Kamālamalamaonālani Ishii < hoʻi hope Ola i ke Mele Kōlea! Kamālamalamaonālani Ishii 29 Kepakemapa 2025 Aia kekahi ala paʻakikī i mua o kākou / Me ka ʻike ʻole ʻana i ka wā e hiki mai ana a me nā pilikia / ʻAʻole au e hoʻololi ana iaʻu iho. ʻAʻole au e hāʻawipio! He lālani kēia mai ke mele ʻo “I Mua, i Kahi Ao Hou” i hīmeni ʻia e ka hui hīmeni ʻo Hanauna o Nā Kaikamāhine. Na lākou i hoʻopuka i kēia mele a me kā lākou hui hīmeni i ka makahiki 2007. ʻO kekahi mea nui e pili ana i kēia mele, hīmeni ʻia ʻo ia i kekahi mau hana kūʻē. I ka makahiki 2016 i hoʻopuka hou ʻia ai kēia mele i ke kulanui wahine ʻo Ewha. I ua wā lā, ua hoʻololi ʻia nā kēkelē a me nā ʻoihana i aʻo ʻia aku ma kēia kulanui me ka ʻae ʻole o nā haumāna. Ua hoʻoikaika ʻia nā pilikia ma muli o ke komo ʻana o kekahi haumāna i kēia kulanui ma muli wale nō o ko kona makuahine pilina i ka pelekikena o Kōlea Hema. Ua kūʻē mālie nā haumāna a hīmeni i kēia mele i mua o nā mākaʻi he 1600. ʻOiai lākou e hīmeni ana, ua paʻi wikiō ʻia ka hīmeni ʻana a hoʻouka ʻia aku i YouTube. ʻAʻole na nā Kōlea wale nō i hīmeni i kēia mele akā hīmeni ʻia kēia mele i nā hana kūʻē like ʻole i ka honua. I ka makahiki 2020 i hīmeni hou ʻia ai kēia mele e ka poʻe Tailani ma muli o ka pau ʻana o ka Future Foward Party, he hui e kākoʻo i nā pono like ʻole: nā pono o nā wāhine, ka paikoho, ā pēlā aku. Ua maopopo ʻē i kekahi mau Tailani i kēia mele a me ke komo ʻana i ua mele nei i ka hana kūʻē ma Kōlea no laila makemake lākou e hāpai hou. Ua unuhi ua mau Tailani lā i ke mele mai ka ʻōlelo Kōlea a i ka ʻōlelo Tailani i mea e aʻo aku ai a hōʻike i ka manaʻo nui o I Mua, i Kahi Ao Hou i ka poʻe Tailani. ʻO kekahi pilikia nui ʻē aʻe o Kōlea, ʻo ia hoʻi ka hoʻolaukōnā ʻana i ka poʻe māhū. Mau nō ka hoʻokae ʻana i ka poʻe māhū i Kōlea ma muli o ka pale ʻole ʻana o ke aupuni a me nā kānāwai. Ua hoʻopuka pū ʻia kēia mele i nā hoʻolauleʻa māhū i laila a hoʻokani ʻia ma ke ʻano he mele kū haʻaheo. ʻIke ʻia ka mana o kēia mele, he mele e hōʻike i ka hoʻolōkahi ʻana a me ke kākoʻo ʻana o ka lehulehu, ka lāhui. He mele kēia e haʻaheo ai ka poʻe e kūʻē ana. A ʻo Hanauna o Nā Kaikamāhine, he hui a ka poʻe like ʻole e pūʻili ai me he mea ala ʻike ka poʻe Kōlea āpau a me ka poʻe e nanea i nā mele Kōlea i kēia hui. No laila, he manaʻo nui ko kēia mele e hāpai ʻia nei a i kēia wā ʻānō. ʻIke ʻia kēia manaʻo nui i kēia mau paukū o ua mele nei. Ikaika au i ka ʻike ʻana iā ʻoe / Pēlā au e uē ʻole ai. I ka hui hope loa e hīmeni ʻia ai kēia lālani. Ma o kēia lālani, hōʻike ʻia ka ikaika a me ka mana o ka pilina ma waena o ʻelua kanaka : nā hoaaloha, nā ʻohana, ipo, ka poʻe like ʻole. He kōkua nui kekahi kanaka i kekahi ma o ke aloha, ʻo ke kū haʻaheo ihola nō ia ona. I kēia mele ʻo I Mua, i Kahi Ao Hou i puka ai nā paniinoa, ʻo ia hoʻi “au”, “ʻoe”, a me “kāua/kākou”. He mea maʻamau kēia i nā mele like ʻole i mea e pili ai ka manaʻo nui o ke mele i ka mea hoʻolohe. I kēia mele, ʻoi aku ka ikaika o ko kēia mele manaʻo nui ma muli o ka hoʻopuka ʻana i nā paniinoa. ʻIke ka mea hoʻolohe i ka pilina ma waena o ke kanaka e hīmeni nei iā ia iho. Hōʻolu ʻia ka mea hoʻolohe ma o ka hīmeni nahenahe nō i nā paukū e hōʻeu. He ʻiʻini kaʻu e haʻi iā ʻoe, ua pau ka ua /E pani i kou maka a pā kou puʻuwai / I ka hālalo aloha ʻana o koʻu maka iā ʻoe. ʻO kēia ka paukū mua o kēia mele a me kekahi laina e hōʻike i kēia hōʻolu ʻana i ka mea hoʻolohe a me ka puʻukani o ia paukū. I kēia hala ʻana o ka ua, ke hiki mai nei ke kupulau pumehana, ua lanakila ʻoe i nā pilikia i hōʻea. Haʻaheo loa ka puʻukani i ka mea hoʻolohe ma muli o ua lanakila ʻana lā a hōʻike ʻo ia i kona haʻaheo ma o kēia “hālalo aloha”. He pono ko kākou hana pēlā: ko kākou ʻike ʻana kekahi i kekahi a me nā pilikia a he pono ka haʻi ʻana: Aloha au iā ʻoe, penei aʻe, penei iho, penei nō. © Kamālamalamaonālani Ishii 2025 ko mua ko hope

Kahā Barbieto < hoʻi hope Nāu e Lawe i ka Maʻalea a Kūʻonoʻono! Kahā Barbieto 17 ʻOkakopa 2024 He ʻōlelo noʻeau kaulana kēia na ka poʻe Hawaiʻi, akā ma kēia moʻolelo, nāna ka hoʻohālike ʻana i ka haʻawina o ka pāʻani kolepa me nā haʻawina ma ke kulanui nei. Kuhi mai kēia ʻōlelo noʻeau e aʻo kākou i kahi mea a lilo ia mea i mākau nāna e kōkua mai ke pilikia ka nohona. “Nāu e lawe i ka maʻalea a kūʻonoʻono.” ʻO ke kolepa, he pāʻani nui loa ia no Hawaiʻi nei. Penei naʻe hoʻi ka hana ʻana o kēia hana. He ʻumikūmāwalu mau lua ʻokoʻa a nāu e hili i ke kinipōpō mai kekahi wahi a i ka lua. He ʻumikūmāhā mau ʻūhili kolepa e kō ai kēia hōʻaʻano. Ua hoʻomaka au i ka pāʻani kolepa ʻana i koʻu makahiki ʻeiwa, a i kēia makahiki he iwakālua, mau nō koʻu leʻaleʻa me ka ʻiʻini e hele me nā hoa e pāʻani i ke kolepa. Ma muli o kuʻu makuakāne me koʻu kupuna kāne koʻu hele pinepine ʻana i ke kahua kolepa. ʻOiai he mau ʻelemākule lāua, ʻoi aʻe koʻu mākau kolepa ma luna o lāua. Haʻakoi koʻu makuakāne i mua o kona mau hoa ʻoiai maikaʻi aʻe kāna keiki kāne ma luna ona, akā, i koʻu manaʻo he mea hilahila nō ia nona. Ma o kēia mau ʻōlelo henehene, haʻaheo au he mamo nāna. E kuhihewa ana paha kekahi mau mea heluhelu, he pāʻani kēia no ka poʻe ʻelemakule, he pāʻani kēia no nā keiki waiwai wale nō, he pāʻani kēia no ka poʻe haole wale nō, he pāʻani kēia i piha me ka hoihoi ʻole a ʻaʻole leʻaleʻa iki ia pāʻani. ʻAʻole naʻe pēlā, eia au ke kū nei ma mua o ʻoukou, he kāne Hawaiʻi ʻōpio e pāʻani kolepa nei i kēlā lā