pō nō lāua e hele ana i kauhale o Honokalani no ka ‘imi ‘ana i mea ‘ai. E ho‘omeheu ana ‘o Ka‘akea iā lāua a ‘ike kā i ka mā‘alo o ke aka o ke kāhili i ka ʻili o ka wai. ‘O ka pepehi maila nō ia ā make nā wāhine ‘elua i ke ko‘i a Kaʻakea, a kahe ke koko i ka wai. Ho‘omana‘o ‘ia mai ka mea kipa i ka pu‘uone ‘o Wai‘ānapanapa i ko lāua make i ka pō Kū. E ‘ula‘ula ka wai ia wā. A pūkoko aku nō ka wai i ka ōpae ‘ula i kona pua ‘ana. Hau‘oli nā ‘ōpio Hawai‘i a me nā keiki nō hoʻi i ka lu‘u ‘ana iho i ka pu‘uone i waho o ka lua wai ā ‘au aku i ka lua wai i loko. E ‘au ana paha ‘o Pōpō‘alaea lāua ‘o ka ʻōhua e like me ko lāua make. Akā na‘e, ua pau a‘ela kekahi malihini i ka make i ka makahiki 2017 a pāpā ‘ia ka po‘e ‘a‘ole e hele i ke ala hele a hiki i ka pu‘uone mai ia wā a hiki i kēia lā. Eia nō na‘e, nui wale ka le‘ale‘a o ka hele wāwāe ʻana ma nā ala hele ‘elua ‘ē a‘e e pili ana i kahakai ma ka hulina Hāna a me ka hulina Nāhiku o ka pāka. A hoihoi nō ho‘i ka ʻai ‘aina awakea ma ke one uliuli ‘ele‘ele wale. E ‘ike pinepine ‘ia nā lāwai‘a ma kahakai i kēia wā o ka malihini ‘ole. Mau nō ka waiwai o Wai‘ānapanapa no ka po‘e ‘one‘i a me nā kama‘āina a pau nō ho‘i. Mau nō ke aloha o nā kama‘āina a pau i ia wahi pana, a mau nō ko lākou makemake e mālama i ia wahi pana. E loli ana anei ke ‘ano o ke kipa ‘ana i Wai‘ānapanapa i ka wā i ‘ae ‘ia ai ka ho‘i ‘ana o ka malihini ma ka mahina ‘o ‘Okakopa? ‘O ia paha, ‘a‘ole paha. Lawa nō ka nui o ka pāka no ka malihini a me ke kama‘āina pū akā, pono e kau ka palena o ka helu o nā malihini no ka mālama ‘ana i ka ‘āina. © Lopaka Weltman 2020 ko mua ko hope

Kamalei Krug < hoʻi hope He Aha ka Waiwai o ka ʻŌlelo Hawaiʻi? Kamalei Krug 28 Pepeluali 2021 I ikeia no ke kanaka no kekahi lahui ma kana olelo. Ina e nalowale ana ka olelo makuahine o kekahi lahui, e nalohia aku ana no ia lahui. I keia la, ua nalohia aku ko kakou kuokoa, a i ka pau ana o ka kakou olelo makuahine, o ka pau ana no ia o ka lahui Hawaii. - Ka Puuhonua o na Hawaii, Puke IV, Helu 4, 26 Ianuali 1917 Mai ka wā i hiki mua ai nā Mikioneli i Hawaiʻi nei, ua kupu mai nā pilikia like ʻole o ka lāhui Hawaiʻi. Ua emi mai ka poʻe i hoʻomana i nā akua Hawaiʻi, ua poina nā loina he nui i nā ʻohana, a emi pū maila ka heluna kānaka e ʻōlelo ana i ka ʻōlelo Makuahine o Hawaiʻi nei. Hoʻomaka akula nā keiki e puni i ka nohona haole, nā mele haole, ka lole haole, ka ʻōlelo haole, a pēlā aku. I ka wā i kākau ʻia ai kēlā ʻōlelo ma Ka Puuhonua o na Hawaii ua emi ʻē ka heluna o ka poʻe e ʻōlelo Hawaiʻi ana. Ua hopohopo akula nā kūpuna a me nā mākua o ia wā i ka pau loa ʻana o ka ʻōlelo Hawaiʻi. Ma hope mai, ua emi mau ka heluna kānaka e ʻōlelo ana i ka ʻōlelo Hawaiʻi a ʻane pau akula nō. I ka makahiki 1983, helu ʻia e ka ʻAha Pūnana Leo ke kanakolu wale nō keiki i wali iā lākou ka ʻōlelo Hawaiʻi, a ulu hou aʻe ka hopohopo no ka ʻane make o ka ʻōlelo Hawaiʻi. Ma muli o kēia hopohopo ʻana i hoʻokumu ʻia ai ka Pūnana Leo, nā Kula Kaiapuni, a me nā papa ʻōlelo Hawaiʻi ma nā kula nui. I mea kēia mau kula e aʻo ʻia ai ka ʻōlelo. Ua nui ka poʻe i hāʻawi pau i ko lākou ʻeu ma ka hoʻōla ʻana i ka ʻōlelo. Mau ka hana ʻana o nā kānaka pēlā a hiki i kēia lā. I loko o ka nui o ka hoʻāʻo ʻana o nā kumu a me nā mākua e aʻo i ka ʻōlelo i nā keiki, mau ke kākaʻikahi o ka lohe ʻia o ka ʻōlelo Hawaiʻi i kēia au. Lohe ʻia nō ka ʻōlelo Hawaiʻi ma ke kaiāulu i kekahi manawa eia naʻe he hana hihiu ia i kēia mau lā. He ola ko ka ʻōlelo inā ʻaʻole ʻo ia lohe ʻia? Aia nō ke ola a me ka ʻole o kekahi ʻōlelo i kona lohe a hoʻopuka ʻia ʻana. ʻO ke kuleana o ia mea he ʻōlelo ka holo ʻana o ka manaʻo mai kekahi kanaka mai a hiki aku i kekahi. I mea e kō ai ia kuleana, koi ʻia ka hoʻopuka ʻia ʻana a me ka lohea ʻana o ia ʻōlelo. ʻAʻole he ola maoli ko ka ʻōlelo inā ʻaʻole ʻo ia e hoʻopuka a lohe ʻia. Ua lilo ka ʻōlelo haole ʻo ia ka ʻōlelo laha, a ʻo ka ʻōlelo Hawaiʻi ka ʻōlelo ʻē, ka ʻōlelo i lohe pinepine ʻole ʻia ma kona ʻāina hānau ponoʻī iho. Hewa kēlā i ka manaʻo o kēia mea kākau, ʻoiai ʻaʻole pēlā ma mua. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi ka ʻōlelo laha ma Hawaiʻi, a ʻo ka ʻōlelo haole ka ʻōlelo ʻē. Ua huli loa ko kākou nohona i ka holo ʻana o nā makahiki. I loko o kēia nohona haole, paʻakikī ke ola ʻana e like me ka nohona o nā kūpuna, a paʻakikī ka ʻōlelo Hawaiʻi ʻana i nā manawa a pau ʻoiai ʻaʻole ʻike nā kānaka a pau i ka ʻōlelo Hawaiʻi. ʻIke leʻa wau i ka paʻakikī o ka hoʻāʻo ʻana e ʻōlelo Hawaiʻi i kēia au haole. Pōmaikaʻi loa au i koʻu hānai ʻia ʻana ma ka ʻōlelo Hawaiʻi mai koʻu wā pēpē mai eia naʻe, ua puʻupuʻu ke ala. Mai mua mai o koʻu hānau ʻia ʻana, ua hihia koʻu ʻohana. Ua piʻi ka ʻena o koʻu mau kūpuna i ka lilo ʻole ʻana o ka ʻōlelo haole ʻo ia kaʻu ʻōlelo mua. ʻO koʻu mau kūpuna Hawaiʻi kēlā. ʻAʻole lākou i ʻike i ka waiwai o kā lākou ʻōlelo makuahine ponoʻī. Ua nele ka pepeiao o koʻu mau kūpuna i ka lohe ʻole i ka nani o ka ʻōlelo Hawaiʻi. Pēia pū ko lākou mau waha, ua koʻekoʻe i ka ʻike ʻole i ka ʻono o ka ʻōlelo Hawaiʻi ʻana. Ua manaʻo lākou e nele ana au i ke akamai ʻole inā e hānai koʻu mau mākua iaʻu ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, ka ʻōlelo like a ko lākou mau kūpuna i ʻōlelo ai. ʻO ka ʻōlelo Hawaiʻi ka ʻōlelo i ʻōlelo ai ko kākou mau kūpuna mai o kikilo mai, a i loko o kekahi mau haneli makahiki, ua manaʻo nā Hawaiʻi he waiwai ʻole i ke au nei. Ma muli o kēlā i kākaʻikahi ai ka lohe ʻia o kēia ʻōlelo kamahaʻo a kākou. ʻO ka ʻōlelo haole ka ʻōlelo a ka poʻe nāna i pākaha mai i ko kākou