Kamalei Krug < hoʻi hope No ka Malihini Kamalei Krug 1 Nowemapa 2020 Hoʻokahi nō lā o ka malihini. E nā kupa o ka ʻāina, ka poʻe e noho ana i ka ʻolu o kou ʻāina kulāiwi. ʻO ka hoʻokipa, he loina Hawaiʻi koʻikoʻi loa ia i ili mai ka wā kahiko loa mai a hiki i kēia au. Kuhi pinepine ʻia ma nā moʻolelo Hawaiʻi no ke ʻano ʻoluʻolu o ka poʻe kamaʻāina i ka poʻe malihini. Ma ka moʻolelo ʻo Ka Hopena O Ke Pī, ua huakaʻi nā akua ʻo Kāne lāua ʻo Kanaloa ma ko lāua mau kino kanaka i Kahana. Iā lāua e huakaʻi ana, noi akula ʻo Kāne lāua ʻo Kanaloa i ʻelua kāne i wai e inu ai. ʻO kekahi kāne, noho akula ʻo ia i uka, kahi o ka wai huʻihuʻi a me ka wai maʻemaʻe loa no laila ua nui ka wai ma kāna pūnāwai. ʻO kekahi kāne naʻe, ma kai ʻo ia i noho ai. He wai hapa kai ke ʻano o ka wai ma kona hale. Ua ʻawaʻawa a mehana ka wai. I ka wā i noi aku ai nā akua i wai, hōʻole ʻia nā malihini e ke kāne nāna ka wai huʻihuʻi. ʻO ke kāne nāna ka wai hapa kai ke kāne i ʻae aku iā lāua me ka mihi pū ʻana i ka nui o ka paʻakai ma ka wai o kona hale. I ka hopena o ka moʻolelo, mahalo ʻia ke kāne lokomaikaʻi. Hōʻike akula nā akua i ke kāne lokomaikaʻi i kō lāua mahalo ma o ke kuapo ʻana i ka wai o kāna pūnāwai me ka wai a ke kāne pī. Ua hoʻomaka ka wai a ke kāne pī e ʻawaʻawa i ke kai, a huʻihuʻi a mānalo maila ka wai ma ka hale o ke kāne lokomaikaʻi. He haʻawina koʻikoʻi loa ko kēia moʻolelo ʻoiai hōʻike ʻo ia i ka waiwai o ia loina ʻo ka hoʻokipa. I ka wā kahiko, ʻaʻohe hale Hawaiʻi i kāʻalo ʻia e ka malihini me ke kono ʻole ʻia ona e ke kamaʻāina e ʻai a māʻona, a e inu hoʻi a kena. I ka wā i hiki mai ai ka haole i Hawaiʻi nei, ua hoʻokipa ʻia lākou i ia ʻano like nō, me ke aloha nui. Ua hāʻawi ʻia nā mea a pau a nā malihini i makemake ai, ʻo ka ʻai ʻoe, ʻo ka wai ʻoe, ʻo ka ʻāina ʻoe, ʻo ka hale ʻoe, a pēlā aku. ʻO ka mea minamina, ua lawe akula nā haole i nā waiwai a pau i hāʻawi ʻia iā lākou me ka pānaʻi ʻole mai i ka pōmaikaʻi i nā Hawaiʻi. ʻO ka maʻi a me ka hoʻokolonaio kā lākou i hāʻawi mai ai iā kākou. Aloha ʻino. Kipa mai nā malihini iā Hawaiʻi nei no ka mea maikaʻi ko kākou hoʻokipa ʻana. Uluwehiwehi ka ʻāina, maʻemaʻe ke kai, a ʻoluʻolu ka poʻe. Piʻi lākou i uka, a ʻau lākou ma kai e like me ka hana a nā kupa. ʻO ka ʻokoʻa o nā malihini o kēia au, a me nā malihini o ke au kahiko, no ka paeʻāina ʻo Hawaiʻi mai nā malihini, a mai Kahiki mai paha, e like hoʻi me nā akua ʻo Kāne lāua ʻo Kanaloa. No laila, ‘ike ‘ia ko lākou pilina me ka ‘āina a lākou e kipa ana, a me ka po‘e nāna e ho‘okipa. ʻAʻole nānā nā malihini o kēia au ̄ i ka pono o ka ʻāina a me nā kupa no ka mea ʻaʻole i paʻa nā loina. Nānā wale nō lākou i ̄ko lākou pono iho. I ka wā kahiko, ua mahalo aku nā malihini i ka ʻāina a me ka poʻe i hoʻokipa iā lākou. E like hoʻi me Kāne lāua ʻo Kanaloa. Mahalo akula lāua i ke kamaʻāina lokomaikaʻi ma o ka hoʻolilo ʻana i ka wai ʻawaʻawa o kāna pūnāwai i wai huʻihuʻi. Kuhi ka ʻōlelo noʻeau kaulana ʻo "Hoʻokahi no lā o ka malihini" i ka loina o ka hana a me ke kōkua ʻana i nā kamaʻāina ma ke ʻano e pono ai lākou. Inā he loʻi ko ke kamaʻāina i hoʻokipa aku iā ʻoe, ʻo ke kōkua ʻana iā ia ma ka loʻi ka hana. Eia naʻe, inā he loko iʻa ko ke kamaʻāina i hoʻokipa aku iā ʻoe, ʻo ke kōkua ʻana aku iā ia ma ka loko iʻa ka hana. ʻO ke kōkua ʻana i ka hoʻokipa ma ke ʻano e pono ai lākou ka loina. Mau kēlā ʻano loina a hiki i kēia au. ʻO ke kōkua ʻana i nā hoʻokipa ma ka holoi ʻana i nā pā kekahi lāʻana. He mea koʻikoʻi ka waiho ʻana i kekahi wahi ma ke kūlana i ʻoi aku ma mua o kona kūlana i kou hiki mua ʻana i laila. Pēlā i hōʻike ʻia ai ka mahalo. Ua paʻa ʻē nā loina o ka mahalo ʻana i nā malihini Hawaiʻi ʻoiai ua like ko kākou kahua.ʻO kēlā ka ʻokoʻa o nā malihini no ka ʻāina ʻē mai a me nā malihini no Hawaiʻi. ʻOkoʻa ko lākou kahua. Maʻa nā malihini no ka ʻāina ʻē mai i ka lawe wale ʻana nō i ko lākou makemake me ka mahalo ʻole ʻana aku iā haʻi. Ua hoʻomaka lākou e noho mai i Hawaiʻi akā mau ko lākou komo ʻole ʻana aku i ka hana me kākou Hawaiʻi, ma ke ‘ano kūpono. Ua mau ko lākou lawe ʻana i nā mea a pau i loaʻa iā kākou. ʻO ka mea ʻāpiki naʻe, mau ko kākou ʻae ʻana i nā malihini e lawe i nā pono mai ko kākou ʻāina mai. Āhea ka wā e pau ai ko kākou Hawaiʻi hāʻawi mau ʻana i ke aloha a me nā waiwai o ko kākou ʻāina i ka poʻe e nānā ʻole ana i ko kākou pono? Āhea e pau ai ko kākou hāʻawi ʻana aku i ke aloha i ka ʻīlio? © Kamalei Krug 2020 ko mua ko hope

Yuko Uchida < hoʻi hope E Mālama iā Lēʻahi! Yuko Uchida 1 Nowemapa 2022 ʻAuhea ʻoukou e nā hoa aloha o Lēʻahi! Hīmeni mau ʻia ke mele ʻo “Kaimana Hila” e nā puʻukani he nui. He mele kaulana ia i haku ʻia e Charles E. King. I ke mele ʻo “Kaimana Hila,” hīmeni ʻia, “ʻIke i ka nani o Kaimana Hila / Kaimana Hila / Kau mai i luna.” Ua piʻi pinepine naʻe ka poʻe kahiko i luna o Lēʻahi e like me ka poʻe i kēia manawa? ʻAʻole paha, a leʻaleʻa ke kanaka kahiko i ka nānā wale ʻana nō iā Lēʻahi, e like me kēia mele. No ke kaulana loa o Lēʻahi, nui nā mea kipa i kēia manawa, a nui nā hihia o laila. He wahi nūhou kaʻu e pili ana no ka mālama ʻana i kēia puʻu kaulana. No kona nani i kipa nui ʻia ai ʻo Lēʻahi e ka nui lehulehu. Akā, ʻaʻole maʻemaʻe ka ʻāina ma luna o ka mauna. Inā nui nā mea kipa o Lēʻahi, loaʻa ka hihia i ka mauna. ʻEhia kānaka e piʻi i ka puʻu ʻo Lēʻahi i hoʻokahi lā? He ʻeono kaukani kānaka i kipa mai i ka lā hoʻokahi! Inā nui nā mea kipa o Lēʻahi, hele a lepo ka ʻāina. ʻEhia kānaka i hoʻopakele ʻia e ka hui kōkua ma Lēʻahi? Nui ka poʻe i hoʻopakele ʻia ma laila, no ka mea, hele lākou me ke kuleana ʻole. Pilikia nō hoʻi i ka lāʻau ulu hewa. Inā lawe nā mea piʻi puʻu i kekahi hua kanu i ko lākou mau kāmaʻa, lū ʻia paha ka hua kanu o ka lāʻau haole ma luna o ka mauna. ʻAkahi nō a kūkala ʻia kekahi lula hou e pili ana no Lēʻahi. I Mei 2022 i kūkala ʻia ai kēia lula. Ma mua o kēia lula hou, ua uku ka mea kipa i hoʻokahi kālā ma ke ʻano he uku komo. Inā piʻi ka mea kipa iā Lēʻahi i kēia manawa, uku lākou i ka ʻelima kālā. Akā, ʻaʻole uku ke kamaʻāina o Hawaiʻi nei. He lula hou hoʻi kēia. Ma lalo o kēia lula hou, e hoʻopaʻa ka mea piʻi puʻu i manawa e kipa ai iā Leahi. Inā he kamaʻāina, ʻaʻole koi ʻia ka hoʻopaʻa manawa ʻana. A pipiʻi ka uku no ka hoʻokū ʻana i ke kaʻa ma hope o ke kūkala ʻia ʻana o ka lula hou, no ka mea, nui nā kaʻa a me nā kaʻa ʻōhua o nā mea kipa. Inā pipiʻi ka hoʻokū ʻana i ke kaʻa, emi ka nui ka poʻe e hele i Lēʻahi. ʻAe au i kēia mau lula hou no Lēʻahi. Ma hope o ka hoʻouna ʻana i kēia lula hou, ʻaʻole ʻike ʻia ka poʻe he nui a lehulehu ma luna o Lēʻahi. Ua emi nō hoʻi ka poʻe i hoʻopakele ʻia e ka hoʻopakele ola ma hope o ka hoʻokumu ʻia ʻana o ka lula hou. E ka mea heluhelu, e mālama kākou iā Lēʻahi!