me kēia lā no ke aʻo a me ka leʻaleʻa. A he aʻo nō hoʻi. Mau a mau nā haʻawina o kēia pāʻani, a aʻo au i nā haʻawina hou i kēlā lā me kēia lā aʻu e pāʻani kolepa ai. Eia kekahi mau haʻawina. He pāʻani hoʻomanawanui kēia e hōʻike i ka mākau o ke kino me ka naʻau. E paʻa ka naʻau a kāohi i ka huhū i ʻole e lilo ai ʻoe i ke eo. Ke hili hewa ʻoe i ke kinipōpō, e mālama hoʻi iā ʻoe iho; nāu nō ʻoe e hoʻoponopono a hoʻopololei i kāu hili ʻana. ʻO kekahi haʻawina, ʻo ia hoʻi ke kūlia ʻana a loaʻa ka nuʻu. ʻO ʻoe anei ka mea nāna e hili i ke kinipōpō me ka mamao loa? I kēia mau lā, pāʻani nui au i kēia pāʻani kolepa me koʻu mau hoa aloha. Leʻaleʻa ka hoʻokūkū ʻana o mākou, a i kekahi manawa he mea ʻakaʻaka ko mākou ʻāʻumeʻume ʻana. Ma o ka pāʻani kolepa, paio mākou ā ʻike ʻia ka mea lanakila o ia lā. No laila, ma o ka paio ʻana me nā hoa, e paio hoʻi me ʻoe iho. E like me nā pāʻani ʻē aʻe o kēia ao, maikaʻi kēia pāʻani no kou olakino. Hiki iā ʻoe ke pāʻani kolepa mai ka wā ʻōpio ā i ka wā ʻelemakule. Maikaʻi ka puka ʻana i waho kahi e pā ai ka lā. Hōʻike ʻia kou ikaika me kou olakino napenape. He pāʻani kēia e hoʻomaikaʻi i kou māno wai a me ka pana o ka puʻuwai. ʻO kēia kekahi o nā haʻawina koʻikoʻi o ke kolepa, he pāʻani no ka noʻonoʻo ʻana. He pāʻani nanehaʻi kēia. E like me ko kākou mau kūpuna, he poʻe nane kākou. Ma loko o nā moʻolelo a me nā mele, he nane nō, a ma laila e ʻike ʻia ai kēia ʻano puni nane a ka Hawaiʻi. E like me kēlā mau nane, he nane ko ka pāʻani kolepa. E ʻike ka ʻālapa i kahi a ka makani e pā nei, pēlā e ʻike ai i kahi e hili ai i ke kinipōpō. Like kēia koʻikoʻi o nā makani me nā mauna me nā kai o ia kahua kolepa. Makemake ke kinipōpō e hele i kai, pēlā e ʻike ai i kahi e kau ai ke kinipōpō ma ke ala a hiki i ka lua kolepa. Eia hoʻi, he mau nane a he mau haʻawina ma loko o kēia pāʻani kolepa i hiki ke pili i nā kuleana o kekahi haumāna ma kēia kulanui nei. Ke paʻakikī nā haʻawina, a he mau haʻawina hōʻaʻano, mai lilo i ka hāʻawi pio. E hilinaʻi iā ʻoe iho a me kou mau mākau i puka lanakila ma luna o nā haʻawina. Ma ke kolepa, hoʻomaʻamaʻa ʻoe i kēia mau mākau noʻonoʻo. Me ia manaʻo, e hele a pāʻani i ke kolepa, nāu e lawe i ka maʻalea a kūʻonoʻono. © Kahā Barbieto 2024 ko mua ko hope

Kaʻula Kauikeaokea Krug < hoʻi hope Ola Waiʻanae i ka Makani Kaiāulu Kaʻula Kauikeaokea Krug 1 Nowemapa 2020 Aia lā koʻu aloha iā ʻoukou e nā hoa heluhelu ke kau ala ma ka hokua o ke Kaiāulu e iho ana mai uka o ʻĪlio a i waena o nā puʻu haele lua ʻo Māʻiliʻili a me Pāheʻeheʻe a hiki aku i ka lae ʻo Kāneʻīlio i ka malu niu ʻo Pōkaʻī. He ʻī aku kēia iā ʻoukou e luana pū mai i ka ʻolu o kahi moʻolelo no kēia ʻāina kūʻonoʻono nei ʻo Waiʻanae. I moʻolelo aha hoʻi ia? I moʻolelo hoʻokaʻakaʻa maka hoʻi ia e maopopo pono ai i ka lehulehu ākea nā inoa o nā pana ʻāina o Waiʻanae. Mai Nānākuli a hiki loa aku i Keawaʻula kahi o ka leina kapukapu o kākou e kīkoʻo aʻe ana ma ka ʻōhuku lae ʻo Kaʻena. He wahi moʻolelo kēia i haʻi ʻia mai iaʻu i koʻu wā kamaliʻi no koʻu one hānau ʻo Waiʻanae. ʻO kēia wahi moʻolelo ka moʻolelo no nā puʻu o Waiʻanae moku. Mai Pili-o-Kahe i Nānākuli ā hiki loa aku i Kua-o-ka-lā ma ka lae ʻo Kaʻena. I ke au kōliʻuliʻu, ka wā i loaʻa ʻole ai nā puʻu o Waiʻanae, e noho ana ma Nānākuli kekahi pilikua nui loa. ʻO Nānākuli ka inoa o ua wahi pilikua lā, i kapa ʻia kona inoa no kona nānā mau ʻana i lalo i kona mau kuli ma muli o ka nui o kona hilahila. He hilahila i ke aha? He hilahila i ka nui launa ʻole o kona kino. Ua hoʻohihi ʻia ʻo ia e kekahi paʻa wahine māhoe uʻi ʻo Pāheʻeheʻe a me kona māhoe ʻo Māʻiliʻili. He mau wāhine uʻi lāua i hihia i ke aloha me kekahi aliʻi nohea ʻo Hulu no Māʻili. ʻO Hulu, he aliʻi keu a ka maikaʻi i pilialoha me Māʻiliʻili. Eia naʻe, ʻaʻole ʻo Hulu i ʻike i ka ʻokoʻa o nā māhoe a pili hilihewa akula ʻo ia me Pāheʻeheʻe me ka manaʻo ʻo Māʻiliʻili nō ia. Ua hele a lili ʻo Nānākuli i ua wahi aliʻi nei no kona ʻike ʻana i ke aloha o nā māhoe i ia wahi ʻiwa hoʻohaehae nāulu. Aloha wale ua pilikua nei. ʻO Koʻiahi, he moʻo hoʻokalakupua nunui ʻo ia no ia ʻaoʻao ʻo Waiʻanae. Kaulana ʻo ia i ka ʻaʻala o ka maile lau liʻiliʻi e ulu ana ma kona ʻāina. ʻO Koʻiahi nō hoʻi kekahi i ke kuko iā Hulu, kēlā wahi ulua ʻumeʻume o kai hohonu. Eia naʻe, i ka lohe ʻana o Koʻiahi no ke kui lei ʻana o ua wahi Hulu nei me Māʻiliʻili lāua ʻo Pāheʻeheʻe, ulu koke aʻela ka inaina a me ka lili i loko ona. ʻAʻole i liʻuliʻu, hoʻololi akula ʻo Koʻiahi iā lākou pākahi a pau i mau pōhaku a kū kona mākaia. Ua lilo ko Hulu kino i wahi puʻu ma ka lae ʻo Māʻili i kapa ʻia ʻo Puʻu-o-Hulu. ʻO Māʻiliʻili a me Pāheʻeheʻe, ua lilo lāua ʻo lāua nō nā puʻu ʻelua ʻo Puʻu Māʻiliʻili a me Puʻu Pāheʻeheʻe ma Lualualei. A ʻo Nānākuli, ua lilo kona kino pilikua i pōhaku nunui a ʻo ke awāwa holoʻokoʻa ʻo Nānākuli nō ia. ʻO ko Nānākuli wāwae ʻākau ʻo Puʻu Heleakalā, ʻo kona kuli ʻākau ʻo Palikea, ʻo Maunakapu kona wahi kapu, ʻo Puʻu Manawahua kona kuli hema, a ʻo Pili-o-kahe kona wāwae hema. No ia mau hana hoʻomāinoino a Koʻiahi, hoʻopaʻi akula nā akua iā ia a hoʻololi ihola lākou i kona kino holoʻokoʻa i pōhaku. ʻO kona kino pōhaku nā puʻu mai ke ahupuaʻa ʻo Waiʻanae ā hiki aku i Keawaʻula. ʻO Puʻu Kawiwi kona huelo, ʻo Puʻu Keaʻau kona wāwae hema, ʻo Kāneana kona lima hema, a ʻo Kua-o-ka-lā kona poʻo. Pēlā i loaʻa ai nā kuahiwi o ka moku ʻo Waiʻanae. Ma uka iki o ke awāwa ʻo