mau kūpuna. ʻO ia poʻe like ka poʻe e pākaha mau ana i ko kākou ʻāina a hiki i kēia lā. Ua maʻa loa maila kākou i kēia nohona haole, a ua poina ihola ka moʻolelo. Ua poina ka pepehi ʻia o ko kākou mau kūpuna e nā mikioneli no ka ʻōlelo ʻana i kā lākou ʻōlelo makuahine. Ua poina ko lākou lawe ʻaihue ʻana i nā waiwai a pau o ko kākou ʻāina. Ua poina pū ko lākou hoʻopaʻahao ʻana i ko kākou mōʻī i kona hale aliʻi. Ma hope o nā hana a pau a ka haole i hana ai iā kākou, mau ko kākou hoʻopuka ʻana i ka lākou ʻōlelo. Mau ko kākou hāʻawi ʻana i ka mana iā lākou, ka hāʻawi ʻana hoʻi i ke aloha i ka ʻīlio. Mai hoʻopoina i ka moʻolelo. E ʻōlelo Hawaiʻi kākou no ka mea ʻo ka ʻōlelo ia a ko kākou mau kūpuna a ʻoiai ʻo kākou ke aka o lākou e mau nei i ke alo pali, he kuleana nō ko kākou e ʻauamo i ka ʻōlelo no lākou kekahi. Inā makemake e Hawaiʻi maoli kākou, e hana e like me ka hana a nā kūpuna o kākou. ʻAʻole e hilahila i ka ʻōlelo Hawaiʻi ʻana no ka mea ʻo ka ʻōlelo ia a ko kākou mau kūpuna. Inā hilahila kākou i ka ʻōlelo a nā kūpuna, hilahila kākou i ko kākou ʻano iho nō. E like hoʻi me ka mea i kuhi ʻia ma ka nūpepa, “I ka pau ana o ka kakou olelo makuahine, o ka pau ana no ia o ka lahui.” ʻO ka ʻōlelo ka mea e Hawaiʻi ai kākou. Inā kākou e ʻōlelo haole mau, he pono ka nīnau ʻana iā kākou iho nō, he aha lā hoʻi kākou? No ka mea, he Hawaiʻi au. © Kamalei Krug 2021 na Kamalei Krug ko mua ko hope

Makana Gomes < hoʻi hope ʻAʻohe Hala ʻUla o ka Pō Makana Gomes 4 Kēkēmapa 2023 He leo heahea mai ka poʻe o Puna maka kōkala i ka hikina a hiki aku i ka poʻe kuawehi i ka ulu hala ʻo Kahaʻipū ma ke komohana. Aloha nō kāua e ka hoa makamaka heluhelu i hiki mai nei i mua o kēia wahi nūpepa. Eia hou ka leo o kekahi polohīnano e kūkala ana i mua ou me ka wehewehe hou ʻana i mau mea no ka unala lauhala hoʻi. Ua minamina kā hoʻi ka hala ʻana o nā ʻike hohonu o ka unala lauhala, akā e hoʻolaha ana kēia polohīnano i nā mea aʻu i aʻo ai mai ka waha mai o kuʻu poʻe kumu. E laʻa, nā akua o ka unala lauhala, nā inoa o nā pūhala kaulana, nā māhele o nā lau, nā piko, nā hoʻoheno, nā kaila o ka ulana ʻana, a pēlā wale aku. ʻO ia nō, ʻo Kāʻeo Izon, ke kumu hoʻi o nā hui unala lauhala ʻo ʻAla Hīnano a me Waianuhea o ka pua hala a me C. Pueo Pata, ke kahu hoʻi o ua mau hui nei. E like me ke poʻo inoa i kau ʻia ma luna aʻe nei, ʻaʻole hala ʻula i ka pō. Inā maopopo ʻole iā kākou nā ʻike hohonu o kēia ʻoihana ʻoi loa o ka makamae, pehea lā kākou e mahalo ai i kona mau hiʻohiʻona? No laila e ka makamaka heluhelu, e heluhelu mai i kēia pule no ka poʻe unala lauhala. Na C. Pueo Pata i haku i kēia pule aʻu e kālailai ana. Ua ʻako ua ʻo Pueo i nā ʻike ʻāhui hala like ʻole, ʻokiʻoki ʻia a ʻoi, a laila kui ʻia a paʻa ihola me he lei ʻaʻala hiehie lā ke nānā aku! ʻO kekahi kumu o kāna haku ʻana i kēia mele pēia, ʻaʻole nui nā oli a me nā pule unala lauhala i ili maila i luna o kākou i kēia au. He aha ke kumu o kēia hoʻīli ʻole ʻana mai i ia mau ʻano pule? Maliʻa paha, ua pau kēia ʻike i ka nalowale ma muli o ke kālele manaʻo, ʻo ia hoʻi, aia nō ke ola i ka hana. Me he mea lā, ʻo ka maiau o ka lima ka mea nui, ʻaʻole i nānā ʻia ke kāpulu o ka naʻau. E uhi ana ka wā i hala i nā mea i hala. Mahalo hoʻi au i kēia māhele i hoʻopaʻa naʻau ʻia e ka poʻe kūpuna. E laʻa, nā ʻano piko, nā ʻano hoʻoheno, me nā ʻano hana ʻokoʻa, ʻo ia hoʻi, nā hana i kō i ka lima. Akā, ua hiki iā kākou ke hānai hou i ia mau māhele o ka noʻonoʻo ma nā ʻike i waiho maila ma loko o ka nūpepa, a ma loko hoʻi o nā inoa ʻāina kekahi. No laila, hoʻomaka kākou ma paukū mua o nei pule, ma nā māhele o ke poʻo lauhala i helu ʻia ma ka pule a Pueo Pata i haku ai ma ka lā ʻumikūmāono o Novemaba i ka M.H. 2019. Ua kapa ʻia ʻo “He Pule No Ka Poʻe Ulana Lauhala.” ʻOiai, he pule kēia no ka poʻe ulana lauhala; hoʻomaka aʻela ʻo ia me ke kuhi ʻana aku i nā māhele o ka lau mai ka muʻo a i ka polohīnano. ʻO ia hoʻi mai ka piko o ke poʻo, a i waho. Penei ka hoʻomaka ʻana: Lau ʻo ʻOhiʻohikupua– He muʻo, He ʻao, He pūʻawa, He pūkani, He ʻiokoʻo, He koʻo, He pili lāʻele, He lāʻele, He paʻilauʻula, He polohīnano– He lau mai nō. E like me kaʻu i wehewehe ai i kēlā mahina i hala aʻela, na ʻOhiʻohikupua i hoʻolako mai i nā lako āpau e pono ai ka mea ulana lauhala. No laila, he kūpono ka hoʻomaka ʻana me kona inoa. Pēlā nō kā Pata hana ma ka hoʻomaka ʻana o kēlā me kēia paukū i mea e kūpinaʻi ai ka inoa ʻo ʻOhiʻohikupua. He kuleana a he hana ko nā māhele lau āpau. Ua hiki ke hoʻohālike i kēia mau māhele o ka lau me ka māhele o ke ola kanaka. ʻO ka muʻo hoʻi ka wā pēpē a ke ulu aʻe a oʻo mai, ʻo ia ka wā ʻiokoʻo. Ke ʻelemakule a luahine maila, ʻo ia ka paʻilauʻula me ka polohīnano hoʻi. Ke hele ʻoe i ka ʻohi lauhala ʻana ma kahi wahi, makaʻala a makawalu hoʻi i ke aka o ka pūhala me ke ola o ke kanaka. Inā he muʻo ʻoe ʻaʻohe mea e hoʻopalekana aku iā ʻoe. ʻAʻohe ona kōkala. ʻAʻohe ona ikaika. ʻAʻohe ona leo. Me he mea lā he pēpē maoli ʻo ia. Aia nō a oʻo maila ka lau me ke kōkala, ʻo ia ka wā e ulu maikaʻi ai ka lau. Me he kanaka lā e oʻo ana ka noʻonoʻo. Ma ka paukū ʻelua helu papa ʻia nā papa o Kahiki. E laʻa, “Kahikikū a me Kahikimoe.” Hoʻomanaʻo paha ʻoe i ka moʻolelo o ʻOhiʻohikupua me kona ulu ʻana mai lalo mai o ke kai ma Kahiki? He maʻamau kēia hea ʻana i nā papa ma ke oli a ma nā mele Hawaiʻi hoʻi. Ua hōʻike ʻia ka pilina me ʻOhiʻohikupua i kona kupu mua ma Kahiki. ʻO ka paukū ʻalua, hoʻomaka ana penei: Lau ʻo ʻOhiʻohikupua– I Kahikikū– I Kahikimoe, I Kahikiikapapanuʻu– I Kahikiikapapalani, I