Momi Bachiller < hoʻi hope Mai Hoʻokuli i Ka Leo Hinihini Momi Bachiller E ka makamaka heluhelu, ua lohe anei ʻoe i ka leo hinihini e wawalo aʻe ana i ke kula ʻo Keoneʻula? Pehea ma Piliamoʻo? E Hawaiʻi, home o ka wahine ʻenaʻena, ua hōʻea akula ka lono o nā wahi keiki i hoʻopaʻa ʻia i loko o nā kula hoʻopololei? No ka mea, na kou kama i kūpale mau aʻe ma ka ʻahaʻōlelo no ua mau keiki nei. E nā kānaka e noho iho ana i ka maluhia o Haleakalā, ʻo ʻoukou ka heke e like me kou mākia? Inā pēlā, ʻaʻole ana ʻoukou e ʻae i ka hāʻule hope ʻana a palemo ia moʻolelo. Pehea ʻoe e Oʻahu o Kalanimanuia, eia i kou piko nā kula aʻu e ʻōlelo nei, no laila, aia nō ke koʻikoʻi o ke kāwelewele ʻana i kou poʻohiwi. Iā ʻoe e Kauaʻi, ke aupuni i pio ʻole i ka naʻi aupuni. E pio anei kēia moʻolelo iā ʻoukou? ʻAʻoe hoʻi e ʻole! No ka mea, pehea lā hoʻi? ʻAʻole anei kākou he lāhui hiʻipoʻi i nā keiki? ʻAʻole anei kā kākou mau keiki a mau moʻopuna hoʻi ʻo nā hiwahiwa lua ʻole o ko kākou puʻuwai? Akā naʻe, ke nānā aku i nā moʻolelo o ko kākou lāhui i huʻe ʻia e nā aloha ʻāina o nei wā, ʻaʻole naʻe i loko o ia puʻu moʻolelo nā keiki i lālau ʻia e nā kula hoʻopololei. Koi ʻia kākou e huli a hoʻolohe i nā leo hinihini o nā keiki, o māhe ā ʻāhaʻikapupuhi wale aku nā kama lei. No laila, eia au ke koʻokoʻona aku nei iā ʻoe, e kuʻu makamaka heluhelu, e pūʻili mai i koʻu lima ā paʻa, a e alakaʻi iho au iā ʻoe i kēia ala polohina o ka moʻolelo walohia. E hoʻomaka kāua ma kinohi, ma Keoneʻula i ka m.k. 1865. Ua hoʻokumu ʻia ke Kula Aʻo Hanalima me ka Hoʻopololei e ke kānāwai no ka hoʻopaʻa, hoʻopololei, hoʻoponopono, hoʻopaʻi, a hoʻonaʻauao hoʻi i nā keiki makua ʻole, nā keiki i hoʻouna ʻia i laila e ko lākou mau mākua, a me nā keiki i hoʻāhewa ʻia e kekahi lunakānāwai hoʻomalu a i ʻole kekahi lunakānāwai ʻāpana. ʻO nā kumu i hoʻopaʻa ʻia ai kekahi keiki o ka māhele ʻekolu i ke kula, ʻo ia ka haʻalele kula, ka ʻaihue, ke kuewa a noho i ke kalohe, a me ka hoʻāhewa ʻia paha i kekahi karaima a mikamina. Ke nānā aku i nā palapala o ia kula, ua mōakāka leʻa nō, ma ka māhele ʻekolu ka hapa nui loa o nā keiki i hoʻopaʻa ʻia ma ke kula, a kakaʻikahi loa nā keiki o nā māhele ʻē aʻe. No laila, ʻaʻole loa kēia he wahi o ke kōkua ʻana i nā keiki pilikia. He hale paʻahao nō ia no nā keiki o ka ʻāina. Auwē! Pēlā kākou e mālama ai i nā keiki pilikia? Ma o ka miho ʻana iā lākou ā pau i kahi hale paʻahao? E kuʻu makamaka heluhelu, e noʻonoʻo i ke ʻano o ka noho ʻana i ia wā. Ua emi iho nā Kānaka Hawaiʻi ma muli o nā maʻi ahulau, a emi pū iho nā ʻāina o nā Hawaiʻi, ʻoiai e hoʻomāhuahua ʻia ana ka mana o nā haole i ke aupuni, a pēlā pū nā kānāwai ʻoʻoleʻa. ʻO kekahi keiki i hoʻopaʻahao ʻia ma ke kula, ua ʻaihue ʻo ia i kahi peni gula a kekahi haole. Ua kū kona makuahine i mua o ka ʻaha hoʻomalu a wehewehe akula nō ia, ʻo ia nō ka manawa mua āna i ʻaihue ai. Ua nīnau ka makuahine i ka mea nāna ka hoʻopiʻi, ʻo ia nō ka haole, inā e aʻo hou ʻia kāna keiki. Akā, ua pohō kāna hoʻoikaika ʻana, no ka mea, ua kāʻili ʻia kāna keiki e ke kula hoʻopololei. ʻAʻole i kakaʻikahi kēia hoʻopaʻi ʻoʻoleʻa ʻana; ua hoʻopaʻahao ʻia nā keiki he nui no kā lākou hewa mua, e like me ka haʻalele kula. ʻEhia o kākou i haʻalele i ke kula a i ʻole i ʻaihue i kekahi mea ma ko kākou wā kamaliʻi? Ua hana nō au i nā mea ʻelua, no laila, he lawehala anei au? ʻAʻole loa kēia mau keiki he mau lawehala ʻiʻo, ʻo ko lākou hewa hoʻokahi ke ola ʻana ma ke ʻano he mau keiki no ka lāhui i hoʻokolokolo ʻē ʻia e nā haole. Ō nānā kāua, e kuʻu makamaka heluhelu, i ke kānāwai i hoʻokumu ai i ke kula. Wahi āna, ʻo nā keiki ma lalo iho o ka makahiki 15 wale nō ke hoʻopaʻahao ʻia ma ke kula no nā mahina ʻeono a emi mai. Akā, ke nānā aku i nā palapala o ia kula, ua kūʻē ʻia nā rula ʻelua. No ka mea, ua mau nō ka hoʻopaʻa ʻia ʻana o kekahi mau keiki ma hope o ka piha ʻana o ka makahiki 15 iā lākou, a ua ʻoi aku ka hapanui o nā hoʻopaʻa ʻana ma mua loa o ʻeono mahina. ʻO ke koena o ka wā kamaliʻi ka wā hoʻopaʻahao i maʻamau loa. I mua o ka ʻahaʻōlelo a ma nā nūpepa pū i kūkala ai ka Papa Hoʻonaʻauao, ka mea nāna ka mālama ʻana i ke kula, he maikaʻi nō ke kula a e niau pololei ana ke kula i kona pahuhopu. Akā, ʻaʻole loa pēlā ke heluhelu aku i nā leka a ke kahu kula i kākau ai i ua Papa nei. Ma ia mau leka e ʻike ʻia ai ka hāwāwā nō o ka mālama ʻana a ka Papa i nā keiki. Ma ka m.k. 1873 i kākau ai ʻo George H. Dole, ke kahu kula ma ia wā, i kahi leka e nonoi ana i ka Papa e kōkua, no ka mea, ua poʻipū ʻia ke kula i nā ʻuku lio no kekahi mau makahiki . Inā pēlā nō ka noho ʻana ma ke kula, ʻaʻole au i pūʻiwa i ka pakele pinepine ʻana a nā keiki. Kākoʻo ʻia kēia ʻōlelo e ka hōʻike o ke Komite no