Makua kahi ʻili ʻāina i kapa pū ʻia ʻo Koʻiahi. Wahi a ka moʻolelo, ma ia ʻili ʻāina ʻo Koʻiahi e ulu ai ka maile lauliʻi ʻaʻala loa o Hawaiʻi nei, ʻaʻohe lua e like ai me ka ʻaʻala o ua mau maile lauliʻi lā. I mea kēia moʻolelo e ʻike ai ka lehulehu i nā inoa o nā puʻu o Waiʻanae a me nā moʻolelo o ia mau inoa a me ka loaʻa ʻana o ia mau puʻu me ona mau kualono. ʻO kekahi haʻawina hoʻi, e makaʻala ʻia ka lili o lilo auaneʻi ke kino i wahi pōhaku. ʻAʻole naʻe kāua e hihi. ʻO ka waiwai nui o kaʻu ʻōlelo, he hoʻomaopopo. He hoʻomaopopo i nā inoa o nā puʻu a me nā kualono a pau o ko Waiʻanae moku no ka mea ʻo ia nā puʻu e hoʻomalu nei i ko Waiʻanae poʻe. Aia i Waiʻanae kekahi mahele nui o ka poʻe Hawaiʻi. I kēia mau lā, ua mō ka piko e pili ai nā kupa me ko lākou ʻāina ma muli o ka poina ʻana o nā inoa ʻāina a me nā moʻolelo. E hilo hou ʻia kēia pilina aloha ʻāina o kākou i ka lino hilo pāwalu i ʻole e moku hou ai. Ma laila ka ʻai a me ka ʻīnaʻi o ka Hawaiʻi ʻana – i ka mālama ʻana i ka ʻāina e mālama nei iā kākou. ʻAʻohe mālama, pau i ka ʻiole. © Kaʻulakauikeaokea Krug 2020 ko mua ko hope

Hakualokualapa Bolacito < hoʻi hope Nani Wale Keʻanae Hakualokualapa Bolacito 15 ʻOkakopa 2021 Aia i ke kuahiwi kū kilakila ʻo Haleakalā, i ka hulina hikina o ka mokupuni ʻo Maui, aia nō kahi kahawai e ʻauana ana ma waena o ke ahupuaʻa ʻo Keʻanae. Ke hoʻomanaʻo nei au i ia ahupuaʻa aʻu i kamaʻāina loa ai i koʻu wā liʻiliʻi. He wahi nō hoʻi kēia e holoholo ai māua ʻo koʻu ʻohana i kēia mau lā. ʻAʻole kēia he ʻāina nui. Ma muli o kona liʻiliʻi, hele mākou a kamaʻāina i kēia ahupuaʻa holoʻokoʻa. Eia kekahi mau haliʻa aloha oʻu no kēia ahupuaʻa. Heleleʻi ka ua Lanihaʻahaʻa mai ka lani mai. I ka piha ʻana o ke awāwa momona i ka wai, e hānai ʻia ana nā mea ola a pau mai uka a ke kai. He mea kupaianaha kēia ʻuluʻulu laʻa ʻana o ka ua, e hānai ana i ke kahawai, nā lāʻau, a me nā kānaka o kēia ahupuaʻa. ʻO Palauhulu ka inoa o ia kahawai kamahaʻo e kahe ana ma ka ulu lāʻau paʻapū i kahi noho o nā puaʻa. I koʻu wā liʻiliʻi ʻo ia kahi e hahai ai mākou no ka hopu ʻana i ka puaʻa nui e hānai ai i koʻu ʻohana no nā pule e hiki mai ana. I ko mākou hahai ʻana a loaʻa he ʻelua mau puaʻa wale nō, ua lawa nā puaʻa e hānai ai iā mākou. Ma hope o ka hahai ʻana ua hoʻomaʻemaʻe mākou i ua kahawai nei. Hiolo ka wai a komo i kekahi luawai ma lalo o ka uapo kahiko. I ka wā e piha nui ai ka luawai, hiki ke lele mai ka uapo i loko o ke kiʻowai i lalo. Ma kahi o ka iwakālua kapuaʻi ka nuʻu mai luna mai o ka uapo a i ka wai ma lalo. E kipa pinepine aku mākou i kēia luawai i koʻu wā kamaliʻi. Leʻaleʻa a waiwai nā mea a ko mākou tūtū wahine i aʻo mai ai e pili ana i ua ʻāina lā. Ua kilo mākou i ka wai, ka lani, a me ka makani. Nānā ʻia ka lele ʻana mai o nā ʻōpae ma kaʻe o ua luawai nei. I ke kilo ʻana i kēia mau hiʻohiʻona o ka ʻāina, hiki ke ʻike i ka wā mua a me ka wā hope o kēia ahupuaʻa. ʻO ka mea nui o kona aʻo ʻana mai i kēia mau mea, i mea e hele ai mākou a kamaʻāina i ke ahupuaʻa ʻo Keʻanae. Wahi a kuʻu tūtū wahine, i ka wā kahiko he puʻuhonua ka luawai no nā kānaka e noho ma laila. Ma hope o ka ʻau ʻana i ka wai kamahaʻo, hele nō a mālie ke kanaka e like me nā mouo i ke kūʻono ʻo Nuaʻailua. E mau ana ka wai a hiki i ka papa loʻi e noho ana i ka ʻanemoku. I ka hōʻea ʻana o ka wai mai uka mai, e ʻauana aku ma waena o ia loʻi. Nui nā kalo ʻē aʻe e kupu wale ana ma kēia mau ʻāina pulu. Kakaʻikahi nā ʻohana e mālama i kēia mau loʻi. Nui ke aloha e hū mai ke noʻonoʻo e pili ana i ko kākou mau ʻāina. ʻO ka mea nui o ka hanohano ʻana o kēia mau wahi, na lākou nō i hānai mai, a hoʻoulu mai i ko kākou mau ʻano ponoʻī. E hoʻi hou kākou i kēia mau piko o ka lāhui e hoʻomanaʻo mai ana i nā mea kupaianaha o ka ʻāina. © Hakualokualapa Bolacito 2021 na Hakualokualapa Bolacito ko mua ko hope

Kalāhiki Aiwohi < hoʻi hope Piʻi mai ka nalu! Piʻi mai ka nalu!! Kalāhiki Aiwohi 27 Pepeluali 2026 Kai lohe ʻia mai ʻō a ʻō, no Hawaiʻi nei ka heʻe nalu ʻana. I ka poʻina nalu i walea ai ko kākou mau kūpuna i ka heʻe nalu. Kahi o nā hana kuluma a ke Kanaka i hoʻokumu ai i mea e pili ai i ka moana. Hoʻolaʻilaʻi ka mea heʻe nalu i luna me he ʻiwa ke kīkaha ē. ʻAʻole nō i liʻuliʻu a huakaʻi aku ka poʻe Kānaka i ka ʻāina ʻē, a hōʻikeʻike ʻia nō ia hana walea i mua o nā ʻano kānaka like ʻole (ma Kaleponi, ʻEnelani, Nuhōlani…). He hoʻoheno kēia i ke kupuna ka mea akamai ʻili lalilali ʻole nō i ka heʻe nalu. He hoʻoheno nō hoʻi kēia i koʻu kupuna ʻo Hiram B.K. Anahu ʻo ia kekahi o nā makamaka mua loa o Hui Nalu. ʻO Hui Nalu kahi hui kaulana o Hawaiʻi nei. I ka M.H. 1908 i hoʻokumu ʻia ai ʻo Hui Nalu. ʻO ia nō ka ʻike i paʻa iaʻu mai ka moʻolelo ʻana mai o koʻu kupunahine kua kahi. ʻO ka mea ʻāpiki, ʻaʻole nō hoʻokahi ka noʻonoʻo ʻana i ka makahiki i hoʻokumu ʻia ai ua Hui Nalu nei. Hoʻokumu ʻia paha ʻo Hui Nalu i ka M.H. 1905. ʻO ia ka wā i kamaʻilio ihola ʻo Duke Kahanamoku mā no kahi ʻano hui kūlike me Hui Nalu. Ua hoʻopaʻa ʻia paha i ka M.H. 1911 i ka pono i ke kānāwai. Aia hoʻi, ʻo 1908 ka makahiki i maopopo ʻē ihola iaʻu i hoʻokumu ʻia ai ua hui nei i ka ʻōlelo a koʻu tūtū. ʻO Hui Nalu kahi hui e ʻākoakoa mai ai ka poʻe Kānaka i mea e ʻau kai, hoe waʻa, heʻe nalu ai nō hoʻi. Ia mau mea e pili iā kai. ʻO ko Hui Nalu wahi e ʻākoakoa ai, aia nō i kai o ka hōkele ʻo Moana Surfrider. Ma laila nō i aʻo ai ka poʻe kāne Hui Nalu i nā