ʻĪ mai kaʻu kumu hula, “Inā aia ka ʻōpalapala ma ka mauna, e hoʻomaʻemaʻe kākou i ka ʻāina.” A, ʻī mai nō hoʻi ʻo ia, “Makemake ʻoukou e piʻi i ka mauna? No ke aha? Inā makemake ka poʻe e piʻi i ka mauna, e kūkulu ʻia ana ke alanui ma luna o ka mauna! ʻAʻole kūpono kēlā hana.” Nui nā hihia ma ka mauna, akā hiki iā kākou a pau ke kōkua. No laila, e hoʻomaʻemaʻe i ko kākou mau kāmaʻa ma mua o ka piʻi ʻana i nā mauna. E ʻohiʻohi ʻōpala. Nui ka ʻōpalapala o ke alanui ma luna o nā mauna. Inā hiki iā kākou ke hoʻoikaika kino i ko kākou hale a i ʻole ka hale haʻuki, mai kipa i nā mauna no ka hoʻoikaika kino ʻana. Inā makemake ʻoukou e nānā i ka ʻikena uʻi, nani nō hoʻi ka nānā ʻana i nā mauna mai kou wahi. Ma mua o ka hāliʻi ʻana o ka maʻi Covid, ua piʻi au i Lēʻahi i kēlā a me kēia mahina. Inā aia ka ʻōpalapala ma luna o ke ala ma Lēʻahi, hoʻomaʻemaʻe au. I koʻu manaʻo, he hana pololei kēia mau hana i Lēʻahi i kēlā manawa. Akā, ua aʻo mai au i koʻu hewa i kēia manawa. Inā piʻi pinepine au i Lēʻahi, loaʻa paha nā hihia ma laila. No laila, ua noʻonoʻo hou au, pehea e mālama ai iā Lēʻahi, no laila, ua koho au e piʻi ʻole hou i Lēʻahi. E nānā kākou i Lēʻahi mai ko kākou wahi e like me ke mele ʻo "Kaimana Hila." E mālama kākou iā Lēʻahi! © Yuko Uchida 2022 na Yuko Uchida ko mua ko hope

Kahanu Cuban < hoʻi hope E Halalē! Kahanu Cuban 15 Nowemapa 2021 E halalē! E halalē! He keu a ka ʻono. ʻO ka ʻono o ka mea ʻai, ʻo ia ka mea e hoʻohaliʻa ai i ka hale ʻaina a kākou e pāʻina ai. I koʻu ʻike ʻana, ʻo ke kaimine, ʻo ia ka meaʻai kū hoʻokahi a puni ʻo Hawaiʻi! ʻO ka palupalu o ka nulu, ka mikomiko o ke kupa, ka moʻa pono o ka ʻiʻo, a pēlā wale aku. Nui ka poʻe puni i ke kaimine ma Hawaiʻi. ʻAʻole ka ʻono o ke kaimine ʻo ke kumu hoʻokahi i makemake ʻia ai, akā ʻo kona hoʻākoakoa ʻana i ka poʻe lāhui like ʻole i kahi like kekahi. Ke hui nā hoa o ka ʻai kaimine, hōʻonoʻono ʻia ka launa pū ʻana ma kahi hoʻokahi, e like hoʻi me ka hui ʻana o nā nulu, ka ʻiʻo, a me ka lekuke i loko o ke pola like. ʻO ka wā kēia o ka ʻono! Wahi a koʻu hoa, he aloha nui i ke kaimine kekahi, ʻo Daichii Ramen ka hale ʻaina kū hoʻokahi a puni ʻo Hawaiʻi. Wahi āna, e like hoʻi me ka puana a kēia mele, penei: he ʻono nō i ka nahunahu pū! Ma Daichii Ramen, hiki ke kūʻai i hoʻokahi kaimine maʻamau me ʻelua ʻai hou aʻe e laʻa ke gyoza a me ka laiki palai no ʻumikūmālua kālā wale nō! He emi nō ke kumu kūʻai. He make pono nō! No laila, ua hoʻoholo wau e kipa i ia wahi ma kahi o ke kikowaena kūʻai ʻo Kahala. I koʻu hōʻea ʻana aku i ka hale ʻaina ʻo Daichii Ramen, ua piʻi koke koʻu hoihoi i ka ʻike ʻana aku i nā ʻano kaimine like ʻole ma nā pelaha hoʻolaha ma ke aniani o ka hale ʻaina. ʻO ke kaimine wonton ʻoe, ke kaimine charsiu ʻoe, ke kaimine udon ʻoe, a pēlā wale aku. Wehe akula wau i ka ʻīpuka o ka hale ʻaina a aloha wale ke kuene iaʻu me ka piha hauʻoli. Noho wau ma ke pākaukau a hoʻomaka wau e heluhelu i kā lākou papa kuhukuhi meaʻai. ʻOka wau i ke kaimine maʻamau, a me ʻelua ʻai hou aʻe, ke gyoza a me ka laiki plai. Ua hoʻoholo wau e ʻoka i ke kaimine maʻamau ʻoiai he kahua kaimine paha ia no nā ʻano kaimine like ʻole ā lākou. I ko ke kuene kau ʻana mai i ke kaimine maʻamau a me nā ʻai ʻelua ʻē aʻe, ua moni ka hāʻae i ka honi ʻana aku i ka ʻono o ke kupa kaimine. Kiʻi akula wau i ka lāʻau ʻai, ʻonou ihola i ka lāʻau ʻai i loko o ke pola a hoʻomaka wau e lālau i nā nulu palupalu. A laila, hoʻoluʻu wau i ke puna Kepanī i loko o ke kupa a hoʻohui akula i nā nulu me ke kupa ma luna o kaʻu puna Kepanī. Hū ka ʻono ke nānā aku. Me ka ʻeleu, puhi wau i ka wela o ke kupa a hoʻokomo ihola wau i ke puna Kepanī i hoʻopiha ʻia ma loko o koʻu waha. ʻO ke kupa, he ʻono ʻiʻo nō! Ua lawa nō ka wela o ke kupa a ua mikomiko pono. ʻO ka nulu, kāhāhā! He ʻono ʻiʻo nō kekahi. Noʻu, ʻo ka palupalu o nā nulu kaʻu punahele a pēlā ʻiʻo nō kā lākou ma Daiichi Ramen. ʻO ka ʻiʻo, he keu hoʻi a ka ʻono kekahi! Ua pokepoke pono ʻia a ua moʻa pono ʻia kekahi. ʻO kekahi mea i pūʻiwa ai au, ʻo ka nui o ke pola! ʻAʻole ia he mea liʻiliʻi. ʻO kā Daichii Ramen hoʻonaninani ʻana i ke pola kekahi mea ʻē aʻe i pūʻiwa ai au. ʻO ka hoʻokomo ʻana i ka nori ma loko o ke kupa, ka hoʻokomo ʻana i ʻekolu narutomaki ma waena konu o ke kaimine, a laila ka hoʻokomo ʻana i ka lekuke i pokepoke pono ʻia ma luna aʻe. He nani maoli nō i ka maka! No laila, e ke kaiāulu puni nui i ke kaimine, he leo paipai kēia e haele i ka malu o ka hale ʻaina ʻo Daichii Ramen. ʻO kēia nō ka hale ʻaina kaimine kū hoʻokahi o Hawaiʻi nei. ʻAʻole i hewa ka manaʻo o koʻu hoa, he ʻoiaiʻo nō! E halalē! E halalē! He ʻono ʻoiaiʻo nō. Mahalo e ko Daichii Ramen! © Kahanu Cuban 2021 ko mua ko hope

Puʻuwaihaokila Nakahara < hoʻi hope He Pā Sēdē Hou na ka Hui Hīmeni ʻo Keauhou Puʻuwaihaokila Nakahara 1 Nowemapa 2022 ʻAuhea ʻoukou e ka poʻe makeʻe mele Hawaiʻi! Pōmaikaʻi maoli kākou i ke pā sēdē hou ʻo “I Leʻa” i hoʻopuka ʻia mai nei e ka hui hīmeni ʻo Keauhou. Kaulana nō ua hui hīmeni nei ma muli o ko lākou mau leo nahenahe, ko lākou hana maiau, ko lākou ʻimi naʻauao, a me ko lākou aloha nui i ke mele Hawaiʻi. He 17 makana Hōkū Hanohano i loaʻa i ua hui hanohano nei no kā lākou mau sēdē ʻekolu ʻo Keauhou (2017), I ke Kō a ke Au (2018), a me Ua Kō, Ua ʻĀina (2019), e laʻa ka makana Haku Mele ka makana Entertainer of the Year, ka makana Album of the Year, a me kekahi mau makana hou aku. Eia naʻe, ma hope o ka makahiki 2019, ʻaʻohe mea hou a Keauhou i hoʻopuka mai nei! He mau makahiki nō ke kakali ʻana o lākou a kena hou ai ka ʻono. E nā hoa ē, ua pau nō ka wā kakali! ʻEkolu makahiki ma hope mai o ka hoʻopuka