ka Hoʻonaʻauao o ka m.k. 1868. Wahi a lākou, me he lumi hoʻomoʻa palaoa lā ka lumi kula, a pēlā pū ka pā i puni ai ke kula, ʻaʻohe lawa nā mea kanu no ka hānai kūpono ʻana i nā keiki, ʻaʻole ʻoi aku ke kolohe o nā keiki i loko o ke kula hoʻopololei ma mua o nā keiki ma nā kula ʻē aʻe, a ʻaʻole ka haʻalele ʻana a kekahi keiki i ke kula he kumu kūpono e hoʻopaʻa ʻia aku ai ua keiki lā i ke kula. Kū i ka ʻēkoʻa kēia mau leo ma nā nūpepa o ia wā, a me nā kekeke e hahai aku ana. No ka mea, maopopo i ka lehulehu he ʻino ke kula, ʻo ia nō kā lākou mau keiki nā mea i lālau ʻia a lilo aku i ke kula. Ua ʻike ʻia kēia hoʻomaopopo ʻana i nā leka i hoʻouna ʻia e nā mākua e noi haʻahaʻa ana i ka hoʻihoʻi ʻana i nā keiki i ko lākou poli. He nui wale aku kēia mau leka, a hāloʻi nā waimaka ke heluhelu aku. (ʻAʻole i pau, a e ʻōʻili hou aku ana.) © Momi Bachiller 28 ʻOkakopa 2026 ko mua ko hope

Hoaloha Westcott < hoʻi hope ʻO ka ʻUaʻu Hoaloha Westcott 15 ʻOkakopa 2021 ʻO ka ʻuaʻu ʻo ia nō kekahi o nā manu maoli Hawaiʻi kaulana a kākou e ʻike a lohe ai i ka lewa, i ka moana, a i nā kuahiwi. I kekahi makahiki aku nei, e hoʻomoana ana māua ʻo kaʻu wahine i ka lua pele o Haleakalā. I ke kulu aumoe, ua lohe iho nō nā pepeiao i kekahi mau kani wawā ma waho o ko māua hale peʻa. Piha kulikuli loa nō hoʻi ko māua mau pepeiao i nā kakani o waho! Ua makaʻu māua i ka puka ʻana ma waho, no ka mea, ʻaʻole māua i ʻike i ka mea nāna ia kani. Me ka weliweli nō māua i nānā aku ai ma waho o ka pukaaniani o ka hale peʻa, a aia kā, e hoʻomoana ana māua ma kaʻe o ko ka manu ʻuaʻu pā pūnana! Ma muli o ia hanana, ulu nō ka hoihoi ma loko oʻu i ka manu ʻuaʻu. No Hawaiʻi nō ka manu ʻuaʻu, ʻo ia hoʻi, he manu maoli kēia. He manu ʻano nui ka ʻuaʻu i ka poʻe Hawaiʻi, a he ʻaumakua no kekahi poʻe Hawaiʻi. Kamaʻāina ia manu a pā nō ka pepeiao i kona kani kupa, a penei nō: “U-a-u, U-a-u”. I ka ʻiu uhiwai, hānau ʻia ka ʻuaʻu ma waena o nā lua hohonu o ka ʻā pele ma luna o nā kuahiwi kiʻekiʻe o Hawaiʻi. I ke kupulau, kiko ʻia ka hua a puka akula ka pūnua, a ʻo ka lele aʻela nō ia o nā mākua i kai no ka ʻohi ʻana i ka meaʻai na ka pūnua. ʻO ka mūheʻe a me kekahi iʻa like ʻole ka meaʻai maʻa mau a ka ʻuaʻu. Na nā mākua e hānai pū iho i ka pūnua a i kēlā me kēia makahiki, hoʻokahi wale nō pūnua a nā mākua. Ma hope o ke oʻo ʻana o ka pūnua, pau ka hānai ʻana. Nui nō ka pōloli i loko o nā pūnua a haʻalele lākou i ka lua no ka moana. No ʻelima paha makahiki e noho kai aku ai ka ʻuaʻu, kīkaha ana i ka makani a hiamoe ana ma ka ʻilikai, ma mua o kona hoʻi ʻana mai i ka ʻiu uhiwai no kona pūnana ʻana. I ka wā kahiko, ua ʻai ʻia iho ka ʻuaʻu e kekahi mau aliʻi Hawaiʻi akā, ua pāpā ʻia, ʻaʻole e ʻai ʻia e nā makaʻāinana. Ua hopu ʻia nā manu i ke ahiahi a me ka pō, a ua ʻai ʻia ka ʻuaʻu makua a me ka pūnua e nā aliʻi. He aha ka hana i ka wā e hopu ai i ka ʻuaʻu makua no ka hānai aliʻi? Nui ka hana, a e like me ka hopu ʻana i kekahi iʻa, i kekahi ʻupena i hopu ʻia ai ka ʻuaʻu makua. He ʻupena nui a lōʻihi loa ia, ʻo ia hoʻi, he ʻelua paha anana ke ākea o ka waha, a he ʻumi paha anana ka loa. ʻO ka nui o ka maka o ka ʻupena, he māhā paha (ʻelua paha ʻīniha). Ua hana ʻia ka ʻupena e ke kia manu, a ʻo ke olonā ke kaula i hoʻohana ʻia no ka hoʻomākaukau ʻana i ka ʻupena. Ua paʻakikī nō ka hopu ʻana i ia manu a he ʻekolu mau kānaka e hana a paʻa ka ʻuaʻu makua i loko o ka ʻupena. Laulima ka hana o ia mau kānaka penei: Ua nākiʻi ʻia ke kihi o luna i kekahi kumulāʻau i ke kaula a nākiʻi ʻia ke kihi o lalo i kekahi pōhaku hekau i ke kaula ʻē aʻe. ʻO nā kihi ʻelua koe, nākiʻi ʻia e nā kānaka i kekahi kaula a paʻa. He mau anana ka lōʻihi o ia kaula kihi. Ma hope o ia mau hoʻomākaukau ʻana i ka ʻupena, ua hōʻaluʻalu ʻia ihola nā kaula a hoʻomoe ʻia ihola ka ʻupena. A laila, i ʻole e ʻike ʻia iho ia mau kānaka e nā manu, lālau ʻia ia kaula e ʻelua kānaka a peʻe lāua ma kahi mamao. ʻO ke kanaka ʻē aʻe, peʻe ʻo ia i kahi mamao ʻē aʻe. Kani ka leo o ia kanaka (kapa ʻia he kue manu) e like me ke kani o ka ʻuaʻu i mea e ʻume ai i ka ʻuaʻu i ka ʻupena. I ka ʻuaʻu e lele ai ma kahi o ka ʻupena, huki hikiwawe ʻia aʻela ka ʻupena e nā kānaka ʻelua i mea e hopu ai i ka ʻuaʻu. ʻO ka nākiʻi maila nō ia o nā kānaka i nā kihi o ka ʻupena i ʻole e pakele aku ia manu. ʻO ka ʻuaʻu pūnua, ʻono ka puʻu o nā aliʻi, eia naʻe, ʻaʻole hiki ke hopu ʻia ka pūnua i ke ʻano like i ka makua. He aha ka hana i ka wā e hopu ai i ka ʻuaʻu pūnua no ka hānai aliʻi? I ka manawa o ka pūnana ʻana, kēnā aku nā aliʻi i ko lākou limahana no ka hele ʻana i luna o nā kuahiwi kiʻekiʻe no ka ʻohi ʻana i nā pūnua. ʻOiai, noho iho nā pūnua ma loko o ko lākou lua hohonu, hoʻohana ʻia he lāʻau (kapa ʻia