malihini. Hoʻomaopopo wau i ka moʻolelo ʻana mai o koʻu kupunahine kua kahi i kona makuakāne ʻo Hiram B.K. Anahu a me kona wā (Anahu) i komo ai i ka Hui Nalu, penei: Kahi nō a puka kula ʻo Anahu mai Kamehameha ma Kapālama i ka M.H. 1916. Loaʻa iā Anahu ka puʻu kālā e hele ai i Palisa, ʻāina Palani no ka ʻimi naʻauao kaha kiʻi. Hōʻole ʻo ia i ia hana. Komo akula nō ʻo ia i ka Hui Nalu. Me kēlā nō ʻo ia e aʻo ai i nā malihini he nui. ʻEu ka poʻe malihini iā Hui Nalu, e like me ke aliʻi Duke o Windsor, ka hakualiʻi Lord Mountbatten no Beretania a ʻoi hou aku. ʻO nā kāne Hui Nalu ka mea e hāʻawi ke aloha ʻuheʻuhene lūlū lima ʻuheʻuhene me nā huapala maka onaona. ʻO Hui Nalu kahi e noke ai ke Kanaka o ia wā i ka mau ʻana ma Waikīkī. ʻOiai ia wā i laha ai ke kaulana o Hawaiʻi he mau kaha ʻoluʻolu e nanea ai ka malihini. Mai ia manawa mai ka piha ʻū ʻana o ia ʻāina i ka malihini. ʻO Hui Nalu kahi e hiki ai i ke Kanaka ke mau i Waikīkī, i ke kai nehe mai o ka hāwanawana. Mau nō ka poʻe Kānaka e heʻe nalu ma kahi o Waikīkī. Ma ʻAiwohi (Publics), Kaluawehe (Castle’s), Maihiwa (Cunha’s), Kapuni (Canoes), a ʻoi hou aʻe, i mea e noke ai ke Kanaka i ka poʻina nalu o Waikīkī. Hana kula nō! I loko nō o ka piha kuʻi ʻana o ia ʻāina kaulana ʻo Waikīkī i ka malihini, na kākou Kānaka nō ia ʻāina. ʻO ia ka mea e ʻeu ai ke Kanaka i ka noke ʻana i Waikīkī, i mea e hōʻike aku ai i ko ke Kanaka ola mau ʻana ma kona ʻāina kamahaʻo. Eia kuʻu wahi hoʻoheno i kuʻu kupunahine kua kahi ʻo Dawn Orian Kapualani Anahu Fernandez (1927-2024) nāna nō i moʻolelo mau iaʻu no kona makuakāne ʻo Hiram Brandon Kekuhinaonālani Anahu (1896-1949). He momi ka hōʻiliʻili ʻia ʻana mai o ka ʻike kupuna mai. ʻEu mai e nā hoa ē, he wahi hoʻomaopopo kēia, ʻo ka heʻe nalu kahi hana a ka Hawaiʻi i walea ai. E hō mai ke akamai o ko kākou poʻe kūpuna. E paʻa iho a paʻa pono i ko wā e ʻau ai ē. © Kalāhiki Aiwohi ko mua ko hope

Momi Bachiller < hoʻi hope Mai Hoʻokuli i Ka Leo Hinihini Momi Bachiller E ka makamaka heluhelu, ua lohe anei ʻoe i ka leo hinihini e wawalo aʻe ana i ke kula ʻo Keoneʻula? Pehea ma Piliamoʻo? E Hawaiʻi, home o ka wahine ʻenaʻena, ua hōʻea akula ka lono o nā wahi keiki i hoʻopaʻa ʻia i loko o nā kula hoʻopololei? No ka mea, na kou kama i kūpale mau aʻe ma ka ʻahaʻōlelo no ua mau keiki nei. E nā kānaka e noho iho ana i ka maluhia o Haleakalā, ʻo ʻoukou ka heke e like me kou mākia? Inā pēlā, ʻaʻole ana ʻoukou e ʻae i ka hāʻule hope ʻana a palemo ia moʻolelo. Pehea ʻoe e Oʻahu o Kalanimanuia, eia i kou piko nā kula aʻu e ʻōlelo nei, no laila, aia nō ke koʻikoʻi o ke kāwelewele ʻana i kou poʻohiwi. Iā ʻoe e Kauaʻi, ke aupuni i pio ʻole i ka naʻi aupuni. E pio anei kēia moʻolelo iā ʻoukou? ʻAʻoe hoʻi e ʻole! No ka mea, pehea lā hoʻi? ʻAʻole anei kākou he lāhui hiʻipoʻi i nā keiki? ʻAʻole anei kā kākou mau keiki a mau moʻopuna hoʻi ʻo nā hiwahiwa lua ʻole o ko kākou puʻuwai? Akā naʻe, ke nānā aku i nā moʻolelo o ko kākou lāhui i huʻe ʻia e nā aloha ʻāina o nei wā, ʻaʻole naʻe i loko o ia puʻu moʻolelo nā keiki i lālau ʻia e nā kula hoʻopololei. Koi ʻia kākou e huli a hoʻolohe i nā leo hinihini o nā keiki, o māhe ā ʻāhaʻikapupuhi wale aku nā kama lei. No laila, eia au ke koʻokoʻona aku nei iā ʻoe, e kuʻu makamaka heluhelu, e pūʻili mai i koʻu lima ā paʻa, a e alakaʻi iho au iā ʻoe i kēia ala polohina o ka moʻolelo walohia. E hoʻomaka kāua ma kinohi, ma Keoneʻula i ka m.k. 1865. Ua hoʻokumu ʻia ke Kula Aʻo Hanalima me ka Hoʻopololei e ke kānāwai no ka hoʻopaʻa, hoʻopololei, hoʻoponopono, hoʻopaʻi, a hoʻonaʻauao hoʻi i nā keiki makua ʻole, nā keiki i hoʻouna ʻia i laila e ko lākou mau mākua, a me nā keiki i hoʻāhewa ʻia e kekahi lunakānāwai hoʻomalu a i ʻole kekahi lunakānāwai ʻāpana. ʻO nā kumu i hoʻopaʻa ʻia ai kekahi keiki o ka māhele ʻekolu i ke kula, ʻo ia ka haʻalele kula, ka ʻaihue, ke kuewa a noho i ke kalohe, a me ka hoʻāhewa ʻia paha i kekahi karaima a mikamina. Ke nānā aku i nā palapala o ia kula, ua mōakāka leʻa nō, ma ka māhele ʻekolu ka hapa nui loa o nā keiki i hoʻopaʻa ʻia ma ke kula, a kakaʻikahi loa nā keiki o nā māhele ʻē aʻe. No laila, ʻaʻole loa kēia he wahi o ke kōkua ʻana i nā keiki pilikia. He hale paʻahao nō ia no nā keiki o ka ʻāina. Auwē! Pēlā kākou e mālama ai i nā keiki pilikia? Ma o ka miho ʻana iā lākou ā pau i kahi hale paʻahao? E kuʻu makamaka heluhelu, e noʻonoʻo i ke ʻano o ka noho ʻana i ia wā. Ua emi iho nā Kānaka Hawaiʻi ma muli o nā maʻi ahulau, a emi pū iho nā ʻāina o nā Hawaiʻi, ʻoiai e hoʻomāhuahua ʻia ana ka mana o nā haole i ke aupuni, a pēlā pū nā kānāwai ʻoʻoleʻa. ʻO kekahi keiki i hoʻopaʻahao ʻia ma ke kula, ua ʻaihue ʻo ia i kahi peni gula a kekahi haole. Ua kū kona makuahine i mua o ka ʻaha hoʻomalu a wehewehe akula nō ia, ʻo ia nō ka manawa mua āna i ʻaihue ai. Ua nīnau ka makuahine i ka mea nāna ka hoʻopiʻi, ʻo ia nō ka haole, inā e aʻo hou ʻia kāna keiki. Akā, ua pohō kāna hoʻoikaika ʻana, no ka mea, ua kāʻili ʻia kāna keiki e ke kula hoʻopololei. ʻAʻole i kakaʻikahi kēia hoʻopaʻi ʻoʻoleʻa ʻana; ua hoʻopaʻahao ʻia nā keiki he nui no kā lākou hewa mua, e like me ka haʻalele kula. ʻEhia o kākou i haʻalele i ke kula a i ʻole i ʻaihue i kekahi mea ma ko kākou wā kamaliʻi? Ua hana nō au i nā mea ʻelua, no laila, he lawehala anei au? ʻAʻole loa kēia mau keiki he mau lawehala ʻiʻo, ʻo ko lākou hewa hoʻokahi ke ola ʻana ma ke ʻano he mau keiki no ka lāhui i