ʻia ʻana o ke kolu o nā pā sēdē, eia nō he pā sēdē hou aku, ka hā hoʻi i hoʻopuka ai lākou. ʻO I Leʻa ka inoa o kēia pāleo hou, a eia nā mele i loaʻa ma luna ona: ʻo "Heha Waipiʻo," "Radio Hula," "Pua ʻŌhai," "Lilikoʻi," "Koni Au i ka Wai" me "Ka Ipo Lauaʻe," "Ulupō Nui," "Ka Wehi no Kuʻu Home," "Launa ʻOle Kō Hie," "Kuʻu Ipo Onaona," "Ka Wai ʻApo Lani," "Kaʻililauokekoa," a ʻo "Hoʻoluana." E nānā pū kāua i ʻekolu o ua mau mele nei i nahenahe maoli i kuʻu pepeiao. Pua ʻŌhai Na John K. Almeida Aloha kuʻu pua ʻōhai I loaʻa i ke onaona lima ʻElima aʻu kai aʻi ʻike Ma ka moana mai o ka hema Hemahema ʻoe i kaʻu ʻike I kou miki ʻole iho kawele Ua pau ka lepo i aneʻi Ke koʻana wai o ka ʻākōlea Pā mai ka makani huʻihuʻi Kokololio aʻi kō piko He piko hana ʻolu kēia He uʻilani ʻoe ke ʻike Ua ʻike aku nei paha ʻoe I kahi wai aʻo Hanakaʻuwali Haʻina ʻia mai ka puana No ka pua ʻōhai ke aloha Mahalo nui kēia i ke mele ʻo “Pua ʻŌhai” na John K. Almeida i haku. Kaulana loa ua haku mele nei i kona loea i ka haku mele ʻana, ka hoʻokani pila ʻana, a me ka hīmeni ʻana. I loko o kēia mele ʻo "Pua ʻŌhai," aia nō he loina mele Hawaiʻi aʻu e mahalo nui ai, ʻo ia ke kuʻina o nā paukū ma o ke kani like o nā hua ʻōlelo. Ma muli o ua loina mele Hawaiʻi nei, hiki ke hoʻopaʻanaʻau ʻia nā hua ʻōlelo me ka maʻalahi, a ʻo ia hoʻopaʻanaʻau ʻana i nā mele ka mea e hoʻōla mau ai i ke mele. I ola nō ke mele i ka hoʻopuka ʻia i ke ao. Mahalo hoʻi au i ke ʻano o ka hīmeni ʻana i nei mele. Ke hoʻolohe aku, kohu like ka leo o Nick Lum me ka leo o John Almeida ma ka puana a ma ke koikoi o ka hoʻopuka ʻana i nā hua ʻōlelo. ʻAʻole paha kēlā like loa he mea i lohe pinepine ʻia i kēia au e holo nei. ʻO ia like loa o nā leo ka mea waiwai nui ma kēia mele nei, i kūpinaʻi mau ka leo o kēia haku mele kū hoʻokahi ʻo John K. Almeida. Ka Wai ʻApo Lani Na Liliʻuokalani Me he alo ala o ka wai Ka mākolu o ka wai ʻapo lani Ka walu o nā lani ka ʻao nōʻā Ka lalapa ka ʻena kū moku Hui: A hiki mai ke aloha A e pono mai ana Ke kāheka kai kapu a Kāne Ka mole, ke aʻa o ka ʻāina Ulu hoʻāliʻi ka lani Ka hoaka lei hiwahiwa Ua ola kuʻu kini, ua nui ka ʻālana Me kuʻu lāhui ponoʻī He mānai kōmi ka leo Mai ʻena ʻoe i ke kanaka ʻOiai ke kuleana i loko ʻOi lēhau i ka makemake ʻO ka lua o nā mele e mahalo nui ai au, ʻo ia kēia mele nei ʻo "Ka Wai ʻApo Lani" na ka mōʻī wahine ʻo Liliʻuokalani. ʻO ia kekahi o nā haku mele ma ka hui haku mele no lākou ka inoa ʻo “Nā Lani ʻEha.” ʻO nā haku mele ʻē aʻe ma ua hui nei, ʻo ia ʻo Davida Kalākaua, ʻo Likelike, a ʻo Leleiōhoku. Na lākou he mau mele i hele a kaulana loa mai ka wā a lākou i ola ai (nā makahiki1850) a i kēia wā ʻānō. Mahalo nui au i nā mele i haku ʻia e Liliʻuokalani ma muli o kona kūpaʻa i ka ʻōlelo Hawaiʻi. I loko o nā lālani mele, ua hiki ke ʻike ʻia kona akamai ma o nā hua ʻōlelo i lohe pinepine ʻole ʻia i kēia wā e neʻe nei, a me ka nui o nā manaʻo i loko o nā hua ʻōlelo i lohe pinepine ʻia, e like me ka lālani mele hope ma ka hui. ʻO nā hua ʻōlelo ʻo “mole” lāua ʻo “aʻa,” he mau hua ʻōlelo ʻano laha, akā ʻaʻole i pāpaʻu ka manaʻo a me ke kaona. ʻO nā mele i haku ai ʻo ia, he pahuhopu ia naʻu e kūlia mau ai. Eia hou aku, mahalo hoʻi au i ka leo hīmeni o Keauhou lāua ʻo Raiatea Helm. Ua launa pono ka leo me nā hua ʻōlelo, a ua nahenahe nō kēia mele ʻo "Ka Wai ʻApo Lani" ke hoʻolohe aku. Hoʻoluana Na John K. Almeida Darling kuʻu hoa hoʻoluana o ke kau Kuʻu lei aʻu i kui a lawa E pili mau e pili me aʻu Moani ke ʻala o ka pua pīkake Koʻiʻi i ke kakahiaka Onaona i ke awakea Maikaʻi kuʻu ʻike ʻana i ka uʻi Nē mai ana, e lana ka manaʻo E hui ka ʻōpua, ka liʻa Haʻina ʻia mai ana ka puana Kuʻu lei aʻu i kui a lawa E pili mau, e pili me aʻu ʻO ke kolu o nā mele e mahalo nui ai au, ʻo ia ke mele ʻo "Hoʻoluana" na John K. Almeida. ʻO ka mana i like me ka mana a Keauhou, ʻo ia ka mana a Pua Almeida (ke keikikāne a John K. Almeida) a me kona hui hīmeni ʻo The Sunset Serenaders. I loko o kēlā mana, ua hiki ke lohe ʻia ke kaila o ke mele jazz ma o ka hoʻokani ʻana i nā pila (e like me nā pila bāna). Mahalo hoʻi au i kēlā mana ma muli o ka ʻokoʻa loa o ua mana nei me nā mele Hawaiʻi kahiko i lohe pinepine ʻia. He mea ia e hōʻike ana i ka hiki iā kākou ke ʻimi i ala e hoʻolālā ai i ke mele Hawaiʻi, ʻoiai kākou e mālama pono ana i nā mele kekahi. ʻO ka mea waiwai loa noʻu ma ka mana a Keauhou i oki ʻia ma ke pā sēdē ʻo I Leʻa ʻo ia ka mālama ʻana i ke kaila a Pua Almeida mā (ma kekahi ʻano). Hiki ke lohe ʻia ke kaila jazz ma ka hoʻokani pila ʻana, a ma laila nō koʻu hoihoi. Hoʻomaikaʻi iā Keauhou i ka hoʻopuka ʻana i kēia pā sēdē hou ʻo I Leʻa. Ua ola hou nā leo o ko kākou poʻe kūpuna! Ola nō ka leo o Keauhou kekahi! ʻAʻohe lua e like ai! E kuʻu makamaka heluhelu, mai kali a pau nā niho, e hoʻolohe mai i kēia pā sēdē keu a ke akamai. E ola ia mea kupaianaha a ka Hawaiʻi he mele! © Puʻuwaihaokila Nakahara 2022 ko mua ko hope

Māhie Beck < hoʻi hope Me he ʻIwa lā i Kāʻili Waiwai Māhie Beck 5 ʻOkakopa 2023 E nā hoa aloha o kēia ʻāina, e ala mai! Mai kēlā peʻa o Haʻehaʻe i Kumukahi, a ka mauna kilakila ʻo Haleakalā, a i ka makani Lawakua e pāhili ana i nā pali o Kauaʻi, e loaʻa iā kākou nā makana o nā pūpū Kahelelani, a hōʻea auaneʻi i kawelo ʻana o ka lā i Lehua. Eia mai ka nūpepa a ka poʻe Hawaiʻi, ʻo Ka Ulu Hoi . ʻO ka hoʻopōmaikaʻi ʻana i nā kānaka Hawaiʻi a me nā wahi Hawaiʻi ke kumu o kēia nūpepa nei. Paipai mākou iā ʻoukou, e nā makamaka heluhelu, e noʻonoʻo i nā mea e hana ʻia nei ma Maui Komohana, a e nānā i nā hana a nā hui nui o laila. Ma loko o kēia pōpilikia kaumaha loa, ʻike mōakaaka ʻia, ʻaʻole hiki iā kākou ke hilinaʻi i ke aupuni, no ka mea, ʻaʻole lākou e mālama i ka pono o ka lehulehu, a i ka pono o Hawaiʻi. Hoʻolako mau ʻia nā hui nui i ka wai, no ke kumu hoʻokahi ʻo ke kālā a me nā pōmaikaʻi ʻē aʻe e loaʻa ana i ke aupuni. E noʻonoʻo pono kākou no ka pilina o nā hui nui lāua ʻo nā luna aupuni. Me he mea lā ke ʻae ʻia nei kēia mau hui nui e hana i ka mea a lākou e makemake ai, a eia nō lākou ke kāʻili nei i ka waiwai me he ʻiwa lā. I loko o kēia wā pōpilikia kaumaha, ke lana nei ko kākou manaʻo ʻaʻole e hoʻohana ana ke aupuni