Kahikikapuihōlanikekuʻina– He ʻuluʻulu mai nō. ʻIke paha ʻoe i kekahi mau hua ʻōlelo pili i ka ulana? Pehea ʻo Kahikikū me Kahikimoe. Kohu mea lā, hiki ke ʻike ʻia ka hana a ke kū ma ka unala ʻana ma kona ʻano he kāne ma o ka huki mālie ʻana i ka ʻaoʻao ʻākau. Ma ka ʻaoʻao o ka moe, hiki ke ʻike ʻia ka hana a ka moe ma kona ʻano he wahine ma ka moe mālie ʻana ma waena o nā kū. Eia naʻe, ʻaʻole hiki ke hoʻokaʻawale i ke ʻano o kū a me hina, aia nō lāua ma kahi like i loko ou a i loko hoʻi o ka hana kekahi. Ua hoʻohālikelike ʻia hoʻi kēia me ke ʻano o ke kanaka. Pēlā nō ma ka unala ʻana, ke huki mai i nā moe i ka ʻaoʻao o nā kū, e kīkeʻekeʻe auaneʻi kāu ala e ulana ana, ʻo ia nō ʻoe ʻo ke ala nui o Hana ma Maui ala. ʻO kēia ka paukū ʻakolu, penei ka hoʻomaka ʻana: Lau ʻo ʻOhiʻohikupua– ʻUmiki ʻia ʻo Pele, Lānia e Pele, Hukia e Pele, Hoʻoleia e Pele, Ulu iā Pele ma Hawaiʻi nei–He loaʻa mai nō. He mea kēia paukū no ka poʻe ulana lauhala e hoʻomaopopo ai i ka moʻolelo o ka unala lauhala. I mea aha i hoʻokomo ai ʻo ua Pueo i kēia mau lālani e pili ana iā Pele? Hoʻomanaʻo paha ʻoe i ka moʻolelo aʻu i hōʻike ai i ka mahina i hala aku nei, ʻike akula kākou i ka moʻolelo o ʻOhiʻohikupua i kāna hoʻohihia ʻana iā Pele. Pehea kou manaʻo no kēia mau hua ʻōlelo? Kau nō ka manaʻo i ka manaʻo nui o ka moʻolelo, i ka hoʻolei ʻia ʻana o nā poʻo lauhala e Pele. ʻUmiki ʻia nō ʻo Pele e nā kōkala o ʻOhiʻohikupa. Ua lānia o Pele i nā lau a hoʻokuʻu ʻia ʻo ia. E alia iki kākou a, e wehewehe i kēia huaʻōlelo i puka i luna aʻe nei. ʻO lānia, pili i ka moʻa ʻia ʻana o nā lauhala ʻōpiopio i ke ahi a i ʻole ma luna o nā nānahu. Ma hope pono o ka lānia ʻia e Pele, ua hukia nā lauhala e Pele. A laila hoʻoleia nā poʻo hala e Pele. Ua ulu nō iā Pele ma Hawaiʻi nei. Pēlā nō e hoʻolako ʻia ai ka poʻe unala lauhala Hawaiʻi i nā lauhala e pono ai ka unala lauhala ʻana. I kēia manawa, haʻalele kākou i kēia paukū ʻekolu no ka nānā ʻana i ka paukū ʻeha piha i nā ʻōlelo noʻeau. Aia nā ʻōlelo noʻeau he nui ma ka paukū ʻehā. I mea aha ka ʻōlelo noʻeau? Eia ka waiwai o ka manaʻo Hawaiʻi i loko o ia mau ʻōlelo noʻeau i mea e hōʻike aku ai i ke kuanaʻike o ka ʻāina, a me nā mea kūlohelohe o ke ao Hawaiʻi. Pēia ka hoʻomaka ʻana: Lau ʻo ʻOhiʻohikupua– I ka ua pehi hala o Hāmākua, He paʻipaʻi mai nō; I Puna maka kōkala, He kīhae mai nō; I nā hala o Kahuku, ʻau i ke kai, He hoʻoluʻu mai nō; I ka hala māpu ʻaʻala o Ūpēloa, He holoi mai nō; I ka hala o Pōhākaʻa, He pōkaʻa mai nō; Pā ka Mololani i Kuaaʻohe, He kō mai nō; ʻOʻoi nā kui i ʻOpihikao, He mauʻu mai nō Hū wale aʻe ka nani i kēia paukū ma o nā aka o nā ʻōlelo noʻeau! Nani maoli nō. Aia nō i Hāmākua ma Maui ka ua pehi i ka ʻāhui hala a lohe ʻia ka paʻipaʻi o ka ua i ka hala. Ma Puna waiho ʻia ka piko o ka pēpē i loko o kekahi pūhala i mea e ulu ai kona lihilihi maka me ke ʻano milo o ke kōkala lauhala. Aia i Kahuku ma Oʻahu mokupuni, nā pūhala kokoke i ke kai a hoʻoluʻu ʻia mai nō e ka ʻehu kai. Hoʻomākaukau ka poʻe o Kahuku i nā lauhala me ka hoʻoluʻu koke i ka lauhala i loko o ka wai i mea e hoʻopalupalu ai i ka lauhala. ʻO ka lauhala kokoke i ke kai ka makemake a kekahi poʻe unala no ka mea aia ka paʻakai i loko, akā ʻo ka lauhala o ke kuahiwi kaʻu i makemake ai. Kaulana loa ʻo Hilo i ka lauhala, a ʻo Ūpēloa kekahi wahi i loko o Hilo me ka hala māpu ʻaʻala i ka ihu. Mai hea mai kēia māpu ʻaʻala? Mai ka ʻāhui hala? Mai ka ʻaʻala o ka hīnano? Pehea kou manaʻo? Aia nō a palupalu ka lauhala, hiki ke holoi i ka lau a ūpē. Aia ma Pōhākaʻa, Hawaiʻi ka hana pōkaʻa i ka lauhala. Kapa aku kekahi poʻe i kēia kaʻa ʻana o ka lauhala he pōkaʻa, pōʻala, a i ʻole kūkaʻa. Ma ʻOpihikao kahi i hoʻokumu mua ʻia ai ke koe lauhala e kekahi kaikamahine. Aia ma ka Nupepa Kuokoa , Buke 18, Helu 20, 17 Mei 1878 ka ʻatikala i puka ai kēia ʻōlelo no ua kaikamahine nei. Mau nō kā kākou hoʻohana ʻana i kēia ʻano koe no ka hoʻolako ʻana i nā mauʻu! Me he mea lā, he kaʻina hana kēia paukū mai ka ʻohi ʻana i ka lau ā i ke koe ʻana i nā lau. E ka makamaka heluhelu, ʻaʻole au e kaulaʻi i nā iwi i ka lā, no laila e kāpae aku ana au i ka paukū ʻehā, ʻeono, me ʻehiku. No laila, ua hiki mai kāua i ka paukū hope loa, ʻo ia ka paukū ʻewalu. Mōakāka paha kēia paukū hope loa, a eia ka hoʻomaka ʻana: Lau ʻo ʻOhiʻohikupua– He lako, He pono, He loaʻa, He ola, He palalauhala, He haumakaʻiole, He kau i ka puāneane mai nō. Noa, lele wale aku lā! Ma mua o koʻu hoʻokuʻu ʻana iā ʻoe, e ka makamaka heluhelu, he manaʻo hope loa ko kēia polohīnano e kūkala ai. I mea aha koʻu wehena i kēia pule? I mea e hohonu ai ka ʻike o kahi e ulana pāpale ana ma waho aʻe o ka hana lima wale nō. Aʻo maila au mai kaʻu kumu, ʻo ka hoʻomau ʻana a me ka hoʻoholomua ʻana ka mea nui o kēia hana noʻeau makamae. ʻAʻole ia no ke kūʻai aku a hoʻokiʻekiʻe iā ʻoe iho. He pū hala aʻa kiolea. Inā pēlā ke kumu o kou ulana ʻana, pohō a lapuwale ʻoe. ʻO ka mea koʻikoʻi, he oli hou kēia, eia naʻe, kahiko kēia mau wahi i helu ʻia e Pueo Pata. No laila he hōʻailona ia me ka hoʻonui ʻana i ka ʻike me nā hua ʻōlelo pili i ia hana. He wahi leo mahalo kēia iā Kāʻeo Izon kaʻu kumu a me Pueo Pata, ke kahu hoʻi o kaʻu hui. ʻAʻohe hana a Kauhikoa, ua kau ke poʻo i ka uluna. © Makana Gomes 2023 #loinahawaii ko mua ko hope