hoʻokolokolo ʻē ʻia e nā haole. Ō nānā kāua, e kuʻu makamaka heluhelu, i ke kānāwai i hoʻokumu ai i ke kula. Wahi āna, ʻo nā keiki ma lalo iho o ka makahiki 15 wale nō ke hoʻopaʻahao ʻia ma ke kula no nā mahina ʻeono a emi mai. Akā, ke nānā aku i nā palapala o ia kula, ua kūʻē ʻia nā rula ʻelua. No ka mea, ua mau nō ka hoʻopaʻa ʻia ʻana o kekahi mau keiki ma hope o ka piha ʻana o ka makahiki 15 iā lākou, a ua ʻoi aku ka hapanui o nā hoʻopaʻa ʻana ma mua loa o ʻeono mahina. ʻO ke koena o ka wā kamaliʻi ka wā hoʻopaʻahao i maʻamau loa. I mua o ka ʻahaʻōlelo a ma nā nūpepa pū i kūkala ai ka Papa Hoʻonaʻauao, ka mea nāna ka mālama ʻana i ke kula, he maikaʻi nō ke kula a e niau pololei ana ke kula i kona pahuhopu. Akā, ʻaʻole loa pēlā ke heluhelu aku i nā leka a ke kahu kula i kākau ai i ua Papa nei. Ma ia mau leka e ʻike ʻia ai ka hāwāwā nō o ka mālama ʻana a ka Papa i nā keiki. Ma ka m.k. 1873 i kākau ai ʻo George H. Dole, ke kahu kula ma ia wā, i kahi leka e nonoi ana i ka Papa e kōkua, no ka mea, ua poʻipū ʻia ke kula i nā ʻuku lio no kekahi mau makahiki . Inā pēlā nō ka noho ʻana ma ke kula, ʻaʻole au i pūʻiwa i ka pakele pinepine ʻana a nā keiki. Kākoʻo ʻia kēia ʻōlelo e ka hōʻike o ke Komite no ka Hoʻonaʻauao o ka m.k. 1868. Wahi a lākou, me he lumi hoʻomoʻa palaoa lā ka lumi kula, a pēlā pū ka pā i puni ai ke kula, ʻaʻohe lawa nā mea kanu no ka hānai kūpono ʻana i nā keiki, ʻaʻole ʻoi aku ke kolohe o nā keiki i loko o ke kula hoʻopololei ma mua o nā keiki ma nā kula ʻē aʻe, a ʻaʻole ka haʻalele ʻana a kekahi keiki i ke kula he kumu kūpono e hoʻopaʻa ʻia aku ai ua keiki lā i ke kula. Kū i ka ʻēkoʻa kēia mau leo ma nā nūpepa o ia wā, a me nā kekeke e hahai aku ana. No ka mea, maopopo i ka lehulehu he ʻino ke kula, ʻo ia nō kā lākou mau keiki nā mea i lālau ʻia a lilo aku i ke kula. Ua ʻike ʻia kēia hoʻomaopopo ʻana i nā leka i hoʻouna ʻia e nā mākua e noi haʻahaʻa ana i ka hoʻihoʻi ʻana i nā keiki i ko lākou poli. He nui wale aku kēia mau leka, a hāloʻi nā waimaka ke heluhelu aku. (ʻAʻole i pau, a e ʻōʻili hou aku ana.) © Momi Bachiller 28 ʻOkakopa 2026 ko mua ko hope

Hoaloha Westcott < hoʻi hope ʻO ka ʻUaʻu Hoaloha Westcott 15 ʻOkakopa 2021 ʻO ka ʻuaʻu ʻo ia nō kekahi o nā manu maoli Hawaiʻi kaulana a kākou e ʻike a lohe ai i ka lewa, i ka moana, a i nā kuahiwi. I kekahi makahiki aku nei, e hoʻomoana ana māua ʻo kaʻu wahine i ka lua pele o Haleakalā. I ke kulu aumoe, ua lohe iho nō nā pepeiao i kekahi mau kani wawā ma waho o ko māua hale peʻa. Piha kulikuli loa nō hoʻi ko māua mau pepeiao i nā kakani o waho! Ua makaʻu māua i ka puka ʻana ma waho, no ka mea, ʻaʻole māua i ʻike i ka mea nāna ia kani. Me ka weliweli nō māua i nānā aku ai ma waho o ka pukaaniani o ka hale peʻa, a aia kā, e hoʻomoana ana māua ma kaʻe o ko ka manu ʻuaʻu pā pūnana! Ma muli o ia hanana, ulu nō ka hoihoi ma loko oʻu i ka manu ʻuaʻu. No Hawaiʻi nō ka manu ʻuaʻu, ʻo ia hoʻi, he manu maoli kēia. He manu ʻano nui ka ʻuaʻu i ka poʻe Hawaiʻi, a he ʻaumakua no kekahi poʻe Hawaiʻi. Kamaʻāina ia manu a pā nō ka pepeiao i kona kani kupa, a penei nō: “U-a-u, U-a-u”. I ka ʻiu uhiwai, hānau ʻia ka ʻuaʻu ma waena o nā lua hohonu o ka ʻā pele ma luna o nā kuahiwi kiʻekiʻe o Hawaiʻi. I ke kupulau, kiko ʻia ka hua a puka akula ka pūnua, a ʻo ka lele aʻela nō ia o nā mākua i kai no ka ʻohi ʻana i ka meaʻai na ka pūnua. ʻO ka mūheʻe a me kekahi iʻa like ʻole ka meaʻai maʻa mau a ka ʻuaʻu. Na nā mākua e hānai pū iho i ka pūnua a i kēlā me kēia makahiki, hoʻokahi wale nō pūnua a nā mākua. Ma hope o ke oʻo ʻana o ka pūnua, pau ka hānai ʻana. Nui nō ka pōloli i loko o nā pūnua a haʻalele lākou i ka lua no ka moana. No ʻelima paha makahiki e noho kai aku ai ka ʻuaʻu, kīkaha ana i ka makani a hiamoe ana ma ka ʻilikai, ma mua o kona hoʻi ʻana mai i ka ʻiu uhiwai no kona pūnana ʻana. I ka wā kahiko, ua ʻai ʻia iho ka ʻuaʻu e kekahi mau aliʻi Hawaiʻi akā, ua pāpā ʻia, ʻaʻole e ʻai ʻia e nā makaʻāinana. Ua hopu ʻia nā manu i ke ahiahi a me ka pō, a ua ʻai ʻia ka ʻuaʻu makua a me ka pūnua e nā aliʻi. He aha ka hana i ka wā e hopu ai i ka ʻuaʻu makua no ka hānai aliʻi? Nui ka hana, a e like me ka hopu ʻana i kekahi iʻa, i kekahi ʻupena i hopu ʻia ai ka ʻuaʻu makua. He ʻupena nui a lōʻihi loa ia, ʻo ia hoʻi, he ʻelua paha anana ke ākea o ka waha, a he ʻumi paha anana ka loa. ʻO ka nui o ka maka o ka ʻupena, he māhā paha (ʻelua paha ʻīniha). Ua hana ʻia ka ʻupena e ke kia manu, a ʻo ke olonā ke kaula i hoʻohana ʻia no ka hoʻomākaukau ʻana i ka ʻupena. Ua paʻakikī nō ka hopu ʻana i ia manu a he ʻekolu mau kānaka e hana a paʻa ka ʻuaʻu makua i loko o ka ʻupena. Laulima ka hana o ia mau kānaka penei: Ua nākiʻi ʻia ke kihi o luna i kekahi kumulāʻau i ke kaula a nākiʻi ʻia ke kihi o lalo i kekahi pōhaku hekau i ke kaula ʻē aʻe. ʻO nā kihi ʻelua koe, nākiʻi ʻia e nā kānaka i kekahi kaula a paʻa. He mau anana ka lōʻihi o ia kaula kihi. Ma hope o ia mau hoʻomākaukau ʻana i ka ʻupena, ua hōʻaluʻalu ʻia ihola nā kaula a hoʻomoe ʻia ihola ka ʻupena. A laila, i ʻole e ʻike ʻia iho ia mau kānaka e nā manu, lālau ʻia ia kaula e ʻelua kānaka a peʻe lāua ma kahi mamao. ʻO ke kanaka ʻē aʻe, peʻe ʻo ia i kahi mamao ʻē aʻe. Kani ka leo o ia kanaka (kapa ʻia he kue manu) e like me ke kani o ka ʻuaʻu i mea e ʻume ai i ka ʻuaʻu i ka ʻupena. I ka ʻuaʻu e lele ai ma kahi o ka ʻupena, huki hikiwawe ʻia aʻela ka ʻupena e nā kānaka ʻelua i mea e