he ʻōhelo huki manu) no ka pōʻalo ʻana i nā pūnua. Hāpala ʻia ia ʻōhelo huki manu i kekahi kēpau kumulāʻau (ʻo ke kumulāʻau ʻulu paha) i mea e hoʻopipili ʻia ai ka lāʻau. ʻŌnou ʻia ia lāʻau pipili i loko o ka lua hohonu a kaʻawili ka hana. Hoʻopaʻa ʻia nā hulu weuweu o ka pūnua i ke kaʻawili ʻana o ka lāʻau pipili. A laila, huki ʻia aʻela ka pūnua ma waho o ka lua. He manu ʻano nui ka ʻuaʻu na nā aliʻi i ka wā kahiko, a lehulehu ko lākou heluna. I kēia wā, ua emi ko lākou heluna i ka loli ʻana o ke ʻano o ka nohona. ʻOiai ka ʻuaʻu e lele ana ma luna o ka moana, manaʻo ʻia, nānā ka ʻuaʻu i nā hōkū i mea nāna e hoʻokele ai. Iā lākou e hoʻi hou ai i nā kuahiwi no ka pūnana ʻana, nānā nō hoʻi lākou i nā hōkū no ka loaʻa ʻana o kahi pūnana. I kēia manawa, he pilikia nui nā kukui ma luna o ka ʻāina, no ka mea, huikau nō nā ʻuaʻu i ia mau kukui. Lele nā ʻuaʻu a puni nā kukui a māluhiluhi loa ihola. Hāʻule ihola nō lākou i lalo, a ʻaʻole hiki iā lakou ke hoʻopūnana. ʻAi ʻia ka ʻuaʻu makua a me ka pūnua e kekahi mau holoholona, ʻo ia hoʻi, ka ʻiole, ka manakuke, a me ka pōpoki ʻāhiu. No laila, mai nalowale ka ʻuaʻu i kā ke kanaka hana, eia naʻe, ulu aʻela ka nui o ka ʻuaʻu i kēia manawa ma muli o ka hana o kekahi mau ʻahahui maluō he nui. ʻAʻole i ʻike ʻia he pūnana ʻuaʻu ma luna o Maunakea i nā kekeke he nui, eia naʻe, i ka makahiki 2020, ua ʻike ʻia ka pūnana ʻana o ka ʻuaʻu ma laila. I ka wā kahiko, ua hiki ke ʻike ʻia ka ʻuaʻu ma nā mokupuni a pau o Hawaiʻi. Inā, mau ka ulu ʻana o ka heluna o ka ʻuaʻu, a laila, hiki ke ʻike ʻia kēia manu nani i ka manawa o kona pūnana ʻana, a e mau ka pā ʻana o kona kani i ka pepeiao, penei: ʻU-a-u, ʻU-a-u. © Hoaloha Westcott 2021 ko mua ko hope

Kiana Davis < hoʻi hope He mea maikaʻi paha ka maʻi kolona no ke kai kūʻono ʻo Hanauma? Kiana Davis 1 Kepakemapa 2020 Ma ka lā 16 o Malaki i panikū ʻia ai ka ʻīpuka ma ke kai kūʻono ʻo Hanauma e ko Honolulu meia, e Kirk Caldwell. I ia manawa ua kūkala ʻia e hoʻohāmama hou ʻia no ka lehulehu ma ka lā 30 o ʻApelila. Eia naʻe ua hōʻea maila ka mahina ʻo Kepakemapa a mau nō kona paʻa ʻana. No ke aha? He pono anei ka wehe hou ʻana? I ka makahiki 1967 ua lilo ʻo Haunauma, ʻo ia ko Hawaiʻi Marine Life Conservation District mua loa. ʻEkolu mau makahiki ma hope mai, i ka makahiki 1970 i hoʻokumu ʻia ai ke koina i uku ka malihini no ke komo ʻana i ka pāka. Ua manaʻo kekahi mau alakaʻi e hana ana ma ka DLNR ʻo ka uku komo ke hoʻēmi i ka nui o nā malihini e iho ana i Hanauma. Eia naʻe ʻaʻole i noʻonoʻo like nā malihini a i ka makahiki 1978 ua holo ka manaʻo e pani i ka pāka ma nā Pōʻalua. ʻAʻole i ʻae ʻia ke kipa ʻana o nā kānaka i ka Pōʻalua i hiki i nā iʻa a me ke koʻa ke hoʻomaha me ka ʻole o nā kānaka e haiamū ana i laila no ka ʻau paipu hanu ʻana. I kēia manawa he koina ka nānā ʻana i kekahi wikiō hoʻonaʻauao ma mua o kā ka malihini iho ʻana i ke kai kūʻono hālaʻi i pōʻai ʻia e nā pali. Ma o ka wikiō hoʻonaʻauao ʻia lākou i nā papahana e mālama ʻia e hoʻomalu ai i ia wahi, a hoʻomanaʻo ʻia hoʻi lākou mai kū ma luna o ke koʻa a mai hoʻonāukiuki i nā iʻa. ʻO ka mea ʻāpiki naʻe, manuheʻu ʻia ke kaiaola i ka nui lehulehu. ʻO ke koʻa, ʻo ka mea maʻamau ola ia ma ka ʻāpapa papamoe. ʻIke ʻia ke koʻa ma Hanauma, akā aia ia e ola kū pololei a uluoʻa ma nā māwae a ma nā kīpolipoli, ʻo ia hoʻi nā wahi e hehi ʻole ʻia e kānaka. Ma mua o kēia wā o ka maʻi kolona, ua kipa ʻia ʻo Hanauma e ka 3,000 a ʻoi iki kanaka i kēlā lā kēia lā koe aku ka Pōʻalua. I ka makahiki 2014 a me ka makahiki 2015 i hākilo ʻia ai ka hoʻokeʻokeʻo ʻia ʻana o ke koʻa e kekahi hui mai ko ke Kulanui o Hawaiʻi Kula Kālaimeaola Kai, ʻo ia hoʻi ka Hawaiʻi Institute for Marine Biology (HIMB). He mea ola ke koʻa a i kēlā mau makahiki ʻelua ua make he 10% o nā koʻa ma ke kai kūʻono ʻo Hanauma i ka umauma o ʻIhiʻihilauākea. Nui nā kumu o ka hoʻokeʻokeʻo ʻia ʻana o ke koʻa, e laʻa me ka ʻaila pale lā a me ka hehi kū ʻana i luna o lākou. A mai ia manawa mai na Kauka Kuʻulei Rodgers a me kona hui e kilo a palapala i ka loli ʻana o ke kai a me nā mea ola o kai ma laila. ʻĀnō iho nei ma muli o ka maʻi ahulau a me nā kauoha e noho paʻa ma ka hale, ʻo kā Kauka Rodgers hui wale nō ke ʻae ʻia e hele i ke kai kūʻono ʻo Hanauma e hoʻomau i ke kilo ʻana i kēia wā huliau. ʻAkahi nō a paʻi ʻia ka hua o kā lākou ana mua. ʻO kekahi mea a lākou i hākilo ai ʻo ia hoʻi ke aniani o ke kai. I kā lākou hoʻohālikelike ʻana i ke kai mai kēia wā o ka maʻi kolona a me ke kai mai hoʻokahi makahiki aku nei, ua hoʻokāʻoi ʻia he 40%! He haʻo wale hoʻi ka hele ʻole ʻana mai o nā kānaka huʻahuʻa ʻaila pale lā, akā ʻoi aku ka paʻakikī o ke ana ʻana i nā iʻa ma mua o ka paʻakikī o ke ana ʻana i ke