Yuko Uchida < hoʻi hope E wehe i ka puka! E hui kākou, o mehameha auaneʻi. Yuko Uchida 5 ʻOkakopa 2023 ʻAuhea ʻoukou, e nā manu i lele mai i ke kulanui o Hawaiʻi, mai nā ʻāina like ʻole mai! Ua hānai ʻia e ko ʻoukou mau mākua a kūpuna paha, ma ko ʻoukou mau pūnana ponoʻī. A ua lele maila i Hawaiʻi nei, me he manu ʻōpio lā e noho ana i pūnana hou i kēia kau. ʻO ka wā kēia e ʻīnana aʻe ai. E ʻike ana ʻoukou i nā mea hou. E launa ana ʻoukou me nā hoaaloha hou. E aʻo mai ana ʻoukou i nā mea hou. ʻAkahi nō ʻoukou a hoʻomaka i ka nohona hou ma ke ʻano he haumāna hou i ke kulanui o Hawaiʻi! Eia hoʻi, inā ua neʻe mai ʻoe i Oʻahu nei mai kahi mamao mai, maliʻa paha, ke ʻike ʻia nei ka pilikia o ka nohona kaʻawale i kou one hānau. A nui aʻe paha ka hopohopo, no ka mea, ʻaʻole ʻoe ʻike a kamaʻilio pinepine me kou ʻohana. Mai hopohopo. ʻO wau kekahi i neʻe ma Oʻahu mai ka ʻāina ʻē mai. Ua hopohopo au i ka nohona hou i ke kulanui. Akā, ua loaʻa koʻu wahi e maluhia ai. A e loaʻa ana kou wahi iā ʻoe kekahi. ʻO ka mehameha, ʻo ia ka pilikia nui o ka haumāna hou i neʻe mai, mai ka ʻāina ʻē mai. Ua neʻe au i Hawaiʻi mai Iāpana mai ma ke ʻano he haumāna hou he ʻeono makahiki aku nei. Ma ke kula o ka ʻōlelo Pelekania au i hoʻomaka ai i koʻu nohona hou ma Hawaiʻi. Ua hoʻokumu ʻia ke kula ʻōlelo Pelekania no nā haumāna i maʻa ʻole iā lākou ka ʻōlelo Pelekania, e laʻa ka poʻe Kepanī, Kōlea, a me ʻEulopa. I kēlā manawa, ʻaʻole au i mehameha, no ka mea, aʻo pū mai nā haumāna Kepanī ma laila. Ma hope o koʻu aʻo ʻana mai i ka ʻōlelo Pelekania, hoʻomaka au e aʻo mai i ka ʻōlelo Hawaiʻi i ke kulanui kaiāulu ʻo Kapiʻolani. Ma hope o ka puka ʻana i ke kula kaiāulu ʻo Kapiʻolani, komo au i ke kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa. Ma laila i ʻike mua ʻia ai ka mehameha a me ka hopohopo. I koʻu kau mua ma ke kulanui, ua launa mua au me koʻu mau hoa papa a me kaʻu mau kumu. I kēlā manawa, pīhoihoi loa au i ke aʻo ʻana mai i ka ʻōlelo Hawaiʻi i ke kulanui. Akā, hopohopo nō hoʻi au, no ka mea, ʻaʻohe oʻu hoa ma ke kulanui. Ua hoʻi aku koʻu mau hoa Kepanī i Iāpana ma hope o kā lākou puka ʻana i ke kula kaiāulu. Hemahema kaʻu ʻōlelo Hawaiʻi, no laila, ʻaʻole hiki iaʻu ke kamaʻilio me koʻu mau hoa papa. Makaʻu au i ke kamaʻilio ʻana i kēlā manawa. No laila, ua ʻimi au i mea kōkua. Ua makemake au e kamaʻilio me nā haumāna ma waho ka papa. ʻOia hoʻi, hiki ke kamaʻilio i ka papa, akā ua ʻimi au i kahi hunāhunā ʻole. Ua pani ʻia a paʻa koʻu naʻau i kēlā manawa, a hoʻokaʻawale au iaʻu iho. Inā pani ʻia ka puka o ka pilina, ʻoi aku ka ʻino. Ma muli o kēia pilikia o koʻu nohona hou, ua aʻo mai au. Inā makemake au e hoʻoponopono i kēia pilikia, e hoʻohāmama i ka naʻau. A, ua hāmama ka puka o ke keʻena mānaleo noʻu. ʻO ia ka makahiki 2021, a ua laha ka maʻi ahulau covid, no laila, ua hui mākou i ka lumi mānaleo ma ka pūnaewele. I koʻu hui ʻana i ka lumi mānaleo, launa pū au me nā haumāna aʻu i ʻike ʻole ai ma ka papa. No ka hemahema o kaʻu ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻolohe wale nō au i kēlā manawa, akā hiki iaʻu ke aʻo mai i nā hua ʻōlelo me ka makaʻu ʻole. I ka papa, ua hopohopo au, me ka manaʻo, “ʻAʻole au makemake e hoʻopuka hewa i ka ʻōlelo! ʻAʻole au makemake e hoʻopilikia i koʻu mau hoa papa no kaʻu ʻōlelo hemahema!” No laila, ua makaʻu au i ke kamaʻilio ʻana i ka papa. E kuʻu makamaka heluhelu, inā hemahema kāu ʻōlelo Hawaiʻi ʻana, mai hopohopo. ʻO wau hoʻi kekahi. Inā hoʻolohe wale nō ʻoe, maikaʻi nō hoʻi ka noho ʻana i ka lumi mānaleo. No ka mea, hiki iā ʻoe ke launa me nā hoa a me nā mānaleo ma laila. No laila, e kipa kākou i ka lumi mānaleo! He mea nui ka pilina me nā hoa, nā kumu, a me nā mānaleo. I ka lumi mānaleo, hiki iā ʻoe ke hui me nā haumāna ma nā pae like ʻole. E kōkua ana lākou iā ʻoe. Inā hilahila ʻoe, mai hopohopo. Maikaʻi ka noho wale ʻana nō i ka hui, a maikaʻi ka hoʻolohe ʻana i ke kamaʻilio o nā haumāna a me nā mānaleo. E waiho i ka hilahila ma ka hale! E hui kākou, o mehameha auaneʻi. © Yuko Uchida 2023 #kulanui #kanaka #olelokanaka E kipa i ka Lumi Mānaleo ma IG. ko mua ko hope

Kuʻi ka Lono Haʻalele ka Poʻe iā Chiapas, Mekiko no Kuakemala Kūlani Hagemann-Frank 17 ʻOkakopa 2024 E nā mamo a Hāloa, e maliu mai. Eia kekahi nūhou kūwaho aʻu e hōʻike aku ai i mua o ʻoukou. Pili kēia nūhou i nā kānaka a me nā lāhui ʻōiwi ma nā ʻāina ʻē. He pilikia nui i ulu ma kekahi kapa aku o ka Moananuiākea. Eia ka nūhou o ka pilikia o nā mamo a ke kūlina, he mau lāhui ʻōiwi nō. e heluhelu Me he ʻIwa lā i Kāʻili Waiwai Māhie Beck 5 ʻOkakopa 2023 Paipai mākou iā ʻoukou, e nā makamaka heluhelu, e noʻonoʻo i nā mea e hana ʻia nei ma Maui Komohana, a e nānā i nā hana a nā hui nui o laila. Ma loko o kēia pōpilikia kaumaha loa, ʻike mōakaaka ʻia, ʻaʻole hiki iā kākou ke hilinaʻi i ke aupuni, no ka mea, ʻaʻole lākou e mālama i ka pono o ka lehulehu, a i ka pono o Hawaiʻi. Hoʻolako mau ʻia nā hui nui i ka wai, no ke kumu hoʻokahi ʻo ke kālā a me nā pōmaikaʻi ʻē aʻe e loaʻa ana i ke aupuni. E noʻonoʻo pono kākou no ka pilina o nā hui nui lāua ʻo nā luna aupuni. e heluhelu A Hiki i ke Aloha ʻĀina Hope Loa Kahanu Cuban 15 Pepeluali 2023 I ka lā 17 o Ianuali i mākaʻikaʻi ai ka poʻe aloha ʻāina no ko kākou aliʻi wahine aloha, ʻo Liliʻuokalani. Ua lāhui mākou i ke kakahiaka nui a ua ʻālana ʻia he hoʻokupu no ko kākou mau aliʻi ma Mauna ʻAla. A laila, neʻepapa akula mākou me ka lōkahi i ka hale aliʻi ʻo ʻIolani. e heluhelu Nā ʻIole Nahu ʻAipono! Keolamaupono Sagario 1 Nowemapa 2022 I ke kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa nei, he mau kānaka e hōʻiole nei i nā pono o ke kula a me nā haumāna. He aha ia mea ʻo ka hōʻiole ʻana? ʻO ka hōʻiole ʻana, ʻo ia nō ka ʻaihue ʻana o ke kanaka i nā mea pono waiwai a kekahi kanaka ʻē aʻe. e heluhelu Ka Noho Kūʻokoʻa Lanakila ʻana