hopu ai i ka ʻuaʻu. ʻO ka nākiʻi maila nō ia o nā kānaka i nā kihi o ka ʻupena i ʻole e pakele aku ia manu. ʻO ka ʻuaʻu pūnua, ʻono ka puʻu o nā aliʻi, eia naʻe, ʻaʻole hiki ke hopu ʻia ka pūnua i ke ʻano like i ka makua. He aha ka hana i ka wā e hopu ai i ka ʻuaʻu pūnua no ka hānai aliʻi? I ka manawa o ka pūnana ʻana, kēnā aku nā aliʻi i ko lākou limahana no ka hele ʻana i luna o nā kuahiwi kiʻekiʻe no ka ʻohi ʻana i nā pūnua. ʻOiai, noho iho nā pūnua ma loko o ko lākou lua hohonu, hoʻohana ʻia he lāʻau (kapa ʻia he ʻōhelo huki manu) no ka pōʻalo ʻana i nā pūnua. Hāpala ʻia ia ʻōhelo huki manu i kekahi kēpau kumulāʻau (ʻo ke kumulāʻau ʻulu paha) i mea e hoʻopipili ʻia ai ka lāʻau. ʻŌnou ʻia ia lāʻau pipili i loko o ka lua hohonu a kaʻawili ka hana. Hoʻopaʻa ʻia nā hulu weuweu o ka pūnua i ke kaʻawili ʻana o ka lāʻau pipili. A laila, huki ʻia aʻela ka pūnua ma waho o ka lua. He manu ʻano nui ka ʻuaʻu na nā aliʻi i ka wā kahiko, a lehulehu ko lākou heluna. I kēia wā, ua emi ko lākou heluna i ka loli ʻana o ke ʻano o ka nohona. ʻOiai ka ʻuaʻu e lele ana ma luna o ka moana, manaʻo ʻia, nānā ka ʻuaʻu i nā hōkū i mea nāna e hoʻokele ai. Iā lākou e hoʻi hou ai i nā kuahiwi no ka pūnana ʻana, nānā nō hoʻi lākou i nā hōkū no ka loaʻa ʻana o kahi pūnana. I kēia manawa, he pilikia nui nā kukui ma luna o ka ʻāina, no ka mea, huikau nō nā ʻuaʻu i ia mau kukui. Lele nā ʻuaʻu a puni nā kukui a māluhiluhi loa ihola. Hāʻule ihola nō lākou i lalo, a ʻaʻole hiki iā lakou ke hoʻopūnana. ʻAi ʻia ka ʻuaʻu makua a me ka pūnua e kekahi mau holoholona, ʻo ia hoʻi, ka ʻiole, ka manakuke, a me ka pōpoki ʻāhiu. No laila, mai nalowale ka ʻuaʻu i kā ke kanaka hana, eia naʻe, ulu aʻela ka nui o ka ʻuaʻu i kēia manawa ma muli o ka hana o kekahi mau ʻahahui maluō he nui. ʻAʻole i ʻike ʻia he pūnana ʻuaʻu ma luna o Maunakea i nā kekeke he nui, eia naʻe, i ka makahiki 2020, ua ʻike ʻia ka pūnana ʻana o ka ʻuaʻu ma laila. I ka wā kahiko, ua hiki ke ʻike ʻia ka ʻuaʻu ma nā mokupuni a pau o Hawaiʻi. Inā, mau ka ulu ʻana o ka heluna o ka ʻuaʻu, a laila, hiki ke ʻike ʻia kēia manu nani i ka manawa o kona pūnana ʻana, a e mau ka pā ʻana o kona kani i ka pepeiao, penei: ʻU-a-u, ʻU-a-u. © Hoaloha Westcott 2021 ko mua ko hope

Maile Wong < hoʻi hope Piʻi mai nā Kai o Hawaiʻi Maile Wong 1 Nowemapa 2022 He wahi mea hoihoi kaʻu e waiho ana ma mua ou, e ka mea heluhelu iā Ka Ulu Hoi , ʻo ia hoʻi, ke piʻi nei ke kai o Hawaiʻi. Ua kala kahiko ka nūhou o ka piʻi maoli ʻana o ke kai ma kahakai. Lohe mau kākou pilikia ʻia ke kahakai i ka hana hewa o nā poʻe lehulehu ma ka honua nei i kēia au. E piʻi maoli ana ke kai he hoʻokahi kapuaʻi i ka makahiki iwakālua kūmālima aʻe nei. I kēlā me kēia makahiki ke nui nei ke kai piha a e pihō auaneʻi nā kaona a me nā wahi like ʻole ma kai. Akā, ʻo ka mea hoihoi, ʻaʻole wale nō ma kahakai e piʻi ana ke kai. Piʻi hoʻi ke kai i loko o nā lāʻau e ulu aʻe ma kahakai. Penei e ʻike ʻia ai ka piʻi ʻana o ke kai i loko o nā lāʻau: Inā hele ʻoe i kahakai ma Hawaiʻi, e ʻike ʻoe i ka lilelile o nā lāʻau ma kai i nā kukuna o Kānehoa. Ma uka pono o ka poʻana kai, ʻanapa ka hinahina o ka lau nihoa o ka maʻo lāua ʻo ka ʻilima, lalilali ka lau o ke ʻākulikuli, ka pāʻū o Hiʻiaka, a me ka naupaka. I ka ʻike mua ʻana, me he mea lā, ʻaʻole pilikia iki ʻia lākou. Akā naʻe, e pilikia ʻia nō. I loko nō o ko lākou noho maoli ʻana ma kahakai, e mūkiki wai lākou mai ka wai ʻili ( freshwater lens ) mai i kahakai. ʻO ka wai ʻili ka waihona wai hāiki loa ma lalo o ke one. Inā ʻeliʻeli ʻoe ma ke one ma uka aʻe o ka palena o ke kai nui, e loaʻa koke kekahi kūlana pulu o ke one. Pulu kēia one i ka wai, ʻo ia nō ka wai ʻili a nā lāʻau e mūkiki ai. I ka piʻi ʻana o ke kai, lilo ka wai ʻili i wai kai, ʻo ka piʻi maila nō ia o ke kai i loko o nā lāʻau. Penei e piʻi ai ke kai i loko o nā lāʻau. Inā ʻaʻole pilikia ka lāʻau i ka piʻi ʻana o ke kai i loko ona, a ulu pono aʻe ʻo ia a hoʻopulapula hou e like me ka mea maʻamau, he halophyte ia lāʻau. No kekahi manawa lōʻihi, kainō he mau halophyte ka poʻe lāʻau Hawaiʻi a pau ma kai. Akā i ka ʻimi noiʻi ʻana aku, hoʻomaopopo akula kākou ʻaʻole nō paha pēlā. Ua hana ʻia he hana ʻimi noiʻi ma Lāwaʻi Kai, Kauaʻi a me ka hale hoʻoulu mea kanu ʻo Pope (Pope Greenhouse) ma ke Kulanui o Hawaiʻi i Mānoa. ʻO ka pahu hopu, ʻo ia ka wae ʻana i ka lāʻau i pilikia ʻia i ke kai piʻi (nā glycophytes ) a me nā lāʻau pilikia ʻole (nā halophytes ) i mea e hoʻomaopopo ai i nā papahana hoʻōla lāʻau no ke kanu hou ʻana i kai, a me nā lāʻau e pono ai ke kōkua. Ua kanu ʻia aku kekahi poʻe lāʻau Hawaiʻi i kona wā keiki. ʻOi aku ka weliweli o ka piʻi ʻana o ke kai no nā lāʻau keiki ma mua o nā lāʻau makua. Hiki i nā lāʻau makua ke hoʻomau, akā mae koke kēlā lāʻau keiki. E pilikia auaneʻi ke kahakai ma hope o ka hala ʻana o nā lāʻau makua, ʻaʻohe āna pulapula e hoʻomau ma laila. Penei nō paha e nalo wale ai nā lāʻau i kahakai inā ʻaʻole e kākoʻo ʻia. Ua kanu ʻia ka milo, ka pili, ka maʻo, ka pāʻū o Hiʻiaka, ke kou, ka nanea, ke ʻākulikuli, ka mauʻu ʻakiʻaki, ke ʻaeʻae a me ke ʻaʻaliʻi. He mau lāʻau maʻamau kēia e ulu aʻe i ke one ma uka pono o ka poʻana kai. Ua ninini ʻia ke kai ma nā lāʻau i kanu ʻia i mea e ʻimi ai i ka hopena o ka lāʻau ma muli ka piʻi ʻana o kona kai ( salinification ). Ma waena o nā lāʻau he 12 i hoʻāʻo ʻia, ʻo ka milo a me ke ʻākulikuli wale nō paha nā halophyte . ʻO nā