kai. ʻAʻole i ana pono ʻia ma ka ʻōnaehana noiʻi o ka ʻepekema, a ʻo ka ʻike maka wale nō kai loaʻa, akā hiki ke ʻike ʻia ka loli. Wahi a kā Kauka Rodgers hui ke hoʻi mai nei nō hoʻi nā iʻa i ka ʻae kai. E ʻimi ana lākou i ka pilina ma waena o kā nā malihini hana hoʻonanea i loko o ke kai kūʻono a me ke ʻano o kā nā iʻa ʻai ʻana. A aia nō a wehe hou ʻia ʻo Hanauma no ka lehulehu e hoʻohālikelike ʻia ka ʻikepili i hōʻiliʻili ʻia ma mua o kēia wā o ka maʻi kolona, kēia wā i panikū ʻia ai ke kai kūʻono, a me ka wā ma hope, e Kauka Rodgers mā a pēlā e kuhikuhi ai i ke kumu a me ka hopena o ka hana a nā iʻa. Inā hoʻopilikia ʻia kā nā iʻa hana ʻai e nā malihini i loko o ke kai, he hōʻailona paha ia ʻaʻole e ʻai ana nā iʻa e like me ka “maʻamau.” A pili nā mea a pau no laila e hoʻololi ʻia ana paha ke kaiaola a pau. Maliʻa paha ʻo kekahi hopena o kā Kauka Rodgers mā ʻimi noiʻi, ʻaʻole i lawa hoʻokahi lā no ka hoʻomaha ʻana o nā iʻa a me ke koʻa me ka ʻole o nā kānaka a inā pēlā hiki paha ke hoʻololi ʻia nā lula. I ke au iā Lot Kapuāiwa ua mālama ʻia ka wā kapu a me ka wā noa. Inā i hahai ʻia ka hana a nā kūpuna no ka mālama ʻana i ke kai, inā ua nui hewahewa nā iʻa a maikaʻi ko lākou kaiaola. ʻO ka pōmaikaʻi naʻe, ʻaʻole paha i hala ka Puʻulena. He mea ʻano maikaʻi paha kēia wā hulihia no ka huli ʻana i ala hou e ola ai ʻo Hanauma. ʻAʻole ma ke kai kūʻono ʻo Hanauma wale nō e ʻike ʻia ai kēia ʻano hanana ʻo ka maikaʻi ʻana aʻe o ke kūlana o ke kai a me ka hoʻi ʻana mai o nā iʻa. Ma kekahi mau kahakai ʻē aʻe ke hoʻi mai nei nō nā iʻa, nā limu, a me nā manu. Na nā kupa o kekahi mau wahi e hoʻokumu he hui e kilo i ka loli ʻana o ko lākou mau wahi pana. Inā loaʻa iā ʻoe he puke, he peni, a he pānānā, ʻo ia hoʻi kou wahi e nānā ai, hiki nō hoʻi ke hoʻomaka i ke kilo ʻana. E ka maka kilo ē, i kēlā lā kēia lā e hele i kou pānānā no nā minuke he 10 a kākau wale i kāu mau mea e ʻike, lohe, hanu, a pā ai. Ma ka hopena o nā anahulu he ʻekolu paha e nānā hou i kāu mau mea i kākau ai mai nā anahulu ma mua i hiki ke hoʻohālikelike i mea e ʻike ai i ka loli iki a me ka loli nui paha o kekahi kumumea. A laila nīnau ʻoe iā ʻoe iho no ke aha i loli ai ua kumumea nei? Ma muli paha o ka loli ʻana o ka mahina, ka hōʻea ʻana o ke kau hou, a i ʻole ka hana a kānaka? Inā ʻoe kuhi ua hoʻokonokono ʻia ka loli ʻana e kānaka e noʻonoʻo kūpono: he mea maikaʻi a maikaʻi ʻole paha? A inā hoihoi ʻoe i nā mea ʻenehana, na Kuaʻāina Ulu ʻAuamo (KUA) i haku he palapala no ka lehulehu e waiho i kā lākou mau kakaha ma hoʻokahi wahi ma ke ʻano he hōkeo ʻikepili. Mai kuhi hewa, ʻeā, ʻaʻole ke kilo ʻana he hana na nā poʻe akeakamai wale nō ua kilo ko kākou mau kūpuna a pau. Ma o ke kilo wale ʻana nō e hiki ai ke hoʻoikaika i kāu mākau kilo. ʻO wai lā ke ʻike ʻole i nā pōʻino o kēia wā pōpilikia? Minamina nō ke hele nā kānaka he nui i ke ala hoʻi ʻole mai ma muli o ka maʻi kolona. Noho paʻa kākou ma ka hale a ʻaʻole hiki ke hui pū he alo a he alo me ka ʻohana a me nā hoa. Haʻo nō kākou i ka launa ʻana. Eia naʻe, he wā hoʻomaha kēia no ka ʻāina a me ke kai. Ua kaomi ʻia ke pihi reset o ka honua. No laila eia nā nīnau nui ʻelua, 1) he aha ana nā mea a kākou e aʻo mai ai mai kēia wā o ka maʻi ahulau, a 2) pehea ana kākou e hoʻololi ai i kā kākou hana e hōʻoia ʻaʻole kākou e hoʻi ana i ka pōwehi? Makemake nā malihini a me nā kamaʻāina pū e huakaʻi hele i ʻō a i ʻaneʻi e ʻike ai i nā mea āiwaiwa o kēia honua. Pōmaikaʻi ko kākou nohona no laila e aho kākou e noʻonoʻo i nā mū ʻekolu ke ʻae ʻia e huakaʻi hele. ʻO nā mū ʻekolu ʻo ia hoʻi ʻo maʻemaʻe, mālie, a me maiau. E ka mea heluhelu ē, na kākou ke kuleana e mālama i ko kākou mau wahi i aloha nui ʻia. © Kiana Davis 2020 na Kiana Davis ko mua ko hope

Kaʻula Kauikeaokea Krug < hoʻi hope O Pau Auaneʻi Kākou Kaʻula Kauikeaokea Krug 1 ʻOkakopa 2020 ʻO ke au i kahuli wela ka honua, o ke au i kahuli lole ka lani. Hānau Kumulipo i ka pō he kāne, hānau Pōʻele i ka pō he wahine. Hānau ke koʻa, hānau ka iʻa, hānau ke kalo, a hānau maila ke kanaka. Mai ka wā mai i wela ai ka honua a i lole ai hoʻi ka lani, ua ola kānaka me he hakina liʻiliʻi lā o nā mea ola a pau o ka honua. A hōʻea maila ʻo kānaka i kahi huliau o ka nohona, ka wā like i hoʻokaʻawale aku ai kekahi mau lāhui kanaka iā lākou iho mai ka honua mai. Mai ia wā mai i hoʻomaka ai ka honua e heleleʻi i nā lima o kānaka. I ka lā iwakāluakumamākahi o Kepakemapa i ka makahiki ʻelua kaukani iwakālua, ua hoʻolaha ʻia kekahi uaki ma Nūioka e helu ana i ka manawa e koe nei ma mua o ka pōpilikia ʻana o ka honua i ka ua mea ʻo ke kāhuli ʻana o ke ʻano o ka lani (Climate Change). He ʻehiku makahiki ka nui manawa i koe a kau mai ua pōpilikia lā. Inā e