o Kou ʻĀina Hānau Ponoʻī Keleka Falces 4 Kēkēmapa 2023 I kau ʻia maila i luna ke poʻomanaʻo i ʻike ʻia ai ka pono a me ke ʻano koʻikoʻi o ia mea no ka mau loa aku o ke ola o kekahi lāhui. ʻO ka noho kūʻokoʻa lanakila ʻana o kou one hānau ponoʻī ka wai kahe e lupalupa mai ai ka ʻāina. Ke kāʻili ʻia a ke hōʻaui ʻia akula hoʻi ua wai lā mai kou ʻāina aku, e pau pū iho ana nō hoʻi nā mea e lako pono ai ka nohona. e heluhelu Ola ka ʻĪ, Koʻolau Kahanu Cuban 1 Malaki 2023 No ka ʻaha hoʻoulu ʻōlelo Hawaiʻi ʻo Ola ka ʻĪ. Ua mālama ʻia ma ke kikowaena kūʻai ʻo Koʻolau i Pepeluali 2023. e heluhelu Wehe ʻia ke Kau ʻAha ʻŌlelo 2023 Māhealani Traub 15 Pepeluali 2023 ʻO ka lā 18 o Ianuali, ʻo ia nō ka lā i wehe ʻia ai ka ʻahaʻōlelo o ke aupuni ma ke kapikala. He lā nui kēia no nā poʻe o Hawaiʻi nei. Koʻikoʻi loa kēia au o ka makahiki, no ka nui o nā pila like ʻole e kākau ‘ia nei, ā inā ‘āpono ʻia ua mau pila nei, he mau kānāwai hou ia no ke aupuni. e heluhelu Kōlea a Kōlea, Kiʻi i ka Wai Lokalia Roldan 1 Nowemapa 2022 ʻO ke poʻomanaʻo i kau aʻela ma luna aʻe nei, ua lohea nō ma ke mele ʻo "Kāhuli Aku, Kāhuli Mai" nō nā pūpū hinuhinu o uka, akā, he manaʻo ʻokoʻa kaʻu e hoʻopaneʻe aku ai i mua o ʻoukou poʻe mamo no ka ʻaihue ʻia ʻana o ko kākou wai a lilo i ka manu o Kahiki! e heluhelu Ua Pau ʻo Waiola i ke Ahi Kailana Keen 5 ʻOkakopa 2023 Eia nā ʻohana ma Lāhaiana, Maui, ke luʻuluʻu nei i ke aloha. Hoʻokahi mahina aku nei, ua hele a pau loa ka nani o Lāhaina i ke ahi. Ua ʻā nā hale a me nā halekuʻi a pau loa, a ua hele kekahi mau kānaka i ke ala hoʻi ʻole mai. Nui loa aʻela nā leo uwē o ka lehulehu me ke kulu makawalu ʻana o ka waimaka i ka pau ʻana o ke ola o kānaka a me nā mea waiwai i ke ahi. ʻO kekahi o nā hale i pau, ʻo ia nō ka hale pule kupaianaha loa ʻo Waiola i kū ma ke alanui ʻo Waineʻe. e heluhelu No ka Pono o ka ʻĀina Kūpono Achuela 15 Pepeluali 2023 He ui, he nīnau, aia i hea ka wai a Kāne? He ui, he nīnau hou, aia i hea ke aloha no ka wai a Kāne? Ke aloha no nēia ʻāina? Aia kā i ka pūʻali koa o ʻAmelika? ʻO ia nā nīnau koʻikoʻi loa. He moʻolelo kēia no ka wehewehe pono ʻana i ke kūlana maoli o ka hana a ka poʻe i kūkala mai na lākou nō e hoʻomalu iā Kapūkakī, ʻo ia hoʻi ʻo Red Hill. e heluhelu Piʻi mai nā Kai o Hawaiʻi Maile Wong 1 Nowemapa 2022 He wahi mea hoihoi kaʻu e waiho ana ma mua ou, e ka mea heluhelu iā Ka Ulu Hoi, ʻo ia hoʻi, ke piʻi nei ke kai o Hawaiʻi. I kēlā me kēia makahiki ke nui nei ke kai piha a e pihō auaneʻi nā kaona a me nā wahi like ʻole ma kai. Akā, ʻo ka mea hoihoi, ʻaʻole wale nō ma kahakai e piʻi ana ke kai. Piʻi hoʻi ke kai i loko o nā lāʻau e ulu aʻe ma kahakai. e heluhelu E Mālama iā Lēʻahi! Yuko Uchida 1 Nowemapa 2022 No kona nani i kipa nui ʻia ai ʻo Lēʻahi e ka nui lehulehu. Akā, ʻaʻole maʻemaʻe ka ʻāina ma luna o ka mauna. Inā nui nā mea kipa o Lēʻahi, loaʻa ka hihia i ka mauna. ʻEhia kānaka e piʻi i ka puʻu ʻo Lēʻahi i hoʻokahi lā? He ʻeono kaukani kānaka i kipa mai i ka lā hoʻokahi! e heluhelu kiʻi hou

Puke 25 . Helu 1 . 10 ʻOkakopa 2026 No ka ʻĀina Lā Launa Pū- Kau Hāʻulelau Kālaʻe Kukahiko Waipuna lau me ke aloha, e nā makamaka ʻōlelo Hawaiʻi o ka Lāhui Hawaiʻi! Hū ka ʻono o ka ʻōlelo Hawaiʻi, e inu kākou a kena i ka wai ʻo ka ʻōlelo makuahine! E ala! E ulu! E naue mai! I ka lā 16 o ʻOkakopa, ma ka Pōʻalima, e launa pū kākou me nā hoa ʻōlelo Hawaiʻi ma ka Hālau o Haumea ma Kamakakūokalani. Ma ka hola 8:30 o ke kakahiaka a i ka hola 1:30 o ke awakea, e kamaʻilio pū kekahi me nā haumāna ʻōlelo Hawaiʻi. Mai ka papa mua o ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka papa hope, e hiki ana nā haumāna mai nā papa like ʻole. Ka wai, ka ʻāina, a me ke kuleana o Honokōhau Hoʻoleia Kapaku E nā makaʻāinana Hawaiʻi, he mea nui ka ʻike ʻana i ka pilina paʻa ma waena o ke kanaka, ka ʻāina, a me ka wai. Mai ka wā kahiko mai, he kumu ola ka wai no ke kanaka Hawaiʻi. Ma o ka wai e ola ai ka ʻāina, e ulu ai ka mahiʻai, a e paʻa ai ke kaiāulu. ʻAʻole ka wai he waiwai kūʻai, akā he kuleana ia a kākou e mālama ai no nā hanauna e hiki mai ana. I kēia au, ua ʻike ʻia ka haki ʻana o kēia pilina ma muli o ka hoʻohana hewa ʻia ʻana o ka wai no ka pono ʻoihana. Kealohapauʻoleakūkū Silva Ma ka lā ʻumi kūmākolu o Kepakemapa au i ʻaimaka iho ai i ka niu ma ka loko iʻa ʻo Kalauhaʻihaʻi i ke ahupuaʻa ʻo Niu. ʻO ke kinai ihola nō ia o ka makewai ke pā mai ka wai niu i ka puʻumoni. Maʻalahi nō ka māihi ʻana i ka niu haohao i momona iho i kona ulu ʻana. ʻO ke kau aʻela nō ia o ko mākou manaʻo i kēia mele: Na wai, na wai nō ʻoe aʻe pakele aku, pakele aku I ka wai, ka wai o ka niu, o ka niu haohao, niu haohao He maʻū, maʻū, maʻū i ka puʻu ke moni Ka Hawaiʻi i Keomolewa Kamālamalama Ishii ʻO Keomolewa, kapa ʻia ka Pacific Northwest i ka ʻōlelo haole. Aia kēia ʻāina ma Kanaka — ʻo Vitoria a me Vanekouwa nā ʻāina laha — ā i ʻAmelika Hui Pū ʻIa — ʻo Wasinetona, Oregona, a me Kapalakiko kekahi mau ʻāina. Ua pōmaikaʻi mākou ʻo nā Hawaiian Youths Abroad i ke aʻo ʻana e pili iā Keomolewa a me kona mau poʻe Hawaiʻi kaulana, me ka huakaʻi pū ʻana. "Mai Piʻikoi" Māhealani Figueroa-Lee Mai piʻikoi ʻoe i ke akule lā A he iʻa ʻāhaʻi i ka hohonu lā Hoʻi iho ʻoe i kahi ʻanae lā Me ka manini pūlehu ʻia lā ʻO ke kole ē ka iʻa maka onaona lā He ʻono to mito hoʻi tau i To puʻu te momoni aku Eia nō i luna nei ka paukū ʻelua o ke mele “He ʻOno” na Bina Mossman. Ua maopopo ʻia ʻo ke mele nona kēia paukū, ua laha nō, keu hoʻi ka paukū mua. Mai Namu Mai Hooleia Kapaku Auē! Lohe aku nei au i kekahi mau manu, he ipu