lāʻau he ʻumi i koe, e mae koke ana ke piʻi mai kona kai. Ua kapa ʻia kēia ʻano lāʻau he glycophyte . Ke holomua nei ka ʻimi noiʻi, akā eia ka manaʻo mua i ʻupu aʻe ke ʻike ʻia ka ʻikepili i hōʻiliʻili ʻia mai. Inā i piʻi ke kai me ka mālie ma muli o ka hana ʻino ʻole o ka lehulehu kanaka ma kēia honua nei, inā nō ua lawa ka manawa no ka neʻe mālie maoli ʻana o nā lāʻau mai kai a i uka, inā nō hoʻi ua lawa ka manawa no ko lākou maʻa ʻana aku i ka piʻi mālie o ke kai. Akā naʻe, i kēia manawa weliweli, piʻi wawe ke kai, ʻo ke kōkua ka pono no ke kanaka ma Hawaiʻi nei. ʻO kēia ke kumu o ko mākou ʻimi noiʻi ʻana, i mea e wae ai i nā mea e kanu ai i kahakai a me nā mea e hoʻoneʻe ai i uka. He kuleana ko ka poʻe hana ma ka papahana conservation e alakaʻi ai. Akā naʻe, na kākou e kākoʻo i ka hoʻoneʻe ʻana i nā lāʻau glycophytes mai kai a i uka, a e kanu hou i nā lāʻau halophyte ma kai. ʻAʻole na ka poʻe ʻōiwi kēia pilikia o ke kai piʻi, akā, ua mālama ʻia, ua aloha ʻia, a ua kilo ʻia kēia ʻāina e ka poʻe Hawaiʻi. Kūpono paha ko kākou kakoʻo ʻana i ka hoʻoponopono ʻana i kēia pilikia i kai. ʻO ka mea nui a kākou e hoʻomanaʻo ai, ʻo ia ka pilina maoli e hehei ʻia ai nā mea a pau e ola a e hoʻōla ma Hawaiʻi nei. ʻO nā lāʻau a me nā kānaka kekahi o ia mea e ola, ʻo ke kai a me ka wai kekahi o ia mea e hoʻōla. He pilina ʻohana ko kākou. Like nō ka wai e kahe i ke kino o nā lāʻau Hawaiʻi, like nō ka wai e kahe ana i loko o kākou. E hele paha kākou i kai a kilo kākou i ka loli wawe o ke kai, a pēlā paha e maopopo ai iā kākou ke kiaʻi ʻana i ko kākou ʻāina aloha mai uka a i kai. I loko nō o ko kākou lana mālie ʻana i nā kai ʻewalu, i loko hoʻi o ke kahe ʻana o ka hou i ka lā ʻalaneo, mai poina, ke piʻi mai nei ke kai o Hawaiʻi. Pehea ke kai i loko o kākou, e piʻi anei? © Maile Wong 2022 na Maile Wong ko mua ko hope

Kaimana Kawaha < hoʻi hope Hana Pāʻani: Hoʻokahi Lāpule Leʻa o Halāliʻi Kaimana Kawaha 10 Iune 2021 ʻO nā mele Hawaiʻi, ʻaʻohe wahi maoli e hele kino ai a nanea i ka hoʻolohe i kona hoʻokani a hīmeni ʻia i kēia mau lā ma muli o ka maʻi ahulau Korona. ʻAʻohe hale ʻaina, ʻaʻohe ʻaha mele, ʻaʻohe hoʻolauleʻa, ʻaʻohe nō he wahi e hoʻolohe aku ai i nā puʻukani mele Hawaiʻi. Aia naʻe he hoʻokahi nō wahi i maopopo i kēia mea kākau e mālama ʻia ai kēia loina koʻikoʻi o kākou i kēia mau lā i loko nō o kēia wā maʻi Korona. Aia nō ia i ka laʻi o Kakaʻako ma ka hale inu nona ka inoa ʻo Workplay. Ma nā Lāpule a pau o kēia makahiki e mālama ʻia ai ka Hoʻokahi Sunday me Grant Kaimana Kono. Ma laila nō kahi e mele mau ai ua Grant Kaimana Kono nei me ona mau hoa aloha nui loa o ke kālena ʻo Kapono Lopes ma ke kīkā kila, ʻEkolu Chang ma ka pila nui , a me Kupu Dalire Naʻauao ma ke kīkā. Hoʻokani mau nō lākou ma nā Lāpule a pau ma ka hola 6 o ka ʻauinalā a i ka hola 9 o ke ahiahi. ʻO kēia poʻe no lākou pākahi ke kālena o ka hoʻokani pila a me ka hīmeni, mele mau nō lākou i nā mele kupuna. He wahi ia e hoʻoheno ai kākou i nā mele aloha o ka ʻāina. He wahi ia e ʻaʻa ai kākou i ka hula. He wahi ia e puana haʻaheo ai kākou i ka ʻōlelo Hawaiʻi. He wahi ia e ola hou ai ka Hawaiʻi ʻana. Me ia manaʻo e puana ʻia aku ai kēia ʻōlelo hoʻohialaʻai. Aia i ka laʻi aʻo Ilaniwai Kuʻu lei kaimana e hulali nei Kupu aʻe ka manaʻo aʻe inu wai Ia wai kili hau koni i ka ʻili Hoʻolono i ka leo hone o nā manu I ka ʻī ʻana mai he pono kēia ʻElua kāua i ka hana pāʻani ʻEkolu i ka ʻume a ke aloha ʻāina Haʻina ʻia mai ana ka puana Kuʻu lei kaimana e hulali nei E kuʻu hoa heluhelu ē, eia kou mea kākau ke hāpai aʻe nei i kēia mau manaʻo no koʻu minamina i ka piha o ia wahi i ka poʻe malihini haole. Ua ʻike maka aku nei au i ka waiho wale ʻia ʻana o nā mele kupuna ma ka ʻaoʻao e ua poʻe malihini haole ala. ʻAʻole nō ʻaʻapo pono ʻia e nā pepeiao o lākou. ʻAʻohe o lākou mahalo i ka nani o nā mele a me ka ʻaleʻa o ka hīmeni. No laila, e piha ʻia ka hale ʻo Workplay iā kākou! E ka poʻe ʻono i nā mele kupuna, ka poʻe kolekole i ka ʻōlelo, ka poʻe ʻiʻini i ka hoʻokani pila, a me ka poʻe pau i ka ʻō ʻia i ka lāʻau Korona, e piha ʻia ua Workplay nei iā kākou ma o ka hoʻopaʻa ʻana i pākaukau a i mau noho paha he pule ma mau o ka hele ʻana i laila. E ola nā mele kupuna i kona mele a hoʻolohe ʻia. © Kaimana Kawaha 2021 ko mua ko hope

nā Haumāna o ke Kula Kaiapuni ʻo Ka ʻUmeke Kāʻeo < hoʻi hope Nā ʻAnoʻai o ka Ua Kanilehua nā Haumāna o ke Kula Kaiapuni ʻo Ka ʻUmeke Kāʻeo 15 Nowemapa 2021 Aloha ʻoe e ka nūpepa Ka Ulu Hoi . He nūhou nō kā mākou, nā haumāna o ke kula kaiapuni ʻo Ka ʻUmeke Kāʻeo e kaʻanalike aku ai me ʻoe no ko mākou ʻāina hānau kaulana i ka ua Kanilehua. Penei nō ia nūhou a mākou e ʻike nei. No ke ʻAno o ka ʻĀina: No nā pule he ʻelua i hala aku nei, ua ʻeleʻele ʻo Hilo i ke ao panopano. Ua nui ka ua e loloku mai ana mai Kūlanihakoʻi mai. Ua mao ʻole ka ua a hālana ka wai ma ke kaona nei o mākou. Hoʻomaka aʻela e anuanu nā pō a huʻihuʻi nō hoʻi nā kakahiaka. Akā, i kēlā mau lā he ʻekolu i hala iho nei a hiki mai i kēia lā o ko mākou kākau ʻana, ke noho aliʻi hou nei ka lā ma nā Hilo ʻEkolu nei. Ua ahuwale maila ʻo Maunakea e kūhaʻo nei i ka lani, ua ʻalaneo nō hoʻi ʻo Maunaloa i ka mālie, a ua laʻi nā kai o Hilo Bay nei. Hoʻomanaʻo ʻia nō mākou e pili ana i kekahi mele hoʻoheno penei… Aloha au iā Maunakea I ke anu o ke ahiahi Hoʻolono, hoʻolono Hoʻolono i ka leo o ka makani Keaukaha nō e ka ʻoi Ka Nohona: Ua