a me nā hui nui i kēia ʻīnea i kumu e hoʻoneʻe ai i nā ʻohana Hawaiʻi mai ko lākou mau kulāiwi aku. He ʻīnea hanauna kēia ma Hawaiʻi nei, i pilikia ai ka ʻohana mai kekahi hanauna a kekahi hanauna. ʻOiai he paʻakikī ka hoʻomau ikaika ʻana i kēia manawa, e hoʻopaʻa kākou i ko kākou mau kulāiwi no nā hanauna e hiki mai ana. ʻO ka hoʻihoʻi hou ʻana i ka wai o Lāhainā ka mea koʻikoʻi no nā ʻohana a no ka ʻāina. Akā naʻe, ʻaʻole ia he mea nui no ka pōmaikaʻi politika a me ke kālā. I loko o nā makahiki he haneli i hala, ua hōʻaui ʻia ka wai ma kahi o Maui Komohana, no ka hoʻolako ʻana akula i nā ʻoihana kōlea. I ka hoʻopau ʻia ʻana o nā mahi kō a me nā mahi halakahiki, ʻaʻole nō i liʻuliʻu, hoʻohana akula nā mamo a kēia mau hui hoʻoilina i ka wai no ka hoʻokō ʻana i nā hoihoi o nā kōlea. ʻO West Maui Land Company, K ā ʻanapali Land Management, a me Maui Land & Pineapple Inc. kekahi o nā hui hoʻoilina. Ua kāʻili ihola ua mau hui nei i ka wai o ko Maui poʻe no ke kūkulu ʻana i nā hale nui, nā hōkele nani, a me nā kahua pāʻani kolepa. Mālama ʻia ka wai o ka Pae ʻĀina ma lalo o ka Public Trust o ka mokuʻāina o Hawaiʻi no ka pono o nā mamo Hawaiʻi, akā he mea politika nō ka hāʻawi ʻana i ka wai i nā mamo Hawaiʻi. No kēia kumu, he wai ʻole ma Lāhainā. I mea e hoʻoponopono ai i kēia pilikia, ua hoʻāʻo ka Hawaiʻi State Water Commission a me nā ʻohana o Maui e hoʻokumu i Water Management Area Designation no Lāhainā. Ma o ua Water Management Area Designation nei, nānā hou ʻia ke kahe ʻana o ke kahawai, i hoʻihoʻi ʻia ka wai i hōʻaui hewa ʻia. Ua hoʻomākaukau ʻia kēia Designation ma Iune 2022, koe wale nō ke noi ʻana. ʻO ka lā ʻehiku o ʻAukake ka lā palena pau no ka hoʻouna ʻana i nā palapala noi no ka hoʻokumu ʻana i ka Water Management Area Designation. Ma muli o kēia mau lula wai, ʻaʻole na kēia mau hui hoʻoilina e kāohi i ka waiwai ʻo ka wai. Ma ka lā ʻewalu o ʻAukake, ua hōlapu akula ke ahi a ʻai ʻia ke kūlana kauhale ʻo Lāhainā. Ma hope naʻe o kēia mau pōʻino, ʻemo ʻole, ua hoʻāʻo ka West Maui Land Company e hōʻaui i nā kahawai i hiki ke hoʻopihapiha i kā lākou luawai. Wahi a lākou, he pono ia wai hou no ke kinai ʻana i ke ahi nui ma Lāhainā. He wahaheʻe nō naʻe kēia ʻōlelo! ʻAʻole hiki i ka helikopa ke lele i kēlā manawa, no laila mea ʻole ka nui o ka wai i ka luawai - ʻaʻohe mea nāna e halihali aku. Ua kākau ʻo Glen Tremble mai West Maui Land Co. i leka iā Kaleo Manuel, ka Hope Alakaʻi o ka Hawaiʻi State Water Commision, i noi aku ai i wai. Pane akula ke Komisina, aia ka pono ʻo ke noi ʻana i ka ʻohana mahi kalo ma ke kahawai. ʻAʻole i ʻae wale aku ka Hawaiʻi State Water Commission i ke kuleana ʻo ka wai. A ua hoʻokuʻu ʻia ʻo Kaleo Manuel ma muli o kēia. A hala ʻelua hola ma hope o ke noi mua i wai, ʻae akula ka ʻohana mahi kalo. ʻAe ka ʻohana mahiʻai i ka hoʻohana i ka wai, inā hoʻihoʻi hou ʻia ka wai ma hope o ke ahi. A hiki i kēia lā, ʻaʻole i hoʻihoʻi hou ʻia ka wai i ka ʻohana. Maloʻo ke kahawai a ʻaʻohe wai i ka loʻi o ka ʻohana. ʻO kēia hui hoʻoilina, ke hoʻohana nei ia i kēia pōpilikia ma ke ʻano he ʻōlelo hōʻaloʻalo, a he kumu e kāʻili aku i wai hou. I ka lā ʻeiwa o ʻAukake, ua hoʻolaha ke kiaʻāina i ka Emergency Proclamation, a kāpae ʻia kēia palapala kūkala i ka Hawaiʻi State Water Code. ʻO nā mea i hiki ʻole i nā hui hoʻoilina ke hoʻokō ma o ka Hawaiʻi State Water Code, ua hiki i ke Kiaʻāina Josh Green ke hoʻokō ma o ka Emergency Proclamation. Wahi a ua kiaʻāina nei, "Eia kekahi mea e hoʻomaopopo ai ka lehulehu, a he keu aku ka poʻe noho mamao, ʻo ia kēia. Kala loa aku ke ʻāʻumeʻume ʻana no ka pono ʻo ka wai ma Maui. E ʻimi kākou i ka ʻoiaʻiʻo. No ka mea, eia kekahi poʻe e kūʻē ana i ka hoʻokuʻu ʻana i ka wai no ke kinai ahi. Nāu nō ʻoe e noiʻi nowelo aku." Ke ʻōlelo nei ke kiaʻāina ʻoi aku ka waiwai o kēia luawai ma mua o ka hoʻoulu ʻana i ke kalo no ka hānai ʻohana? Ua hoʻomaoe ia i ka paio ʻana o ka poʻe Hawaiʻi i ka hoʻokuʻu ʻana i ka wai no ke kinai ahi. Akā, ʻo ka ʻoiaʻiʻo, ke lawe ʻia nei ka wai mai kahi e noho ai nā kamaʻāina ā i nā hōkele nani, nā hale nui, a me nā kahua pāʻani kolepa. He manawa kūpono kēia e kūkulu hou ai iā Lāhainā. E maliu i ka hoʻihoʻi hou ʻana i ka ʻāina a me ka wai. ʻAʻole na ke kālā e alakaʻi i ke kūkulu hou ʻana iā Lāhainā. Inā e hoʻi hou mai ana ka wai a me nā ulu lāʻau, pēlā e pale ai ʻo Lāhainā i ka pōʻino i kēia hope aku. ʻO kēia ka manawa kūpono no ka hoʻihoʻi hou ʻana i ka waiwai o Lāhainā. E kūʻē kākou no ka pono o ka wai a hiki i ke aloha ʻāina hope loa. © Māhie Beck 2023 #kuikalono #aina #alohaaina #keaopolitika ko mua ko hope

Kahikinaokalā Domingo < hoʻi hope He Kai Aai ko Kanoeuaawa Kahikinaokalā Domingo 1 Kepakemapa 2020 E KA ULU HOI : – Kau maila ka haili no kuu kulaiwi aloha, i na pali hulilua o na Koolau. O Kanoeuaawa (O Kaaawa he inoa hoopokole ia) i ka Lae O Kaoio. E ka makamaka heluhelu, eia kuu leo kupinai e wawalo la i na pali ou o Kanehoalani, he olelo kaulana ko ka poe kupuna: “He kai aai ko Kaaawa.” E halihaliia ua olelo la e ka makani he Holopali, a e nu ae la i ka pali o Ohulehule, a na ka paka kanikoo e kukala aku i keia lono i ke one o Kanenelu, a e hoolono ka ilio kupanaha noho pali o Kauhikeimakaokalani, e hoolono ia no kuu leo aloha, a e hoike lea ia i ka poe lehulehu ke ano aai o ke kai kupikipikio, ke kai kauhaa, ke kai koo no hoi. Aole no ia he mea hou no makou na Kaaawa. Ua ike maka kuu mau kupuna i keia aai ana o ke kai i ka aina. O kuu kupunawahine o Hattie Kahikinaokala, he kahu oia no ka paka o Kaaawa, a ua emi mai la ka nui o ke kahakai mai ia wa mai, he kanalima makahiki oi aku a emi mai paha. (Hiki ke ike i ka nui o ka pa mauu i kela wa, ka makahiki 1949. He umi kapuai – ma ka mahele akea loa – ka nui o kela pa mauu like i keia la. Aia ma kae o ke ala nui na noho a me na pakaukau i keia la.) No na makahiki elua paha i hala iho nei, o ka lilo ana’ku o ke alanui, ke kapakai, na pueone, a me na hiohiona like ole o ka aina i ke kai aai, ame ke kai pii. He ano hooluhi maoli no ua hana aai la i na kupa o ka aina: o ka poe kalaiwa kaa oe, ka poe heenalu oe, ka poe holoholo oe, a pela wale aku no. O ke ano o keia aai ana, he nome ae la, ua