hoʻoponopono ʻole kākou i ka nohona o kākou i kēia manawa ʻānō, e kō auaneʻi ka wānana a ua uaki nei. “He aliʻi ka ʻāina, he kauwā ke kanaka.” He ʻōlelo noʻeau kēia i laha ma kēlā kihi a kēia kihi o Hawaiʻi akā ʻaʻole wale nō ia he ʻōlelo noʻeau, he kuanaʻike a he nohona ia na ko kākou poʻe kūpuna. Pēlā kākou i ola ai ma mua o ka hōʻea mai o nā malihini. ʻO ka mālama ʻana i ka ʻāina a me ona mana i akua ai ke akua. ʻO ia mālama ʻana ka mea nui. Ua pili akula kākou i ka ʻāina, i ka makani, i ka ua, i ka uila, i ka hekili, i ka mahina, i ke kai, a me nā mea ola ʻē aʻe a pau o ka honua. Ma muli o kēlā kuanaʻike i hoʻokahua a mālama pono ʻia ai ka nohona kupuna o nā mokupuni o Hawaiʻi nei. Aia hoʻi, ʻaʻole i holo moana aku ko kākou mau kūpuna i mea e naʻi ai i nā ʻāina ʻē me ka ʻānunu e hao wale ai i kā haʻi waiwai. ʻAʻole hoʻi i lawe ʻia ke Akua i nā ʻāina ʻē e hoʻokikina ai i ko laila kānaka e hoʻomana like. Ua ō pono kākou ma Hawaiʻi nei ma muli o ka pilina mālama i hoʻāmana ʻia ma waena o kākou a me ka ʻāina kohu ʻohana no ka pupuʻu hoʻokahi. I kumu hoʻohālikelike ka moʻolelo o Hāloa e akāka ai kēia pilina. He keiki kamahaʻo ʻo ia na ka mana hōkū o ka lani a me ka lani ākea. Ua lilo akula hoʻi ia keiki i kuaʻana hānai no kākou nā kānaka a hiki i kēia wā ʻānō. ʻO ka honua, ka ʻāina hoʻi ko kākou makua. Pēlā ka ikaika o ia pilina ʻōiwi o kākou. Kau maila ka hāliʻaliʻa o ke au ma mua, ke au i ola ai ka poʻe ʻōiwi me he kauwā lā na ka ʻāina. Ia wā like nō i kau ai kākou ʻōiwi i ko kākou ola i nā lima o nā akua, ʻo ia hoʻi, ka honua. He mea naʻe kēia nohona pūlama ʻia i ka lima o Papahānaumoku i mau i nā lāhui ʻōiwi a pau o ka honua i ka wā o ko kākou ʻōiwi pū ʻana. ʻO kekahi lāhui naʻe, ʻaʻole i kālele ma luna o ia pilina aloha ʻāina. Ua kālele ʻia ka makeʻe a me ka ʻānunu. Ua hoʻomaka kekahi lāhui e noho ana ma kahi mai o ʻEulopa a me ʻApelika ʻĀkau (The Fertile Crescent) e hoʻokaʻawale iā lākou iho mai ka honua mai. ʻO ia wā nō ka wā i hoʻomaka ai ko ka honua heleleʻi ʻana i ka manaʻo o ua lāhui lā he akua lākou i hoʻokūlana ʻia i aliʻi e kū ai i ka honua. Ua ʻōlelo ʻia e ko lākou Akua, i hana ʻia ʻo kānaka i ke aka o ke Akua no ka mea ʻo lākou ka ʻelele a ke Akua. No ia kūlana i ulu ai ka manaʻo i loko o lākou o ua lāhui lā e naʻi i ka honua holoʻokoʻa a me kona mau mea ola a pau me ka mana kohu akua. Aloha ʻino. Ma loko o ka puke ʻo Ishmael i kākau ʻia e Daniel Quinn, ua hoʻākāka ʻia ka wā o kēia hoʻokaʻawale ʻana o kānaka iā ia iho mai ka honua mai, ʻo ia ka wā i ʻai ai ʻo ʻAdamu a me ʻEva i ka hua kapu o ka mahina ʻai ʻo ʻEdena. No ka mea, ua hoʻokapu ʻia kēlā hua kapu na ke akua me ka pāpā ʻia o ʻAdamu lāua me ʻEva ʻaʻole e ʻai o like auaneʻi ko lāua ʻike me ko ke Akua. ʻO ka wā naʻe i ʻai ai ʻo ʻEva a me ʻAdamu i ka ‘ai a ke Akua, ʻo ia ka wā i komo ai ka manaʻo i loko o ke kanaka, ʻo ke kanaka ko ka ʻelele Akua hoa like. ʻO ia ka wā i pau ai ko ke kanaka ʻike ʻana iā ia iho he lālā pū ʻo ia no ka ʻohana honua kūlohelohe. I ka holo ʻana o nā makahiki he tausani a ʻoi, ua kū ua lāhui lā i ka moku a ua hoʻomaka ʻo kānaka e naʻi ʻāina me ka hao hoʻopōʻino ʻana i nā waiwai o ka honua nei no ke kālā. Me ka ʻike leʻa hoʻi o nā kānaka o ka honua nei i ko ke kanaka kaualakō ʻana i ka honua a ka make. E mau ana kēia omo pau ʻana i ka wai o ka honua a māloʻo pau. E mau ana kēia kua pau ʻana i nā mea ulu o ka honua a panoa pau. E hoʻopaumāʻele ana i ka lani a me ke ea me ka mau pū ʻana nō hoʻi o kēia luku pau ʻana o ke kanaka i ke ola o ka honua a pau loa. A hiki i ka wā e loli loa ai ka nohona a me ke kuanaʻike o ke kanaka, e mau ana kēia hāʻule pahū ʻana o kākou. No laila, e ka mea heluhelu, ʻo ke ala hea lā hoʻi hā ke pono ai kākou? I koʻu manaʻo a ʻo koʻu manaʻo wale nō kēia, aia ke ala e ola ai ka honua i nā ʻōiwi e like me kākou Hawaiʻi. ʻO ka nohona i ola ai nā kūpuna ma mua o ka lawe ʻaihue ʻia o ke aupuni, ʻo ia ka nohona kūpono no kēia hope aku. ʻO ka hilinaʻi wale ʻana nō ka mea e pono ai. E hilinaʻi i ka waiwai o ka pilina pīnaʻi ʻo ke aloha ʻāina. E hilinaʻi i ka mālama ʻana i ka ʻāina a me ona mau lālā kohu kaikaina. E hilinaʻi nō hoʻi he lālā nō kākou kānaka no ke ao kūlohelohe. ʻO ke akua ke komo, ʻaʻoe komo kanaka. He nani ia, ke mālama kākou i ke akua, hilinaʻi kākou i kona mālama ʻana mai iā kākou. I kēia wā nei nō, e hoʻi kākou a pau i ka ʻāina ʻoiai no laila mai ke ola o kākou. ʻO ka ʻāina ke akua. E kanu nui ʻia ka ʻai a me nā mea ulu nāna mai ke ola a me ke kūʻonoʻono o kākou. Ke hoʻihoʻi ʻia ka momona i ka ʻāina, e hoʻihoʻi pū ʻia nā loina kupuna i pili pū. ʻO ke kālepa ʻana aku me ke kālepa ʻana mai i ka waiwai e aʻo hou ai kākou i ke alu like ʻana. Ma ia alu like ʻana o kākou e ola ai ka honua, ʻaʻole ma ke kālā. ʻO kēia wā, a ʻo kēia wā wale nō, ka wā e huli ai ke au e lilo hou ai kākou i kauwā no ko kākou haku aliʻi, ka ʻāina aloha. E wāhi aku kākou i ka wānana a ua uaki lā o hala auaneʻi ka Puʻulena. He aloha ʻāina kēia iā ʻoukou pākahi a pau. © Kaʻula Kauikeaokea Krug 2020 na Kaʻula Krug ko mua ko hope