pilikia ko Hilo kini i nā hopena o ka maʻi Kolona. Ua pipiʻi loa aʻela ke kākālina e holo ai nā kaʻa ma kahi o ka ʻehā kālā a ʻoi no ke kālani hoʻokahi. Ma muli hoʻi o ka maʻi Kolona, ʻaʻole i hiki i ka poʻe he nui ke noho ma ka lumi hoʻokahi. He 10 mau kānaka ka nui i hiki ke noho i loko o ka lumi hoʻokahi a he 25 mau kānaka i hiki ke hui ma waho. Pipiʻi pū maila ke kumukūʻai o ka meaʻai ma nā hale kūʻai. ʻO kekahi pilikia nui ma Hawaiʻi nei, ʻaʻole pili wale i ko Hilo nei, ʻo ia ka neʻe nui ʻana mai o nā malihini. Ke hōʻea nui mai nei lākou a ke kūʻai nei i nā hale. No ia kumu, ʻaʻole hiki i ka poʻe Hawaiʻi o Hilo nei ke kūʻai hale a noho ma ke one hānau. Ke ʻau umauma nei nō ko Hilo i ka wai o ke au malihini. No ka Pele: Ua hoʻi hou mai ke Aliʻiwahine o ka lua i Halemaʻumaʻu. Ua hoʻomaka hou ka puaʻi ʻana o ka Pele ma ka lā 29 o Kepakemapa ma kahi o ka hola 3:20 o ke aumoe, eia nō ke lapalapa maila i kēia mau lā. Nui ka poʻe malihini e kipa aku nei e ʻike i ke ahi kupaianaha a ka Wahine. Ua ʻano like kēia hū ʻana o ka Pele me ka puaʻi ʻana o ka Pele no ʻekolu mahina i ka makahiki 2018. A ma hope o ʻekolu mau makahiki, ua hoʻi mai ʻo Pele e noho aliʻi hou ai ma Halemaʻumaʻu. Ola ka Wahine ʻai honua. Me ke aloha o ka ua Kanilehua, Nā Haumāna o ke kula kaiapuni ʻo Ka ʻUmeke Kāʻeo Honohononui, Keaukaha, Hilo, 28 ʻOkakopa 2021 na nā Haumāna o ke Kula Kaiapuni ʻo Ka ʻUmeke Kāʻeo ko mua ko hope

Laʻakea Muhlestein < hoʻi hope Ka Sila Hawaiʻi Laʻakea Muhlestein 15 ʻOkakopa 2021 Me ke aloha a pumehana mai na kai ewalu, a i na awawa o na moku. E kau ko kakou manao i ka sila Hawaii, oia hoi ka ilioholoikauaua. O keia ilio, he mea ane halapohe no. No laila, ua loaa kekahi mau kanawai no ka malama ana ia lakou. Ua manao paha oe, ae, ua maopopo i na kanaka apau ia mau kanawai, aole nae pela. I ko kekahi paa male hele ana mai i ka moku o Kauai, ua ike ia ka hana hupo ana o laua ma ke kai. Ma ke kahakai o Poipu, ua pai aku ka wahine i ka ilioholoikauaua no ke pai ana i kii no lakou iho. I ka hoea ana mai o na makai o Kauai, olelo lakou, aole i maopopo i na malihini na kanawai e pili ana i na holoholona ma Hawaii. No laila ua kauoha ia laua e uku no ko laua hana hupo i ka sila Hawaii, ma kahi o ka $1,500. “He paamale laua mai Minnesota a ma kahi o 45 ko laua makahiki,” i olelo ai ka makai. Olelo ke kiaaina o David Ige, o na malihini e hele mai ana i anei a i ole e noho ana i anei, e hoomaopopo ia lakou na lula. Nui na kanawai no na holoholona, e like pu me na kanaka i loko o na moku o Hawaii. No laila, ina hoike oe i ke aloha, e loaa ana no ke aloha. O ka sila Hawaii, he holoholona waiwai a koikoi loa no na moku o Hawaii. E aloha aku kakou ia ia. © Laʻakea Muhlestein 2021 na NOAA Fisheries Hawaiian monk seal research program ko mua ko hope

Kaimana Kawaha < hoʻi hope ʻAʻohe Patriarchy o ke Aloha ʻĀina Kaimana Kawaha 31 Malaki 2022 Ua laha akula nō kēia ʻōlelo e kaulana nei ʻo ke Aloha ʻĀina mai ʻō a ʻō o ka pae ʻāina. Ua lohe nui ʻia nō ma nā ʻano wahi like ʻole. Ua ʻike pinepine ʻia nō ma nā ʻano palapala like ʻole. Ke ola maoli nei nō kēia ʻōlelo ʻo ke Aloha ʻĀina ma waena o kēia Lāhui. I kēia mau lā e nui aʻe nei nā Kānaka Maoli i loko o nā kula nui e ʻimi ana i ka naʻauao a me ka mālamalama, ke ʻike nui hewahewa ʻia nei nō kēia ʻōlelo ma nā palapala ʻimi noiʻi. A ma kekahi o ia mau palapala ʻimi noiʻi, ke kuhi ʻia nei nō kekahi māhele o ka manaʻo o ke Aloha ʻĀina, he mea patriarchal. Ma muli nō kēia o ka unuhi pinepine ʻia o kēia ʻōlelo ma ka huaʻōlelo ʻo patriotism . He mea maopopo loa, ʻo patriotism nō ka huaʻōlelo haole e hoʻohana ʻia nei no ka huʻe ʻana i kona manaʻo. Akā ʻo ia mea he Aloha ʻĀina, ʻaʻohe ona patriarchy i loko. Aia wale nō a unuhi ʻia mai ke Aloha ʻĀina i ka ʻōlelo haole a kupu mai kēia manaʻo patriarchal . ʻO nā kūpuna o kākou, ua noʻonoʻo nō lākou no ke Aloha ʻĀina ma ke ʻano he mea gender-neutral nō ia, e like nō hoʻi me kēia mau huaʻōlelo ʻo Mōʻī, a ʻo Ke Aupuni Mōʻī. ʻO ka Mōʻī, he kāne nō paha ia e like me nā Kamehameha a he wahine nō paha e like me Liliʻuokalani. ʻAʻohe gender paʻa o ka Mōʻī e like me ka haole o king a me queen , koe paha ʻo monarch . ʻO ka Mōʻī ke kini a me ke kuini nō hoʻi. ʻO ke Aupuni Mōʻī, he kingdom nō ka unuhina maʻa mau. Akā, pehea lā inā he wahine ka mōʻī? He queendom nō paha ma ka ʻōlelo haole. ʻO ke aha ka pilikia ma kēia ʻano hoʻomaopopo ʻana? Eia kaʻu pane iā ʻoe e kuʻu mea heluhelu, ʻo ka ʻōlelo haole ka pilikia! ʻAʻole nō i lako ka ʻōlelo haole i nā huaʻōlelo gender-neutral e wehewehe ai i kēia mau manaʻo Hawaiʻi. He ʻōlelo patriarchal nō ka ʻōlelo haole, a ʻo ia ke kumu e komo mai ai kēia mau manaʻo patriarchal i loko o kā kākou ʻōlelo ke unuhi ʻia. Inā e noʻonoʻo ana kākou ma ka haole ke ʻike ʻia kēia mau huaʻōlelo Hawaiʻi, e komo mai ana nō ia mau manaʻo haole i loko a hoʻohaumia i ke ʻano o ko kākou noʻonoʻo ʻana. E aho nō ke noʻonoʻo kākou ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, i ʻike ʻia ke gender-neutrality o kā kākou ʻōlelo makamae. No laila, e ke hoa heluhelu, ke noʻonoʻ aʻe ʻoe no ke Aloha ʻĀina, mai nō a noʻonoʻo no ka patriarchy e kuhikuhi mau ʻia nei i loko, he mea ʻole ke gender i nā kūpuna. He aloha ʻāina ke kāne, ka wahine, ke keiki, a me ka ʻelemakule. ʻO ka mea nui, he Kanaka nō ia nāna e Aloha kūpaʻa mau ana i kona ʻĀina hānau kūʻokoʻa lanakila. © Kaimana Kawaha 2022 ko mua ko hope