wawahia, ua nahaha, ua hehelelei ke kahakai i Kaiaka, i Kanenelu, i Kamakahonu, na kapakai o Kaaawa nei. O ka hiolo ihola no ia o ke alanui, a manuheu ke ka a me ke kimeki. Lilo kekahi hapanui o ke alanui i ke kai a hele mai ka poe aupuni e hoopaa hou ai, aole i emo, pau hou ia kapili ana’ku, a huikau ke ala nui i ka nui kaa. Hele a uluhua ka poe makaikai o Koolau. He hua ia uluhua no ke ano manuka o ke aupuni nona ke kuleana e malama i keia wahi ala nui, a he ma’u wale no ia. Aole loa keia hana aai he mea hikiwawe. E like me ke ala liu ana a ka la, aole ike koke ia ka lilo loa o ka aina i ke kai. No kuu mau makamaka inu i ka wai a Kaahuula Punawai, he aha ka hua e kau nei i ka umauma? He ui aku keia ia oukou e ka poe makamaka heluhelu, e kau iho la keia wahi ninau nui nei i ka umauma, a e kaumaha no kona ano: I lilo loa ka aina i ka aai, o ke aha ka mea e kulaiwi ai ke kulaiwi? Pehea ina “ahaikapupuhi akula ka eueu Koolau?” Ina kolii wale ka aina, pehea hoi na poe iewe i kanuia i lalo o ka lepo? He iwi no kai kulaiwi ai ke kulaiwi. Ina pau loa ke kula i ka aai, aia la i hea kahi e waiho mau ia ai ua mau iwi la? He opihipihi wale ka uluhua o ka noho ana i luna ke kaa e kakali aku ai i ka poe hoopaa ala nui ma muli o ka nalo wale loa ana o ko kakou aina aloha. E hookuanoo kakou e ka mea heluhelu, ua lilo e ka moku o Lalo i ka pii ana o ka ilikai, ua kapaia no hoi ua moku la o East Island, he moku kokoke ia Moku-manamana, he moku kele no hoi ia i keia manawa i ka amokumoku o Papahanaumokuakea, pau loa i ke kai i kela makahiki i hala aku nei. Pau e kekahi hapanui o ka aina o Kiribati i ke kai aai, he pono ka haalele loa ana i ka aina kulaiwi, ka aina aloha. Pehea hoi na poe kupaaiau, na poe oiwi, aole maopopo lea. He kulanalana maoli ke kulana o ia aina, a he kulanalana no ke aupuni a me na kupa. Hikiwawe keia mea o ke kai aai ia kakou ka poe noho ailana o ka Moana Nui Akea O Kanaloa. Pii ka manene i ka hana a ke kai. Ahuwale ka hana a ke kai aai ia kakou ka poe noho mokupuni, aole paha no ka poe noho aina puni ole, no lakou ala, aole paha i owalala iki ka makani, aole loa i kau iki ka manao, i keia au e holo nei, he ike maka wale no kai hoolale aku i ke kanaka. Lauele ka manao, pehea ka lilo loa ana’ku o Honolulu i ke kai pii a me kona mau wahi kaulana. Pehea ka Hale Alii o Iolani, ka Hale Alii o Hulihee, ka Hale Pule o Kawaiahao, ke Kula O Kahua (Thomas Square), a he nui wale aku. Ua kau e ae la ka weli i ka lilo loa ana o keia mau wahi i ka hao wale ia a i ke kukuluia e ka poe haole, a keu hoi keia hana a ke kai aai a me ke kai pii. Pehea ka lilo loa ana o Waikiki i ke kai aai, ka puu kala o ke aupuni, ka waiwai o ke kolonaio, o ka lilo loa aku la no ia, a ike lea no hoi kakou i ka ono o ka pohaku. Pinai mau ia ka puana, “aloha aina,” ina he lilo loa ka aina o ua poe aloha la, he aha ka kakou mea e aloha ai? Ina o ka lilo loa no kai hiki ole ke alo ae, pehea ana la hoi kakou, na poe o keia honua, e aua ai i keia wahi aloha, e onipaa ai no ka pono o ka aina, e noke mau ai i keia nohona kanaka ana. He mea ano nui keia aina ia kakou ka Hawaii, ua mele ia ma ke koihonua a me na mele hai kupuna, he mau kupuna e ola mau nei i keia la. Pehea la e Hawaii ai ka Hawaii ke nele kakou i ka aina ole? Aole wale no ka aina o ka mea e Hawaii ai ka Hawaii. O ka olelo Hawaii oe, ka lahui oe, ka mookuauhau oe, a pela wale aku. Eia kuu leo hookikina, kuu leo hoolale aku ia oe e ka mea heluhelu: e hoopuka mau i keia olelo aloha, i mau ai ka puana. E mele mau i ke mele, i lea mau ai kona hoopaa, a e haku i na mele hou i mea e malamaia’i ke ano o keia au e holo nei, keia aina aloha nei, na na hanauna aku e ike. Ina ike ole ia keia poe aina aloha a kakou e hoopaa nei ma ke mele, ma kela waihona wale no kahi wahi e ike ia ana, ina ma ke kanikau paha, aole mele hou ia, he aua wale no ia i ka wai eleele a ka poe ike. E hookaao mau i na kaao, i ola mau ai na inoa a me na moolelo o na kaeaea a me na hiapaiole i kona haiia. Ma ke mele no e ola ai ke aloha aina oiaio. Eia no hoi kuu kanaenae aloha no kuu kulaiwi o Kaaawa: He kupa ka ua i ke kai I kamaaina i ka paka kanikoo Koolua i ke ahe Holopali Paliku hie a o Kanehoalani Hui: Auhea wale oe e Kanoeuaawa Awaiaulu ana i kuu aloha Elua maua i ke anu I kolu i ka nu a ke kualau Lau ae ka manao no Kanenelu Hoonenelu ana i kuu nui kino Linohau ke kahiko o ka makamaka Makalae hoohihi a o Ka Oio Pae mai ana ko leo akaaka Ua pae aku i ke one o Kaiaka Akanahe i ka holu o ka niu Napenape i ke kulukulu aumoe Niponipo i ka wai o Kaahuula Ahuwale i ka hikina o ka la Hiki maila ke aloha kaiao Kiponaia e ke ao lamalama Koi aku ke au kauhaa Hoolale mai ana iau e ike Kaulona kuu maka i luna I ka hoekepue a ka opua Hainaia mai ana ka puana No Kanoeuaawa he inoa Elua maua i ke anu I kolu i ka nu a ke kualau KEAHEHOLOPALI © Kahikinaokalā Domingo ko mua ko hope

Kawohikūkahi Adversalo < hoʻi hope Ka Wai Kakalina o Moanalua Kawohikūkahi Adversalo 30 Ianuali 2022 ʻO ka wai kakalina o nā hale ma Āliamanu, Āliapaʻakai, a me Kapūkakī, like ʻole ʻo ia me ka wai o ke kahawai i hoʻopaumāʻele ʻia ma uka ala, e kahe iho mai laila mai a e inu ʻia ma lalo nei. He mea nui loa ka wai i ke ola o ke kanaka. ʻO ia ke kumu o ka mālama pono ʻana o ka poʻe kahiko i ka wai. Maopopo iā lākou, kahe iho ka wai mai uka mai. Inā mimi kekahi i ke kahawai ma uka ala, ua paumāʻele nō. Kahe ka wai pau pū me ka mimi i lalo nei. Komo aku ia wai paumāʻele i nā loʻi, hoʻohana ʻia, inu ʻia, a ʻauʻau ʻia hoʻi, a pēlā aku nō. ʻAʻole maopopo i nā kānaka ua hoʻopaumāʻele ʻia ka wai. A laila inu ʻia a maʻi akula nā kānaka. Pēlā nō i hana ʻia ai ma Moanalua. Waiho ʻia ke kakalina i loko o nā pahu nui ma Kapūkakī a kulu ihola ke kakalina mai ka pahu iho i ka wai e hoʻokahe ʻia i nā hale o ka Pūʻali Koa i Āliamanu. ʻAʻole maopopo i nā ʻohana ua paumāʻele ka wai a hoʻohana ʻia a inu ʻia. A ua loaʻa ka nui poʻe o laila i ka maʻi i ka wai kakalina. ʻO nā ʻohana e noho ana ma ia poʻe wahi, ʻike akula lākou i ka hinuhinu o ka wai. A ua maopopo nō iā lākou, aia ke kakalina i loko, ma muli o ka hinu a me ke ʻala. Ua paʻa nā luna o ka Pūʻali Kaua Moana i ka hōʻole, akā hiki iā kākou ke ʻike leʻa i ke kakalina ma ka wai. Hoʻi maila ka hopena o ka hōʻike ʻana i ka wai a hōʻoiaʻiʻo ʻia nō, aia ke kakalina ma ka wai. Inā pani ʻia ke kahawai, e hālana mai ana ia wai ma luna o ka ʻāina. E kahe ka wai paumāʻele i kekahi wahi ʻē aʻe a hui paha me ka wai maʻemaʻe o laila, a laila ua paumāʻele hoʻi ia mau wai. ʻO ia ke kumu o ka hopohopo ma hope o ka pani ʻana i nā paipū mai Kapūkakī. Hopohopo nā kānaka o inu ʻia ke kakalina a komo i nā wai ʻē aʻe. Inā ʻaʻole wehe ʻia kēia pilikia i kēia manawa ʻānō, e lilo ana auaneʻi ia i pilikia nui no Oʻahu a puni. He mea ʻole ke kanaka ke nele ʻo ia i ka wai ʻole. He make nō ia. E mālama pono ʻia ka wai no ke ola ʻana o ka lāhui. No laila, he mea nui nō ka hoʻohemo koke ʻia ʻana o nā pahu kakalina o ka Pūʻali Kaua Moana mai Kapūkakī aku, a laila e loaʻa ai ke ola. © 2022 Kawohikūkahi Adversalo ko mua ko hope