Hakualokualapa Bolacito < hoʻi hope Keolapono, ka Honu o Waiehu Hakualokualapa Bolacito 28 Pepeluali 2021 I nā hulina hema o Maui, aia kahi moku liʻiliʻi ʻo Honuaʻula. ʻO ia nō kahi nona kēia moʻolelo. He mālie a laʻi hoʻi ka nohona kakahiaka o Honuaʻula. I ka puka mai o ka lā a me kona mau kukuna, hoʻomālamalama ʻia mai ke alo o Haleakalā a i loko hoʻi o ke kūʻono o Honuaʻula. Noenoe mai ka Uakea i luna o ka ʻili kai a neneʻe aku i ke kula. ʻO kēia wahi aloha kahi e hoʻomaka ai kēia moʻolelo. I ka poli o ke kūʻono kahi e noho pū nei nā hoa iʻa a pau. No ka nui o ka uluwehi o ke kai, leʻaleʻa a hoʻonanea hoʻi nā iʻa i ka loaʻa o ka ʻai. Aia hoʻi i laila nā nalu leʻaleʻa e heʻe ai. I kekahi manawa, kipa mai nā kānaka maoli a luʻu pū iho lākou i laila. Nanea nā iʻa i ka holo pū ʻana aku me nā kānaka maoli no ka e auaa maikaʻi ka launa pū ʻana o lāua. I ke kūʻono, ua palekana nā iʻa i ka manō nui. ʻO ke kumu, noho nā manō nui ma waho o ke kūʻono no laila ʻaʻole hiki iā lākou ke hoʻopilikia i ia mau iʻa e noho wale ana i laila. I kekahi manawa, kipa aku kekahi honu nui nona ka inoa ʻo Keolapono. No Waiʻehu mai ua Keolapono nei. Ua hānai ʻia ʻo ia i ke kahe ʻana o ka wai o nā wai ʻehā a pēlā nō i loaʻa ai iā ia ka mana mai nā ahupuaʻa ʻehā mai, ʻo Waikapu, ʻo Wailuku, ʻo Waiheʻe, a ʻo Waiʻehu. Holo ʻo ia i ka huakaʻi lōʻihi mai Waiehu aku a ʻau i kēia mau kai e like me nā hoa aloha ʻē aʻe o Honuaʻula. Kipa pinepine ʻo ia i ke one o Honuaʻula, akā inā nō hiki mai nā malihini, ʻo kona hoʻi aʻela nō ia i kai. Hoʻi ʻo ia no ka mea e ukali ana nā malihini iā ia. Ma hope o kāna huakaʻi hoʻi ʻo ia i kona hale, akā naʻe i kona haʻalele ʻana, nīnau aku nā iʻa iā ia e kōkua iā lākou ma ka hoʻopakele ʻana mai ka malihini nīele mai. A no ia kumu i manaʻo ai ʻo Keolapono e pili ana i nā pilikia o kona mau hoa a me kona kōkua ʻana aku. I ka hala ʻana o ke kūʻono ʻo Maʻalaea iā ia, ua ʻike ʻo ia i ka makani ikaika. Ikaika a wikiwiki loa kēia mau makani ʻo Maʻalaea hoʻohālike ʻia me ke kino ʻo Keolapono. Like kona holo ʻāwiki ʻana me ua makani nei. E holo mua a hiki i kona hōʻea ʻana mai i ke kōā ʻo Pailolo. Ma ʻaneʻi, ua nānā ʻo ia i nā manō nui a me ko lākou ʻai ʻana i nā iʻa. E holomua a hiki i kona hoʻi ʻana i ke one o Waiʻehu. I kēlā pō, i mua o kona hiamoe ʻana, ua noi aku ʻo ia i nā wai ʻehā i ka ʻike pono no ke kōkua ʻana i kona mau hoa iʻa. No laila, hoʻomaka ka heleleʻi nui ʻana mai o ka ua Lililehua a e kahe ana me he wai lā a piha nā kahawai i ua ua Lililehua nei. Keu ʻo ia a ka hauʻoli i ke kōkua ʻana o ka ʻāina iā ia me kona mau hoa. hiamoe nō me nā leo nui o nā lani. I ke kakahiaka ʻana aʻe, hoʻomaka ʻo Keolapono e hele hou i ke kūʻono ʻo Honuaʻula. Inu nui ʻo ia i ka wai mai nā wai ʻehā mai e loaʻa ai ka ikaika i mea e holo ai i kāna huakaʻi lōʻihi i Honuaʻula. I kona hiki ʻana mai i ke kūʻono, ua haʻi ʻo ia i kona hoa iʻa no ka hiki iā ia ke kōkua aku iā lākou. Ua nānā ka iʻa pīhoihoi i ka holo ʻana o ua Keolapono nei i kahakai. Ua noho lōʻihi ʻo ia i kahakai a hiki i ka hele ʻana mai o nā malihini a pau. ʻUme ʻo ia nei i nā malihini a kokoke i kona kino, aia nō a aukukū nā malihini, kolo wikiwiki ʻo ia i ke kai i hahai ʻia e nā malihini a pau. Ukali nā malihini i ka honu wiwoʻole i ke kai. Ka pakī ʻana a nā malihini e hoʻopihoihoi i nā manō! Hoʻomaka aʻela ka manō e holo i kahakai. Ua haʻi ʻo Keolapono i nā manō e hōʻoki i ka ʻai ʻana i kona mau hoa iʻa a ʻai i kēia mau malihini. Ua ʻaelike nā manō a hoʻomaka i ka ʻai ʻana i nā malihini. Ua makemake nui nā manō i ka ʻono o ka poʻe malihini. No ia mau kumu, hoʻoleʻaleʻa iho nā iʻa i ke kūʻono ʻo Honuaʻula. No laila, ke ʻike ʻoe i kekahi honu nui i ke kūʻono o Honuaʻula, ʻo Keolapono nō ia e alakaʻi ana i nā malihini i ka manō e malu ai ua ʻāina nei. Pīpī Holo Kaʻao. © Hakulokualapa Bolacito 2021 ko mua ko hope