pala ʻole e namu aku nei i nā pua ʻimi kekelē ʻŌlelo Hawaiʻi, ʻo ka lilo ʻana i kumu ke ala hoʻokahi ma hope o ka puka kula ʻana. ʻO ua mau manu kakani nei, no ko kāua lāhui like nō, akā ʻo kai heʻe nō kahi e noho ai. Me he mea lā, i ko lākou manaʻo ʻo ke aʻo ʻana aku ka hana hoʻokahi e pono ai ka ʻōlelo makuahine, a ma ka lumi papa nō e ola ai. No ka ʻŌlelo Kanaka ʻAʻole Ia he "Slack Key", He Kī Hōʻalu Ia. Makana Gomes ʻO ke poʻo manaʻo i kau ʻia aʻela ma luna, ua huki ʻia mai ka ʻōlelo a Alice Namakelua, kahi hulu kupuna nāna i pūlama i ka ʻoihana hoʻokani kīkā kī hōʻalu. No ka Leʻaleʻa ʻO Trump anei ke Kaʻahumanu o ko kākou wā? Kamālamalama Ishii Ma ka lā 5 o Nowemapa o ka makahiki nei i piha ai ka makahiki mua ma hope mai o ko Donald Trump lanakila ʻana i ke koho pāloka ʻana i ka pelekikena hou o ʻAmelika. No kekahi mau kānaka, he pōmaikaʻi nō kēia. Eia naʻe, he ʻino nō hoʻi kāna i hana ai. Ka Ulu Hoi Kahikina de Silva Luna Hoʻoponopono Makana Gomes Hope Hoʻoponopono Nā Mea Kākau Māhealani Figueroa-Lee Kamālamalamaonālani Ishii Hoʻoleia Kapaku Kaya Leonard Kealohaikapoliokainoa Martin Hiʻilei Patoc Kahākūkaʻalani Rios Kealohapauʻoleakūkū Silva Puaʻala Wakinekona Makana Gomes E hoʻouna mai i leka: kauluhoi@gmail.com Ō Heluhelu Mai

Kulanui Ka Hawaiʻi i Keomolewa Kāmalamalamaonālani Ishii ʻOkakopa 9, 2026 Ua pōmaikaʻi mākou ʻo nā Hawaiian Youths Abroad i ke aʻo ʻana e pili iā Keomolewa a me kona mau poʻe Hawaiʻi kaulana, me ka huakaʻi pū ʻana. ʻO kēia papahana, na Ka Mōʻī Kalākaua i hoʻokumu mua aku. He ʻiʻini kona e hoʻonaʻauao i nā kānaka Hawaiʻi. No laila, hoʻouna ʻo ia i nā ʻōpio he ʻumikūmāwalu i nā wahi like ʻole, ma Iāpana, Ladana, Italia, ā pēlā aku, no ka ʻimi naʻauao ʻana. Pau naʻe ua papahana nei i ka makahiki 1887. Ma muli o ke Kumukānāwai hou o ko Hawaiʻi Pae ʻĀina, nele akula ke aupuni i ke kālā ʻole no ka hoʻomau ʻana i ia papahana. e heluhelu Eō Hawaiʻinuiākea! Eia Kā ʻOukou Papa Haumāna Kauleo M.H. 2025-2026! E pili mai! Kamālamalama Ishii 5 Nowemapa 2026 E kuʻu pua o Hawaiʻi e kū haʻaheo ana ma Mauna Kea. E kuʻu liko o Kauaʻi, ua pulu i ka wai aʻo Waiʻaleʻale. Eia nō kākou ke ʻākoakoa mai nei i ke kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa no ka ʻike naʻauao. ʻO kekahi o kākou, ua kau i kēia huakaʻi ma lalo o Hawaiʻinuiākea ma o ʻelua ala: ʻo ia ʻo Kamakakūokalani kahi a ka ʻike Hawaiʻi e aʻo ʻia ai, a me Kawaihuelani no ka poʻe nona ka ʻiʻini no ka hoʻōla hou ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi. He mau papahana hou aku nō ma lalo o Hawaiʻinuiākea no nā haumana Hawaiʻi e kau ʻole i ua mau ala nei, ʻo ia hoʻi ʻo Native Hawaiian Student Services (NHSS) a me Ka Papa Loʻi ʻo Kānewai. e heluhelu E ala! E alu!! E kuilima!!! ʻĀnela Akiu 17 ʻOkakopa 2024 ‘Auhea ‘oukou e nā pua i‘a i komo mai i nā loko uluwehiwehi o Hawaiʻinuiākea, kahi e pili a‘e ai i nā wai māpuna o nā kūpuna, ‘ano‘ai me ke aloha. He wahi ho‘olauna kēia i kekahi mau ‘o‘opu ‘ai lehua o Hawai‘inuiākea, ‘o ia ho‘i ka hui i kapa ‘ia ‘o ka Papa Haumāna Kauleo o Hawai‘inuiākea (Hawaiʻinuiākea Student Advisory Board). Ua ho‘okumu ‘ia nei hui me ka mana‘olana e paipai aku i ke kūkā kama‘ilio ‘ana a nā haumāna me nā alaka‘i o kēlā me kēia māpuna o Hawai‘inuiākea. e heluhelu E Hui nā Maka ma NHSS Kailana Keen 4 Kēkēmapa 2023 ʻAuhea ʻoukou e nā ʻōpuʻu e mōhala aʻe nei i ka ua Kuahine o Mānoa. E nā ʻōpuʻu e nehe mālie mai nei i ka makani Kākea e pā mai ana ma Puahia, Kānewai, Piliamoʻo, Paʻakea, Pilipili, Wailele, a me Kauwalaʻa, ʻanoʻai me ke aloha. Maopopo anei nā ʻano kumuwaiwai like ʻole i hoʻolako ʻia no ʻoukou? Ua lohe anei ʻoukou i nā ʻano hana like ʻole a NHSS e alakaʻi ana? E ka mea heluhelu, e maliu mai i ka leo huliāmahi a ka Native Hawaiian Student Services. e heluhelu Lā Launa Pū — Kau Hāʻulelau Kālaʻe Kukahiko ʻOkakopa 9, 2026 I ka lā 16 o ʻOkakopa, ma ka Pōʻalima, e launa pū kākou me nā hoa ʻōlelo Hawaiʻi ma ka Hālau o Haumea ma Kamakakūokalani. Ma ka hola 8:30 o ke kakahiaka a i ka hola 1:30 o ke awakea, e kamaʻilio pū kekahi me nā haumāna ʻōlelo Hawaiʻi. Mai ka papa mua o ka ʻōlelo Hawaiʻi a i ka papa hope, e hiki ana nā haumāna mai nā papa like ʻole. e heluhelu Ke Ala Hou o Mānoa Hoʻoleia Kapaku 29 Kepakemapa 2025 ʻAuhea ʻoukou e kuʻu mau hoa i hānau a hānai ʻia ma ka mokupuni ʻo ʻIhikapalaumaewa? He mau keiki kākou i koi ʻia e haʻalele i ka ʻāina hānau, e naue mai, e neʻe mai, i mea e holomua ai ma ke kula nui o Mānoa. Ua kīkeʻekeʻe nō ke ala, akā he ʻaʻaliʻi kū makani mai au, ʻaʻohe makani nāna e kūlaʻi. No laila, e kuʻu makamaka, he alakaʻi paha kēia no kou huakaʻi e hiki mai ana, he huakaʻi nō hoʻi kēia no kākou e ʻimi ai i ka ʻike. ʻO ia ke ala e hanohano aku ai nā mākua a me nā kūpuna, a he ala nō hoʻi ia e kākau ai kākou i ko kākou moʻolelo ponoʻī. He wahi paipai kēia iā ʻoe e kuʻu hoa e kūpaʻa i kou ala, ʻoiai e kū ana nā pilikia he nui; eia naʻe, ma laila nō ka ulu ʻana o ka hoi. e heluhelu ʻAuhea kahi Hale no Kākou? Kamaile Manning 17 ʻOkakopa 2024 ʻAʻohe wahi mea a like aku me kēia pilikia ʻo ko Kawaihuelani nele ‘ana i ka hale ‘ole. Inā he haumāna, he kumu, he kākoʻo, a he limahana paha ʻoe ma lalo o Kawaihuelani, ua maopopo akula iā ʻoe nā pilikia o kēia hālau o kākou. Inā ʻaʻole ʻoe kamaʻāina i ia pilikia, e ʻupu aʻe ana paha ka manaʻo no ka pono a no ka hewa. E heluhelu mai. e heluhelu E wehe i ka puka! E hui kākou, o mehameha auaneʻi Yuko Uchida 5 ʻOkakopa 2023 ʻAuhea ʻoukou, e nā manu i lele mai i ke kulanui o Hawaiʻi, mai nā ʻāina like ʻole mai! Ua hānai ʻia e ko