Kēhau Noe < hoʻi hope Makemake nā ʻEpekema e Kāohi i ka Poʻe Makika Kēhau Noe 15 ʻOkakopa 2021 Ma o ka hoʻomōhala ʻana i kekahi “kaupalena hānau makika.” Ua hōʻea mai nā makika i loko o Hawaiʻi i nā makahiki mua o nā 1800 ma nā moku ʻEulopa. Lawe maila nā makika i ka malaria manu. Ma hope mai o ia wā ua make nui ʻia ka manu i ka nahu ʻia e nā makika i hoʻouna i kēia maʻi. I kēia wā, make koke nā manu i ka noho ʻana o nā makika i ka wao kiʻekiʻe. He mea maʻamau i nā makika ka noho ʻana i kahi mahana. Piʻi akula ka poʻe makika i nā mauna ma muli o ka nui ʻana mai o ko ka mauna mahana. No laila, hoʻolaha nui ʻia ka malaria manu i ia wao. I nā m.h 1900 a hiki i kēia wā, makemake nā ʻepekema e hoʻomōhala i ka lāʻau koʻokoʻo no ka malaria manu. Akā, ʻaʻole i holomua maikaʻi kekahi lāʻau koʻokoʻo no nā manu. No laila i kēia wā, ke manaʻoʻio nei nā ʻepekema i ka hoʻomōhala ʻana i kekahi kaupalena hānau no nā makika. ʻO ke kaupalena hānau ka mea e luku i ka poʻe makika ma o ka pau ʻana o ka hiki ʻana ika makika wahine ke hānau i nā hua e ola. No ke kaʻina hana, hāʻawi ʻia aku ke kaupalena hānau i nā makika kāne. Pahu kui ʻia nā makika kāne i ke koʻohune e loaʻa i nā lāhui makika like ʻole. I ka wā e hoʻomau keiki ai nā makika, he ʻokoʻa ko lāua koʻohune. ʻO ke koʻohune ʻokoʻa ka mea i kumu i ka hānau kīnā. No laila, pohō akula ko ka makika wahine huahua ʻana, no ka mea, he palupalu kona mau hua. ʻAʻole hoʻokino kāna mau keiki. Inā e loaʻa mai kekahi palapala ʻae mai ka ʻOihana Mahi ʻAi mai o ka Mokuʻāina, hoʻolauna ʻia ke koʻohune i nā makika kāne i ka m.h 2024. Akā, makemake nā ʻepekema e hoʻokumu koke, ma muli o ka make koke ʻana o nā manu Hawaiʻi, e like me ka ʻakikiki ma Kauaʻi, no ka mea, he ʻelima haneli wale nō nā ʻakikiki. E nalowale paha lākou ma mua o nā makika. © Kēhau Noe 2021 na Kēhau Noe ko mua ko hope

Kama Kaaikaula < hoʻi hope E Malama i na Moo Kupa Kama Kaaikaula 1 ʻOkakopa 2020 Auhea oukou e na makamaka heluhelu o Ka Ulu Hoi, mai Hawaii nui o Keawe a hiki loa aku i Niihau o Kahelelani, aloha no. Oiai, ke noho kaawale nei kakou mamuli o ka mai ahulau e laha loa aku nei, oia hoi ka mai Corona, eia no he wahi moolelo e hoonanea ai i na minuke hana ole. I keia mau la, nui ino na mu e lele ana io ianei o ka okai oe, o ka elelu oe, o ka huhu oe, o ka nananana oe, a pela aku no. I po ke ao, o ka lakou hana maamau, oia no ka imi ana i ka malamalama o loko o ka hale. Ke loaa he puka e komo ai, o ke komo mai la no ia me he mea kipa la i kahea ole ia. A pau ka “waiwai” o ka hale ia lakou, haalele koke mai la me ka manao ole ana i ka mea nona ka hale. No laila, pehea e kipaku aku ai ia mau mea ino? Aole paha ka laau hoomake mu o ka mea helu ekahi e hoohana ai ma ka hale. Eia no kekahi mea e pono ai ka hale, oia no ka moo. E ka makamaka heluhelu, aole keia o na moo mai Madagascar mai (oia no na moo ano omaomao me na kiko alani ma ke kua), ke olelo nei keia no na moo i ano noho a kupa i keia aina. I ke kii i kauia maluna, hiki ke ike ua nui na ano o ua mau moo kupa la, okoa iki paha na hiohiona o kekahi me kekahi, aka, he ohana no lakou apau malalo o ka moiwahine o na moo, oia o Mooinanea. Mai kona kino mai i hanauia’i na ano moo like ole e laa me na moo alii, na moo akua, na moo kaula, na moo kahuna, a me na moo makaainana. A o ua mau moo makaainana nei ke ano moo e ike mau ia nei ma ko kakou home i keia wa. I ka wa o ko kakou mau kupuna, he mea nui no ka moo a nui no hoi kona mana. O ka hana maamau, oia no ke kiai ana i na aina momona i ka wai a me ka hoolako ana i ka ai e maona ai na opu o kanaka. A no ia kumu, malamaia hoi na moo a me ua mau aina wai la e kanaka. Mamuli o ka hoololi nui ia ana o ka aina a me ka uhiia ana hoi o na wai like ole, ua loli ko kakou pilina me keia mau moo. I keia mau la, aole i kau nui ka manao ma na moo, aka aole i pau ka lakou malama ana mai ia kakou, i na kanaka o Hawaii. Nolaila, e malama kakou i na moo, a e like me ka lakou ku kiai ana i na wai o Hawaii, kiai lakou i ka aina o kakou a paleia aku na mea ino like ole. Oia no kai ikeia ma Moanalua nei. I kela me keia po, hiki mai na mu a loheia ka mumuhu o ka lakou lele ana io ianei. Oia no ka wa i ikeia’i he moo e kakali malie ana ma ka aoao. I nana aku ka hana, he eha mau moo ma ka puka aniani. A lele mai la kahi mu, aole i liuliu, paa ia mea ino i ka waha o kekahi moo, a pau ka mumuhu, o ka muka wale no ke kani i loheia. No ia mau moo kiai e kipa mau i ka hale ma Moanalua nei, ua hakuia he mele i hoike aku ai i ka hana maikai o ua mau moo nei, na kiai e pale aku i na mu ma ka hale. I po ke ao Lele mai na mu Muhu, mumuhu Eia he kukui E a mai nei Muhu, mumuhu Imi ana i puka E komo ai Muhu, mumuhu Hiki mai ka moo I nanea ai Muhu, mumuhu Imo ka maka Paa ka pio Muhu, mumuhu Pau ka mu I ka aiia Mumuhu, muka! © Kama Kaaikaula 2020 na Kama Kaaikaula ko mua ko hope