Kilinoe Kimura < hoʻi hope E Kipa aku i ka Zui Mānaleo! Kilinoe Kimura 1 ʻOkakopa 2020 I koʻu lohe ʻana aku i ka ʻōlelo a koʻu hoa, manaʻo ihola ʻo ia ua paʻa ka lumi mānaleo, ʻaʻohe hui ʻana. Eia kā, ua hāmama nō. He wahi kēia e nanea wale ai kākou i ka malu o kā kākou ʻōlelo makuahine. E like me ke kani hone o nā leo nahenahe o nā manu i ke kuahiwi, penei nō ka lohena i ka ʻōlelo a nā mānaleo i ka zui mānaleo. He hoʻoheno kēia no nā uʻi o Kahelelani. ʻO Tūtū Lolena Nicholas lāua ʻo Kumu Ipolani Wong nā mea aʻu e mahalo aʻe nei. I koʻu launa mua ʻana me ʻAnakē, ua hīmeni mai ʻo ia i kēia mele ʻo Nani Niʻihau a ua keu a ka nahenahe. Eia nō ia mele e puana ʻia nei. Nani Niʻihau He nani Niʻihau i ka lā welo Me nā uʻi like ʻole o Kahelelani Lei ʻoe lei kāua I kuʻu lei pūpū He uʻi a he nani mae ʻole kou Kuʻu pua lei nani momi aʻo kai Lei ʻoe lei kāua I kuʻu lei pūpū I lei ka ʻohu nani no kuʻu ʻāina E pipiʻo ʻia e ke ānuenue Lei ʻoe lei kāua I kuʻu lei pūpū Puana ka inoa nani Niʻihau Me nā uʻi like ʻole o Kahelelani Lei ʻoe lei kāua I kuʻu lei pūpū Kaulana nō ʻo Niʻihau i ka lei pūpū, ʻoiai ma laila wale nō e loaʻa ai nā pūpū like ʻole. He nani mae ʻole kēia pua lei momi o ke kai, ʻaʻohe ona lua a puni ka honua. Penei nō ke kūlana kau i ka hanohano o ka mānaleo. E like me ke kākaʻikahi a me ka waiwai hoʻi o ka ʻike ʻana i ka lei pūpū o Niʻihau, pēlā nō ka waiwai a me ke koʻikoʻi o kēia mau mānaleo ʻelua. Pōmaikaʻi maoli nō kākou i ka hiki ke ʻike, launa pū, walaʻau, a kamaʻilio hoʻi me nā mānaleo ʻoiai ʻaʻole nō nui nā mānaleo e ola nei ma waho o Niʻihau. Eia kekahi moʻolelo pōkole o ko lāua walaʻau ʻana mai. He lua ʻole ko lāua ʻike no ka ʻōlelo a me ka ʻike Hawaiʻi. I kēlā pule aku nei, ua kamaʻilio lāua no ka ʻai ʻana i nā ʻono o ka ʻāina. Wehewehe ihola lāua no ko lāua ʻono i kekahi mau iʻa a nā makua i hopu ai, ʻo ke āhole ʻoe, ʻo ka manini ʻoe, ʻo ka poʻopaʻa ʻoe, ʻo ka popolo ʻoe, a pēlā wale aku. ʻAi pū nō hoʻi ka poʻe o Niʻihau i ka honu, ʻaʻole naʻe ʻai ʻia ka uhu no ka mea hauna loa ka ʻiʻo maka ma muli o ko lākou ʻai ʻana i ke one he nui wale. Moʻolelo mai ʻo ʻAnakē Ipo no kona huakaʻi ʻana aku i Pākala Kai ma Kauaʻi i kēlā Iulai i hala iho nei e hoʻolauleʻa ai me ka ʻohana a ʻo ka hana maʻamau a lākou ka luʻu ʻana i wana. Hū ka ʻono o kēlā hua wana o Kauaʻi! ʻAʻole lāua ʻai i ke ʻano wana mai Iāpana mai a ʻaʻole hoʻi like kona ʻono me ka wana ma Oʻahu nei no laila ʻai nō ʻo ia a hewa ka waha, ʻoiai ʻaʻohe ona loaʻa ma Oʻahu nei. A ʻo ia hoʻi ke ʻano o ka nohona ma Niʻihau. ʻAi nō i nā ʻono o ka ʻāina a ulu pono a ikaika ke kino a me ka ʻōlelo hoʻi kekahi. E kipa aku iā lāua i ka Pōʻalua a me ka Pōʻahā o kēlā me kēia pule.ʻOkoʻa naʻe kēia kamaʻilio ʻana,ʻokoʻa ka hele kino ʻana. Penei nō e kipa aku ai, ʻAkahi, i komo aku ʻoe i ka lumi zoom, a pio ʻē paha ka ipu leo, ʻaʻole paha ʻike ʻia kou hōʻea ʻana aku. E aloha aku ʻoe iā lāua a me nā hoa papa me kekahi ʻōlelo pōkole. A eia kekahi, kamaʻilio nui ʻia nā ʻano kumumanaʻo like ʻole a haʻi pū ʻia nō hoʻi nā moʻolelo like ʻole. No laila, e nānā ka maka, hoʻolohe ka pepeiao, a paʻa ka waha, ma laila nō ke aʻo. ʻO kekahi mea naʻe i loli ʻole, ʻo ia hoʻi ko lāua ahonui. ʻAʻohe mea e hopohopo ai ka manaʻo. Inā hemahema nō paha kāu ʻōlelo ʻana, ʻaʻole loa lāua e hoʻopaʻi iki ana iā ʻoe no ka ʻōlelo hemahema ʻana ʻoiai he aʻo ko laila. E noi hou ana paha ʻo ʻAnakē iā ʻoe e ʻōlelo hou i kāu mea i ʻōlelo ai, akā mai hopohopo. ʻO ke kumu paha, ʻaʻole paha i lohe pono ʻia kāu ʻōlelo a i ʻole pono paha e hoʻonohonoho hou i ka ʻōlelo āu i hoʻopuka ai. E “ʻaʻa [kākou] i ka ʻōlelo, waiho i ka hilahila i ka hale!” ʻO ka mea nui, “e lawe i ke aʻo a mālama, a e ʻoi mau ai ka naʻauao.” E naue pū mai i ka zui mānaleo! © Kilinoe Kimura 2020 na Kilinoe Kimura ko mua ko hope

Kahikinaokalā Domingo < hoʻi hope He Haliʻa Aloha no Konanui Kahikinaokalā Domingo 1 ʻOkakopa 2020 E ala e Ka‘ū mai ʻOkiʻokiaho a i Mawae, kāhiko o Mākaha, e ala e Puna, Puna Kumākaha, e ala e Hilo na‘au kele! Hilinaʻi Puna, kālele iā Kaʻū. ʻAuhea wale ana ʻoe e ka malo ʻeka, ka hulu kupuna o ka pō nona ke kua wehi, e pōʻai mau ana i ka piko o Wākea. Kanu ʻia i hea ka ʻawa a Kāne? Aia nō ia i ka ʻawa kau lāʻau o Puna, ka ʻāina Houpo o Kāne. Kani maila ka inoa ʻo Konanui, nā kupa ʻai au maoli o Puna a me Kaʻū, i halihali ʻia mai e ka makani “koʻele papa” o Puna.ʻO Joseph Konanui ka makuakāne, ʻo Elizabeth Konanui ka makuahine, hānau ʻia mai ua wahi pili ʻohā nei, ʻo Jerry Konanui, he mamo hiwahiwa na Hāloa. E kuʻu LPM, “lepo pōpolo mahiʻai” o ʻOpihikao, nui ka haʻo o kēia wahi keiki ʻohā iā ʻoe. ʻO wai lā kēia ʻōpū aliʻi, he loea no ka mahiʻai. He ʻumeke kāʻeo no ka ʻike. Ua hoʻohuli ʻia nā lima i lalo i ka honua, a ua ola nō. I kuʻu wā hūpēkole, ua ʻike maka wau i nā hana kupaianaha a ua laeʻula nei, ka lae i ʻula pau i ka lepo ʻulaʻula i puehu ʻia e ka ʻāina kua makani hiehie o Kaʻū nui. ʻAʻole loa ʻo ia he kanaka hoʻokano, a i ʻole he kanaka haʻakei. ʻAʻole loa ʻo ia i hōʻoio i kona ʻike he lehulehu a he manomano. Nona nō ka lālā kau kolokolohai, a ua haʻaheo nō ʻo ia i kona mau ʻāleuleu. He ʻike laha nō ia i ka lehulehu, he loea maoli nō ʻo Konanui. Eia nō