ʻoukou mau mākua a kūpuna paha, ma ko ʻoukou mau pūnana ponoʻī. A ua lele maila i Hawaiʻi nei, me he manu ʻōpio lā e noho ana i pūnana hou i kēia kau. ʻO ka wā kēia e ʻīnana aʻe ai. e heluhelu Mai Namu mai! Hoʻoleia Kapaku ʻOkakopa 9, 2026 Auē! Lohe aku nei au i kekahi mau manu, he ipu pala ʻole e namu aku nei i nā pua ʻimi kekelē ʻŌlelo Hawaiʻi, ʻo ka lilo ʻana i kumu ke ala hoʻokahi ma hope o ka puka kula ʻana. ʻO ua mau manu kakani nei, no ko kāua lāhui like nō, akā ʻo kai heʻe nō kahi e noho ai. Me he mea lā, i ko lākou manaʻo ʻo ke aʻo ʻana aku ka hana hoʻokahi e pono ai ka ʻōlelo makuahine, a ma ka lumi papa nō e ola ai. E nā hoa o ka iwi hoʻokahi, e hoʻomōhala aʻe i ko kākou manaʻo! ʻAʻole noho hoʻokahi kā kākou ʻōlelo kupuna ma nā lumi papa! e heluhelu Auē ka Nui Kaʻa Ē! Nāpualani Panui 17 ʻOkakopa 2024 Ua kupu aʻe kekahi pilikia ma ke kulanui. I kēlā me kēia makahiki, hōʻea mai nā haumāna hou i ke Kula Nui o Hawaiʻi ma Mānoa a nui ʻē nā haumāna ma mua o ka wā ma mua. Noho ma ʻaneʻi kekahi o ka poʻe kūloko, akā nui nā haumāna i neʻe mai ka ʻāina ʻē mai. Ma muli o ka nui wale o nā haumāna i hoʻāpono ʻia i loko o kēia kula, paʻakikī ka ʻimi ʻana a loaʻa kekahi wahi e hoʻokū ai i ko lākou mau kaʻa. e heluhelu E Hoʻokaʻawale i ka ʻŌʻo mai ka Lima Aku Yuko Uchida 4 Kēkēmapa 2023 He lono kupaianaha kā ka i kūkala ʻia maila iā mākou e pili ana no ka haʻalele haʻaheo ʻana o ka pelekikena o ke kulanui o Hawaiʻi i noho lōʻihi i kāna kūlana. I ka lā 19 o Kepakemapa, ua kūkala ʻia aku ka manaʻo o Pelekikena David Lassner i mua o ka lehulehu. E hoʻomaha loa ana ʻo ia i ka hopena o ka makahiki kula 2024. Ma loko o kāna leka kūkala, ʻī maila ʻo iala no kona "haʻaheo" i nā mea i kō ma lalo o kona noho pelekikena ʻana. Eia kekahi mea āna i haʻaheo ai, ʻo ka hele ʻana o ke kulanui a "culturally strong." No laila, he aha kāna mau hana no ka lāhui a me ka "moʻomeheu" Hawaiʻi? Hōhonu nō ke kawa. e heluhelu Nā ʻIole Nahu ʻAipono Keolamaupono Sagario 1 Nowemapa 2022 I ke kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa nei, he mau kānaka e hōʻiole nei i nā pono o ke kula a me nā haumāna. He aha ia mea ʻo ka hōʻiole ʻana? ʻO ka hōʻiole ʻana, ʻo ia nō ka ʻaihue ʻana o ke kanaka i nā mea pono waiwai a kekahi kanaka ʻē aʻe. e heluhelu

Nāinoa Alefaio < hoʻi hope He Kai ʻAʻai ko Kaʻaʻawa, He Kai ʻAʻai ko Oʻahu a Puni Nāinoa Alefaio 1 Nowemapa 2022 Ke kupu nei kekahi pilikia e nui ana, ʻo ka ʻaʻai ʻana o ke kai i Koʻolauloa. Pilikia nā hale e noho ana ma ka ʻae kai i ka ʻaʻai ʻana o ke kai i ke kahua one ma lalo o nā hale. Ke hoʻāʻo nei kekahi o nā mea hale o laila e kūkulu i mau pā pale kai ma waena o ko lākou mau hale a me ke kai. Ke hoʻonoho nei lākou i mau ʻeke i piha ʻia i ke one ma ke ʻano he pā pale kai, a ʻano kāpulu ke ʻano o ia mau pā. He ʻano pupuka ka ʻoiaʻiʻo, a ʻike ʻia hoʻi ka ʻōlelo kaulana a nā kūpuna, "He kai ʻaʻai ko Kaʻaʻawa." He ʻaneʻane e pilikia ko Oʻahu poʻe i ka ʻaʻaianalu o ke kapakai a puni ka moku. No ko lākou kūkulu ʻana ma ke one, ʻaʻole palekana nā hale i kūkulu ʻia i kai a no laila e pilikia ana lākou ke hina iho nā hale i loko o ke kai. ʻO ka ʻaʻaianalu hoʻi ka lawe ʻana a ka nalu i ke one mai nā kapakai a waiho i ke one ma waho loa, i kai hohonu. Ma muli o ka ʻaʻai o ke kai, ke emi nei ka nui o ka ʻāina ma nā kapakai o ka paeʻāina. Ma ko Oʻahu mau moku ʻo Waialua a me Koʻolauloa a i Maui Komohana hoʻi i ʻike ʻia ai ka nui o kēia ʻano pilikia. Ke piʻi nei ke kai a ke lawe nei nō ʻo ia i ka ʻāina. E hoʻomau ana ke kai e ʻai i ka ʻāina a inā nō pēlā, e hina pau ana nā hale i loko o ke kai. He aha lā kā kākou hana e hoʻopakele ai i nā hale i kai? ʻAʻohe paha haʻina maiau a kākou e hoʻoholo ai. ʻAʻole loa hiki iā kākou poʻe kanaka ke hoʻōki i nā hana o ke kai. A no ke akamai o nā kūpuna, i ʻōlelo mai no ke kai ʻaʻai, maopopo leʻa iā kākou ke akamai ʻole o ke kūkulu ʻana i kai. Ke loli nei ke au a ke piʻi nei ke kai. Wahi a nā loea kilokilo, e ʻauheʻe mau ana nā kapakai o Hawaiʻi i uka aʻe ma muli o ka ʻaʻaianalu. E neʻe ana ka ʻaekai he iwakālua kapuaʻi i uka i ka makahiki 2050, a he 40 kapuaʻi i ka makahiki 2100. Ke hiki mai ka makahiki 2100 e ʻauheʻe ana ka hapanui o nā kapakai o Hawaiʻi nei, ma kahi o ka 96%, i kuhi mai ai nā loea. Aia kekahi poʻe e hoʻāʻo ana e mālama i ko lākou mau hale ma o ka hoʻonoho ʻana i nā ʻeke one a i ʻole ka hoʻopaʻa ʻana i kimeki ma waena o ka hale a me ke kai. He pilikia kēia no nā ʻahahui o ka mokuʻāina. ʻO ka maʻamau, hoʻopiha ʻia he pepa noi e noi i ka mokuʻāina i ka hoʻonoho ʻana i ka pā pale kai. ʻAʻole naʻe e hoʻopiha ana ka poʻe i pilikia i nā pepa i pono ai. Hele wale lākou e hana me ka ʻae ʻole. ʻO ka pilikia o ke kūkulu wale ʻana aku i nā pā, ʻo ka hana koke me ka hana kāpulu o nā mea hale. Ke ʻae ka mokuʻāina i ke kūkulu ʻana i nā pā, hana lākou me kekahi ʻano maiau me ka manaʻo e mālama i ka ʻāina pilikia. No laila, me ka ʻole o ka ʻae ʻana, a me ke kāpulu o nā pā, e pilikia hou ana nō ka ʻāina o ia mau hale. E pilikia nui ana kākou inā hoʻomau lākou e hana me ke kīkoʻolā. ʻO kekahi o nā pilikia o ka hana kāpulu a ka haole, ʻo ka hopena o ka hoʻonoho ʻana i pā pale kai. Ke loaʻa kekahi pā pale kai ma waena o kekahi hale a me ke kai, hele kaʻapuni nā nalu i nā ʻaoʻao ʻelua o ka pā. ʻAʻai mau ke kai i ka ʻāina ma nā ʻaoʻao o nā pā pale kai. ʻAʻole loa he hāʻina maoli ka pā pale kai. ʻO ka ʻoiaʻiʻo, e hōʻeha mau ana nā pā i ka ʻāina. Hiolo ke kimeki o nā pā i loko o ke kai a hoʻohaumia ʻia ka ʻāina koʻa o nā iʻa. E pakele ana nā hale no kekahi manawa