nā Haumāna o ke Kula Kaiapuni ʻo Ka ʻUmeke Kāʻeo < hoʻi hope Nā ʻAnoʻai o ka Ua Kanilehua nā Haumāna o ke Kula Kaiapuni ʻo Ka ʻUmeke Kāʻeo 15 Nowemapa 2021 Aloha ʻoe e ka nūpepa Ka Ulu Hoi . He nūhou nō kā mākou, nā haumāna o ke kula kaiapuni ʻo Ka ʻUmeke Kāʻeo e kaʻanalike aku ai me ʻoe no ko mākou ʻāina hānau kaulana i ka ua Kanilehua. Penei nō ia nūhou a mākou e ʻike nei. No ke ʻAno o ka ʻĀina: No nā pule he ʻelua i hala aku nei, ua ʻeleʻele ʻo Hilo i ke ao panopano. Ua nui ka ua e loloku mai ana mai Kūlanihakoʻi mai. Ua mao ʻole ka ua a hālana ka wai ma ke kaona nei o mākou. Hoʻomaka aʻela e anuanu nā pō a huʻihuʻi nō hoʻi nā kakahiaka. Akā, i kēlā mau lā he ʻekolu i hala iho nei a hiki mai i kēia lā o ko mākou kākau ʻana, ke noho aliʻi hou nei ka lā ma nā Hilo ʻEkolu nei. Ua ahuwale maila ʻo Maunakea e kūhaʻo nei i ka lani, ua ʻalaneo nō hoʻi ʻo Maunaloa i ka mālie, a ua laʻi nā kai o Hilo Bay nei. Hoʻomanaʻo ʻia nō mākou e pili ana i kekahi mele hoʻoheno penei… Aloha au iā Maunakea I ke anu o ke ahiahi Hoʻolono, hoʻolono Hoʻolono i ka leo o ka makani Keaukaha nō e ka ʻoi Ka Nohona: Ua pilikia ko Hilo kini i nā hopena o ka maʻi Kolona. Ua pipiʻi loa aʻela ke kākālina e holo ai nā kaʻa ma kahi o ka ʻehā kālā a ʻoi no ke kālani hoʻokahi. Ma muli hoʻi o ka maʻi Kolona, ʻaʻole i hiki i ka poʻe he nui ke noho ma ka lumi hoʻokahi. He 10 mau kānaka ka nui i hiki ke noho i loko o ka lumi hoʻokahi a he 25 mau kānaka i hiki ke hui ma waho. Pipiʻi pū maila ke kumukūʻai o ka meaʻai ma nā hale kūʻai. ʻO kekahi pilikia nui ma Hawaiʻi nei, ʻaʻole pili wale i ko Hilo nei, ʻo ia ka neʻe nui ʻana mai o nā malihini. Ke hōʻea nui mai nei lākou a ke kūʻai nei i nā hale. No ia kumu, ʻaʻole hiki i ka poʻe Hawaiʻi o Hilo nei ke kūʻai hale a noho ma ke one hānau. Ke ʻau umauma nei nō ko Hilo i ka wai o ke au malihini. No ka Pele: Ua hoʻi hou mai ke Aliʻiwahine o ka lua i Halemaʻumaʻu. Ua hoʻomaka hou ka puaʻi ʻana o ka Pele ma ka lā 29 o Kepakemapa ma kahi o ka hola 3:20 o ke aumoe, eia nō ke lapalapa maila i kēia mau lā. Nui ka poʻe malihini e kipa aku nei e ʻike i ke ahi kupaianaha a ka Wahine. Ua ʻano like kēia hū ʻana o ka Pele me ka puaʻi ʻana o ka Pele no ʻekolu mahina i ka makahiki 2018. A ma hope o ʻekolu mau makahiki, ua hoʻi mai ʻo Pele e noho aliʻi hou ai ma Halemaʻumaʻu. Ola ka Wahine ʻai honua. Me ke aloha o ka ua Kanilehua, Nā Haumāna o ke kula kaiapuni ʻo Ka ʻUmeke Kāʻeo Honohononui, Keaukaha, Hilo, 28 ʻOkakopa 2021 na nā Haumāna o ke Kula Kaiapuni ʻo Ka ʻUmeke Kāʻeo ko mua ko hope

Kahikinaokalā Domingo < hoʻi hope He Haliʻa Aloha no Konanui Kahikinaokalā Domingo 1 ʻOkakopa 2020 E ala e Ka‘ū mai ʻOkiʻokiaho a i Mawae, kāhiko o Mākaha, e ala e Puna, Puna Kumākaha, e ala e Hilo na‘au kele! Hilinaʻi Puna, kālele iā Kaʻū. ʻAuhea wale ana ʻoe e ka malo ʻeka, ka hulu kupuna o ka pō nona ke kua wehi, e pōʻai mau ana i ka piko o Wākea. Kanu ʻia i hea ka ʻawa a Kāne? Aia nō ia i ka ʻawa kau lāʻau o Puna, ka ʻāina Houpo o Kāne. Kani maila ka inoa ʻo Konanui, nā kupa ʻai au maoli o Puna a me Kaʻū, i halihali ʻia mai e ka makani “koʻele papa” o Puna.ʻO Joseph Konanui ka makuakāne, ʻo Elizabeth Konanui ka makuahine, hānau ʻia mai ua wahi pili ʻohā nei, ʻo Jerry Konanui, he mamo hiwahiwa na Hāloa. E kuʻu LPM, “lepo pōpolo mahiʻai” o ʻOpihikao, nui ka haʻo o kēia wahi keiki ʻohā iā ʻoe. ʻO wai lā kēia ʻōpū aliʻi, he loea no ka mahiʻai. He ʻumeke kāʻeo no ka ʻike. Ua hoʻohuli ʻia nā lima i lalo i ka honua, a ua ola nō. I kuʻu wā hūpēkole, ua ʻike maka wau i nā hana kupaianaha a ua laeʻula nei, ka lae i ʻula pau i ka lepo ʻulaʻula i puehu ʻia e ka ʻāina kua makani hiehie o Kaʻū nui. ʻAʻole loa ʻo ia he kanaka hoʻokano, a i ʻole he kanaka haʻakei. ʻAʻole loa ʻo ia i hōʻoio i kona ʻike he lehulehu a he manomano. Nona nō ka lālā kau kolokolohai, a ua haʻaheo nō ʻo ia i kona mau ʻāleuleu. He ʻike laha nō ia i ka lehulehu, he loea maoli nō ʻo Konanui. Eia nō naʻe, ʻo kāna inoa kapakapa nona iho ʻo LPM, “lepo pōpolo mahiʻai,” he ʻōlelo hoʻokanahaʻi i kona ʻano akamai. Ua loa nō kona hele ʻana i Oʻahu nei mai kāna nohona i Pāhoa, a pōkole wale ka moena o ka noho.Eia nō naʻe, he laulā a ākea nō ke ʻano hoʻokipa, ua lawa no ka hālāwai ʻana a puni ke kānoa ʻawa, ua lawa mau ka ʻai a me ka iʻa, ua lawe mau ʻia mai ka poi paua a Keāiwa, a lako nō hoʻi i ke aloha, a me ka nanea a nūnēnūnē mau ʻana me ia. Akamai wale ʻo Konanui i nā ʻano kalo like ʻole a ka poʻe kūpuna, i ona mau hiʻohiʻona, kahi e mahi kūpono aku ai iā ia, a me nā ʻano ʻike he nui a he lehulehu e pili ana nō i ke kalo. Mikioi a noʻeau nō kona hōʻoia ʻana i kēlā kalo kēia kalo, he ʻike leʻa, he ʻike maopopo, a he ʻike maoli nō kona. Loiloi ʻia nā māhele a pau o ke kalo. Mākaʻi ʻia ka piko o ka lauʻalo, kona waihoʻoluʻu, ka ʻiʻo a me ka ʻaihē, makaʻala ʻia ke ʻano o ke kōhina, ka hā a me ka lau. Hele aku ʻo ia kiʻi i kalo, lālau wale i ke kalo, ʻaʻole i ʻū, puka mai ka inoa o ia kalo, a ʻapo wale, hāʻule ihola mai nā lehelehe me ka maopopo loa. Ua like nō ka nui o ka ʻike i loaʻa maiā Konanui no nā ʻano mea kanu like ʻole. Ua noho a kupa ʻo ia, a hele a lōea i nā mea kanu kupuna like ʻole, ke kalo, ka ʻawa, ka ʻuala, ka ʻulu, a he nui wale aku. Moʻolelo mai ana ʻo ia no kona wā kamaliʻi, i ka wā a ka ʻohana i ʻākoakoa pū ai i ka hale e hana ai i ka poi, he lā i hoʻokaʻawale ʻia no ka hana. Komo nā lālā a pau loa o ka ʻohana, mai nā ʻao i lawa ka nui e paʻa ai i ka hue wai, a hiki i nā lāʻele mahaoʻo. Wahi a Konanui, ʻo ia ka wā i launa ai ka ʻohana, ka wā e hoʻoili aku ai ka ʻike a me nā loina o ke kupuna i ke keiki, i mea e hoʻokahua aku ai i ia mau mea no ke kanaka makua ʻana. ʻAʻole ʻo ia i mākaukau no kēia aʻo ʻana aku i ka nui poʻe mai kona wā keiki. He kanaka hana uila ʻo ia, a he lawaiʻa. Wahi āna, ua ala maila ʻo ia i kekahi kakahiaka me ke kahe ʻana o ka hou, a piʻi aʻela ka ʻōkakala ma ka ʻili, ʻo kona hoʻomaopopo aʻela nō ia i kona kuleana e hoʻomau ai i ka ʻike o kona mau kūpuna, a e hoʻoili aku i kēlā ʻike i nā hanauna aku. Mai ia wā, ua hele ʻo Konanui a puni ka pae ʻāina e aʻo aku a aʻo mai ai i nā mea like ʻole no ke kalo. Nīnau mau ʻia ʻo ia penei: “E ʻAnakala, he aha ke kalo ʻoi loa o ka maikaʻi?” A puana mau ʻo ia i kēia pane nei: “ʻO kaʻu kalo punahele ke kalo aʻu e ʻai ana, ke kalo i mua oʻu i loko o ka ʻumeke poi,” me ka manaʻo e mahalo i ka mea loaʻa. ʻO kona leo hoʻokikina mau, kona leo hoʻolale mau, kona leo aʻoaʻo mau hoʻi, ʻo ia ka mahi ʻana i ke kalo me ka naʻau maikaʻi. Me ka manaʻo, he mea kēia kalo e hoʻōla mai ana iaʻu, e hānai ana iaʻu, a e hoʻomana ana iaʻu. ʻAʻole nō i pau kona ʻano loea ma ka mahiʻai wale nō. Noʻeau ʻo Konanui i ka hana poi, ke kuʻi ʻai, ke kālai papa kuʻi ʻai, ke kālai pōhaku kuʻi ʻai, a he nui wale aku. ʻOi loa kona ʻano maiau, maʻemaʻe, a mikioi wale ma ke kuʻi ʻai ʻana. No kona ʻano “pana” kūpaianaha ma ke kuʻi ʻai ʻana i lohe ʻia kēia inoa o ka makani “koʻele papa.” Ua kālele a koi hoʻokina nui ʻo ia ma kēia ʻōlelo nei ʻo, “Nani ke kalo,” me ka manaʻo, e maha a maikaʻi ke ʻano a ka naʻau i ka wā a Hāloa e noho pū ana. ʻAʻohe ʻōlelo ʻino, manaʻo ʻino, hana kolohe, hana lapuwale, a pēlā wale aku, mai ka wā e kanu ai i ka huli a hiki i ka wā e kau ana ka mikiʻai i ka waha. I ka wā i hāpai ʻia maila kekahi pila ma ka ʻahaʻōlelo e kākoʻo ana i ka hoʻololi ʻana i ke kalo ma o ka GMO, ʻo ia ka genetically modified organism ma ka ʻōlelo haole, ua lilo nō ia pila ʻo ka “taro security bill” i pilikia maoli no kākou nā Hawaiʻi. Akā, ua maʻa nō ʻo Konanui i ka ʻai kalo paʻa, a ʻo ka moni kūpono nō ka hana. E like me kāna hana mau, lawe ʻo ia i ke kalo paʻa, a hana i poi ʻulika, i poi linalina ʻono maikaʻi, he hua no ka hana maiau. Ua huliāmahi mai nā mahiʻai kalo like ʻole o ka paeʻāina, e alakaʻi i paio e kūʻē ai i kēia hana ʻino ʻana i ke kalo. ʻAʻole loa ʻo Konanui i hiki aku i ke ʻano ao kahi. ʻOi kaʻakaʻa nō nā maka, a hala kēia hulu kūpuna. Ua lohe pepeiao mākou i nei leo waha wali, a ua ʻike maka nō i kona akamai. I ia lā o ka hoʻolewa, pakapaka ua nā waimaka, a loʻiloʻi wale i ka heleleʻi. Ua hoʻi nō i ke ala koʻiʻula a Kāne, eia nō naʻe, e mau ana nō kona ilina i kēia au e neʻe nei, a i nā hānauna e hiki mai ana. Ua kapu hou nō ka Hāloa iā ʻoe e Konanui, ka heke aʻo nā mamo a Hāloa. © Kahikinaokalā Domingo 2020 na Kahikinaokalā Domingo ko mua ko hope

Puaʻala Wakinekona < hoʻi hope Nona ka Lei Puaʻala Wakinekona 29 Kepakemapa 2025 E ka pua makamae a Pauahi e, ka mea nāna ka pōmaikaʻi o kona lokomaikaʻi. E nalu mai: Eia hou ka niuhi e ʻōʻili wale mai ana, e honi ana i ke ʻala āna e kuko makapehu ai – e hoʻopiʻi ai i ka makaʻu a e hoʻonāwaliwali i ka maluhia o ke kaiāulu. Ua hoʻi hou mai ke kūkākūkā a me ka paio no ke kulekele hoʻokomo haumāna o Ke Kula ʻo Kamehameha, he mea i hoʻokahua ʻia e ka ʻōpū aliʻi o ka wahine hele lā o Kaiona, e Bernice Pauahi Bishop. Ua hoʻolaha kekahi hui haole mai Wilikinia mai, ʻo ka Students for Fair Admissions (SFFA), i kahi papahana hou e kūʻē aku i kēia kulekele e paikano nui ana i ka pulapula o Hawaiʻi. Eia hou, ʻaʻole kēia ʻo ka manawa mua i lawe ʻia ai ua kula nei i ka ʻaha hoʻokō kānāwai. Ma ka makahiki 2003, ua kūʻē aku kekahi haumāna haole i ke kulekele like a ua lilo i hihia i kapa ʻia ʻo Doe v. Kamehameha Schools. Ua ʻae mua ka pāpā kūkākūkā ma ka Ninth Circuit i kāna koi ʻana i ka makahiki 2005. Na ke Kula ʻo Kamehameha i hoʻopiʻi kūʻē i ka pāpā piha o ia ʻaha. ʻO ka hoʻohuli ʻia ihola nō ia o ia hoʻoholo mua, me ka ʻōlelo, he mea kūpono ke kulekele i mea e hoʻōla hou ai i ka lāhui Hawaiʻi i pilikia nui. Ua hōʻole ka ʻAha Hoʻokolokolo Kiʻekiʻe o ʻAmelika Hui Pū ʻIa i ka lohe ʻana i ka hihia, a ua hoʻomau nō ua kula nei i ke kulekele. Ua hoʻokuʻu wale lākou i ka hihia ma o ka uku kālā nui, akā ua kū mau ka pahuhopu a Pauahi. I kēia wā hou, hōʻale ʻia ka wai ua lana mālie. Na ka hui SFFA e paipai mai nei i nā ʻohana e haʻi mai i ko lākou mau moʻolelo e pili ana i ka hōʻole ʻia paha o lākou me ko lākou makaʻu paha i ke noi ʻana i kahi noho kula. Ua hōʻike ʻia, ʻo ka pahuhopu nui ka lawe hou ʻana i ka hihia i mua o ka ʻaha, e like me kā lākou hana i nā kula nui o Havada a me Ke Kula Nui o Kalolaina ʻĀkau, kahi i luku ʻia ai ke ana hoʻokomo ma muli o ka lāhui. No Hawaiʻi nei, he mea koʻikoʻi ia e hoʻohua mai i ka noʻonoʻo, ʻaʻole wale nō no ka pono o ke kula, akā no ke ola o ka lāhui. Ua kākau ʻo Pauahi i kona makemake i ka makahiki 1884, me ka manaʻo e hānai i nā keiki o ka lāhui Hawaiʻi. Ma ia manaʻo nō, ua kūkulu ʻia ka pā kula ma Kapālama, a ma hope mai ua ulu aʻe nā pā kula ma Maui a me Hawaiʻi. Ua lilo ua mau kula nei i kia paepae no ka ʻōlelo, ka nohona, a me ke aʻo Hawaiʻi. Eia naʻe, ke kū hou nei ka nīnau nui: inā pau ka mana o kēia kulekele, he aha ka hopena no nā hui ʻē aʻe e like me Ke Keʻena Kuleana Hawaiʻi (Office of Hawaiian Affairs (OHA)) a me ka ʻOihana ʻĀina Hoʻopulapula Hawaiʻi (Department of Hawaiian Home Lands (DHHL))? A i ʻole nā papahana a nā lāhui ʻē aʻe i ʻAmelika e paipai ana i ka poʻe i kuhihewa ʻia, i kāpae ʻia, a i hoʻowahāwahā ʻia no nā kenekulia he nui? He pōpō ʻauhuhu nō. Inā pau ke kulekele, pōʻino nō ko Hawaiʻi. Hiki i ua mau ʻahahui nei, a me nā papahana ʻē aʻe i like ke ʻano, ke lilo koke i mau māka no ka hoʻopiʻi kānāwai like, e hoʻoweliweli ana i ka hiki ke kaʻikaʻi i ka lāhui e like me ko lāua manaʻo kumu. He nui nā leo kūʻē mai Hawaiʻi nei, a mai nā kamaʻāina hoʻi e ʻapakau i kahi ʻē, e pīnaʻi ana mai ʻō a ʻō. Ua ʻōlelo aku ʻo Jarrett Keohokālole, he lālā no ka ʻAhaʻōlelo Kiʻekiʻe, “he kumuhana kēia i kūkulu ʻia i mau tausani mile mamao e hoʻāʻo nei e hoʻololi iā Hawaiʻi.”Ua kākoʻo pū mai ʻo OHA me ka ʻōlelo ikaika: e kū mau ana lākou ma hope o ke kula a Pauahi, i mea e mālama ai i ke kūlana o nā kānaka ʻōiwi. Hiki ke ʻōlelo ʻia: “He ʻino ka hoʻokaʻawale ʻana i nā lāhui, akā, he ʻino nui aʻe ka ʻaihue ʻana i ka pono o ka lāhui.” E ka mea heluhelu, he wahi noʻeau kaʻu e waiho aku ai i mua ou: “I ulu nō ka lālā i ke kumu.” Inā hāʻule ke kumu, hāʻule pū ka lālā. Inā ʻoki ʻia nā kumu e kākoʻo ana i nā keiki Hawaiʻi i kēia au, pēlā nō e nalowale ai ka pono o nā hanauna e hiki mai ana. No laila, e ka hoa heluhelu, e nīnau mai kākou iā kākou iho: He aha lā ka “pono” i loko o kēia paio ʻana? Ua lawa anei ka hoʻopili wale ʻana i nā mea i hana ʻia ma mua, a i ʻole he pono paha ka hana ʻana i mea hou e lawelawe ai i ka pono o ka lāhui i kāpae ʻia aku? ʻAʻole wale nō kēia he hihia ma ka ʻaha hoʻokō kānāwai. He nīnau ia e pili ana i ka nohona, ka moʻomeheu, a me ka pono ola o nā lāhui i koe aʻe i loko o nā pāʻaoʻao kaua o ke kolonaio. A eia hoʻi koʻu leo kāhea: Mai noho mū. E kū, e kūkākukā, a e koi i ka pono o nā lāhui a pau. © Puaʻala Wakinekona ko mua ko hope