pōkole wale nō. ʻO ia wale nō ka pōmaikaʻi o kēia ʻano hana. ʻOi aku ka nui o ka pilikia ma mua o ka pōmaikaʻi o nā pā. Like ka pā pale kai me kekahi wahīʻeha i kau ʻia ma luna o ka lima i moku. ʻAʻole nō he kōkua! Akā nui nā pilikia hou e kupu mai ana ma muli o ke kūkulu pā. E ulu ana ka ʻaʻai o ke one i ka ʻaoʻao o nā pā, a he mea māʻinoʻino kēia mau pā no ke kaiapuni ola o kai. E hiolo ana nā ʻeke a me ke kimeki i loko o ke kai a pōʻino wale akula ke kai kohola. Ke ʻimi nei nā haole i hāʻina no ka pilikia o ka ʻaʻai, akā ʻo ka pilikia maoli ke kūkulu ʻana i nā hale i kahi kokoke loa i kai. Maopopo i nā Hawaiʻi ka hūpō o ke kūkulu ʻana i kai, ʻo ia ke kumu a kākou i kūkulu ai i nā kauhale i uka. Ua hele mai ka malihini a ʻike i ka nui o ka ʻāina i kai. Hele a hōʻeuʻeu ka haole i ka manaʻo e kūkulu hale i kai me he mea lā e hoʻokumu ana i kauhale palekaiko. ʻAʻohe wahi pono iki o ka moemoeā a ka poʻe haole e hoʻolilo iā Hawaiʻi i pāka palekaiko a ʻaʻole loa he pono ke kūkulu ʻana i kai. E aho kākou e hoʻolaha i ka lehulehu, ʻaʻole hiki ke kūkulu ʻia nā hale i kai. Pono kākou e noho i uka e pakele kākou i nā hana ʻehuehu a ke kai. ʻO ia wale nō ka hāʻina o kēia pilikia, ʻaʻole hiki ke hoʻopakele i nā hale i kai, no laila e naue kākou i uka. © Nāinoa Alefaio 2022 ko mua ko hope

Hiʻilei Patoc < hoʻi hope Ua Kā i ka Hoe ā Lanakila! Hiʻilei Patoc 28 ʻOkakopa 2026 E Hawaiʻi nui kuauli, ua hoʻopaʻa pono i ka hoe. E Maui ē ka ʻoi, ua kaupē aku nō i ka hoe a kō mai. E Molokaʻi ē ka heke, ua pūpūkahi a holomua. E Oʻahu ka ʻōnohi o nā kai, ua holo newa ka waʻa. Eia mai ʻo Kauaʻi ke kilohana, ua kā i ka hoe ā lanakila. Ua kaʻa ke eo o ka heihei waʻa ʻo Nā Wāhine o ke Kai iā Kilohana Hoewaʻa, i ka lā 28 o Kepakemapa. He kanahā kūmālua mau mile kēia heihei waʻa. Ua haʻalele nā waʻa i ke kahakai ʻo Hale o Lono ma Molokaʻi i ka hola ʻewalu o ke kakahiaka a pae i Waikīkī ma Oʻahu ma hope iki o ka hapalua hola ʻelua o ka ʻauinalā. ʻO kēia ka hope loa o nā heihei waʻa lōʻihi ma kēia kau, ke kahului hoʻi o nā wāhine hoewaʻa. Ma kēia heihei i ʻike ʻia ai ka hana nui a ia mau wāhine hoewaʻa. He kalapu hoewaʻa ʻo Kilohana Hoewaʻa mai Waimea, Kauaʻi mai. Ua noho ʻia kēia kime e nā kaikāmahine ʻōpio, he ʻumi kūmālima makahiki a i ka ʻumi kūmāwalu makahiki. ʻAʻole naʻe kēia ʻo ka manawa mua a lākou i lei ai i ka lei o ka lanakila, ʻaʻole hoʻi i loaʻa koke ia mea ʻo ka lanakila. ‘O ka ho‘oma‘ama‘a nui ‘ana ma nā wahi like ʻole — ma ke kahawai, ke kai, a ma ka ‘āina — a ma nā ʻano like ʻole — ka waʻa ‘eono hoe, ‘elua hoe, a ho‘okahi hoe — ʻo kēia nā hana ma‘amau no ka ho‘omākaukau ‘ana no ia mau lanakila. ʻO ka mua o nā heihei, ʻo ia nō ka heihei ʻo Dad Center i ka lā 24 o ʻAukake. He ʻumi kūmāwalu mau mile kēia heihei waʻa mai ke kahakai ʻo Kailua a ke kahakai ʻo Kaimana ma Waikīkī. Ua kaʻa ke eo o ka pae ʻōpio i ua Kilohana nei, a pae hoʻi i ke kūlana ʻumi kūmālima o nā kime a pau. ʻO ka helu ʻelua o nā heihei, ʻo ia nō ka heihei ʻo Queen Liliʻuokalani i nā lā 30 me 31 o Kepakemapa. He mau heihei kēia no nā hui a me nā pae like ʻole. Ua mālama ʻia ka heihei mai Kailua, Kona ā i Hōnaunau ma ka Pōʻaono. ʻO ka mea ʻāpiki o kēia heihei, he ʻumi kūmāwalu mile a he iron man ia, ʻo ia ka pāpā ʻia o nā mea hoe waʻa ʻaʻole e kuapo ʻia. ʻO ka hui i hoʻomaka i ka heihei, na lākou nō ka heihei holoʻokoʻa. Ua kaʻa ke eo i kekahi waʻa a ke Kilohana o Waimea, a ua pae kekahi i ke kūlana ʻelua ma ka pae ʻōpio, ʻo ia ka helu iwakālua kūmāono a me ke kanahā kūmāiwa o nā kime wahine a pau. Ua mālama ʻia nā heihei ʻē aʻe ma ka Lāpule. ʻO ia hoʻi ka ʻelima mile ma ka heihei hoʻokahi hoe, ʻelua hoe, ʻeono hoe, a me ka waʻa kaulua ma nā pae a makahiki a pau no nā kāne, wāhine, a me ka hui pū ʻia. Ua heihei ʻo Kilohana ma ka heihei waʻa kaulua, ma ia heihei i kaʻa ai ke eo iā lākou. ʻO ke kolu o nā heihei, ʻo ia nō ka heihei ʻo E Lau Hoe i ka lā 7 o Kepakemapa. He kanakolu kūmālua mau mile kēia heihei waʻa mai ke awa ʻo Maunalua ā i ke kahakai ʻo Nānākuli. Ua kaʻa ke eo no ka pae ʻōpio iā Kilohana, a pae aku ma ke kūlana ʻumi kūmāhā o nā kime a pau. He mau konapiliahi maoli nō kēia mau kaikamāhine. ʻO Pukuʻi Alameda, ʻŌhiʻakū Botelho, Kaili Cranwell, Mehana Dameron, Brenna Heiss, Waianuhea Karratti, Lina Kimmel, Taimana Kjeldsen, Mia Lee, ʻIliau Makua, Kahiau Makua, Naomi Mokuahi, Hāweo Patoc, a ʻo Ruby Swartz. No Waimea, Kalāheo, Waialua, Hanapēpē, ʻEleʻele, Lāwaʻi, a me Kōloa, Kauaʻi kekahi o lākou, no Makiki a me Pūpūkea, Oʻahu kekahi o lākou, a no Kona a me Keaukaha, Hawaiʻi kekahi o lākou. ʻAʻole naʻe i nāwaliwali ʻia ka pilina o lākou i ka like ʻole o ke one hānau. Ua paʻa pono nō ka pilina o lākou. ʻEʻole kēia pilina ikaika o nā kaikamāhine ʻo ka lanakila ka hopena. Ua paʻa iā lākou ka loina ʻo ka mālama ʻana i ke kime a me ka mālama hoʻokahi ʻana i kā lākou kuleana ponoʻī i mea e hoʻoikaika ai i ke kime. Wahi a ʻIliau Makua,“ʻO ka leʻaleʻa a me ka lanakila nā mea nui no ka mea ʻaʻole mākou i makemake e hoʻohoka i nā hoa hoewaʻa. Ua hana nui mākou no ka lōkahi ʻana o ke kime ʻaʻole no ka pono o kahi wahine hoʻokahi.” He hui ʻo Kilohana Hoewaʻa no nā kaikāmahine ʻōpio hana nui a hana paʻa. Ma waho o kēia kau heihei waʻa he poʻe hoewaʻa maʻamau lākou. Hoe lākou ma nā kime ma ke kauwela, ma ke kula kiʻekiʻe, a hoe lākou ma ka heihei ʻelua hoe a hoʻokahi hoe kekahi. ʻAʻole he mea hoʻopūʻiwa ke kaʻa ʻana o ke eo iā lākou nei ma ka heihei kahului ʻo Nā Wāhine o ke Kai. He hoʻokahi ka ʻilau like ʻana i ka lanakila. © Hiʻilei Patoc ko mua ko hope