naʻe, ʻo kāna inoa kapakapa nona iho ʻo LPM, “lepo pōpolo mahiʻai,” he ʻōlelo hoʻokanahaʻi i kona ʻano akamai. Ua loa nō kona hele ʻana i Oʻahu nei mai kāna nohona i Pāhoa, a pōkole wale ka moena o ka noho.Eia nō naʻe, he laulā a ākea nō ke ʻano hoʻokipa, ua lawa no ka hālāwai ʻana a puni ke kānoa ʻawa, ua lawa mau ka ʻai a me ka iʻa, ua lawe mau ʻia mai ka poi paua a Keāiwa, a lako nō hoʻi i ke aloha, a me ka nanea a nūnēnūnē mau ʻana me ia. Akamai wale ʻo Konanui i nā ʻano kalo like ʻole a ka poʻe kūpuna, i ona mau hiʻohiʻona, kahi e mahi kūpono aku ai iā ia, a me nā ʻano ʻike he nui a he lehulehu e pili ana nō i ke kalo. Mikioi a noʻeau nō kona hōʻoia ʻana i kēlā kalo kēia kalo, he ʻike leʻa, he ʻike maopopo, a he ʻike maoli nō kona. Loiloi ʻia nā māhele a pau o ke kalo. Mākaʻi ʻia ka piko o ka lauʻalo, kona waihoʻoluʻu, ka ʻiʻo a me ka ʻaihē, makaʻala ʻia ke ʻano o ke kōhina, ka hā a me ka lau. Hele aku ʻo ia kiʻi i kalo, lālau wale i ke kalo, ʻaʻole i ʻū, puka mai ka inoa o ia kalo, a ʻapo wale, hāʻule ihola mai nā lehelehe me ka maopopo loa. Ua like nō ka nui o ka ʻike i loaʻa maiā Konanui no nā ʻano mea kanu like ʻole. Ua noho a kupa ʻo ia, a hele a lōea i nā mea kanu kupuna like ʻole, ke kalo, ka ʻawa, ka ʻuala, ka ʻulu, a he nui wale aku. Moʻolelo mai ana ʻo ia no kona wā kamaliʻi, i ka wā a ka ʻohana i ʻākoakoa pū ai i ka hale e hana ai i ka poi, he lā i hoʻokaʻawale ʻia no ka hana. Komo nā lālā a pau loa o ka ʻohana, mai nā ʻao i lawa ka nui e paʻa ai i ka hue wai, a hiki i nā lāʻele mahaoʻo. Wahi a Konanui, ʻo ia ka wā i launa ai ka ʻohana, ka wā e hoʻoili aku ai ka ʻike a me nā loina o ke kupuna i ke keiki, i mea e hoʻokahua aku ai i ia mau mea no ke kanaka makua ʻana. ʻAʻole ʻo ia i mākaukau no kēia aʻo ʻana aku i ka nui poʻe mai kona wā keiki. He kanaka hana uila ʻo ia, a he lawaiʻa. Wahi āna, ua ala maila ʻo ia i kekahi kakahiaka me ke kahe ʻana o ka hou, a piʻi aʻela ka ʻōkakala ma ka ʻili, ʻo kona hoʻomaopopo aʻela nō ia i kona kuleana e hoʻomau ai i ka ʻike o kona mau kūpuna, a e hoʻoili aku i kēlā ʻike i nā hanauna aku. Mai ia wā, ua hele ʻo Konanui a puni ka pae ʻāina e aʻo aku a aʻo mai ai i nā mea like ʻole no ke kalo. Nīnau mau ʻia ʻo ia penei: “E ʻAnakala, he aha ke kalo ʻoi loa o ka maikaʻi?” A puana mau ʻo ia i kēia pane nei: “ʻO kaʻu kalo punahele ke kalo aʻu e ʻai ana, ke kalo i mua oʻu i loko o ka ʻumeke poi,” me ka manaʻo e mahalo i ka mea loaʻa. ʻO kona leo hoʻokikina mau, kona leo hoʻolale mau, kona leo aʻoaʻo mau hoʻi, ʻo ia ka mahi ʻana i ke kalo me ka naʻau maikaʻi. Me ka manaʻo, he mea kēia kalo e hoʻōla mai ana iaʻu, e hānai ana iaʻu, a e hoʻomana ana iaʻu. ʻAʻole nō i pau kona ʻano loea ma ka mahiʻai wale nō. Noʻeau ʻo Konanui i ka hana poi, ke kuʻi ʻai, ke kālai papa kuʻi ʻai, ke kālai pōhaku kuʻi ʻai, a he nui wale aku. ʻOi loa kona ʻano maiau, maʻemaʻe, a mikioi wale ma ke kuʻi ʻai ʻana. No kona ʻano “pana” kūpaianaha ma ke kuʻi ʻai ʻana i lohe ʻia kēia inoa o ka makani “koʻele papa.” Ua kālele a koi hoʻokina nui ʻo ia ma kēia ʻōlelo nei ʻo, “Nani ke kalo,” me ka manaʻo, e maha a maikaʻi ke ʻano a ka naʻau i ka wā a Hāloa e noho pū ana. ʻAʻohe ʻōlelo ʻino, manaʻo ʻino, hana kolohe, hana lapuwale, a pēlā wale aku, mai ka wā e kanu ai i ka huli a hiki i ka wā e kau ana ka mikiʻai i ka waha. I ka wā i hāpai ʻia maila kekahi pila ma ka ʻahaʻōlelo e kākoʻo ana i ka hoʻololi ʻana i ke kalo ma o ka GMO, ʻo ia ka genetically modified organism ma ka ʻōlelo haole, ua lilo nō ia pila ʻo ka “taro security bill” i pilikia maoli no kākou nā Hawaiʻi. Akā, ua maʻa nō ʻo Konanui i ka ʻai kalo paʻa, a ʻo ka moni kūpono nō ka hana. E like me kāna hana mau, lawe ʻo ia i ke kalo paʻa, a hana i poi ʻulika, i poi linalina ʻono maikaʻi, he hua no ka hana maiau. Ua huliāmahi mai nā mahiʻai kalo like ʻole o ka paeʻāina, e alakaʻi i paio e kūʻē ai i kēia hana ʻino ʻana i ke kalo. ʻAʻole loa ʻo Konanui i hiki aku i ke ʻano ao kahi. ʻOi kaʻakaʻa nō nā maka, a hala kēia hulu kūpuna. Ua lohe pepeiao mākou i nei leo waha wali, a ua ʻike maka nō i kona akamai. I ia lā o ka hoʻolewa, pakapaka ua nā waimaka, a loʻiloʻi wale i ka heleleʻi. Ua hoʻi nō i ke ala koʻiʻula a Kāne, eia nō naʻe, e mau ana nō kona ilina i kēia au e neʻe nei, a i nā hānauna e hiki mai ana. Ua kapu hou nō ka Hāloa iā ʻoe e Konanui, ka heke aʻo nā mamo a Hāloa. © Kahikinaokalā Domingo 2020 na Kahikinaokalā Domingo ko mua ko hope

Kailana Keen < hoʻi hope Ua Pau ʻo Waiola i ke Ahi Kailana Keen 5 ʻOkakopa 2023 Eia nā ʻohana ma Lāhaiana, Maui, ke luʻuluʻu nei i ke aloha. Hoʻokahi mahina aku nei, ua hele a pau loa ka nani o Lāhaina i ke ahi. Ua ʻā nā hale a me nā halekuʻi a pau loa, a ua hele kekahi mau kānaka i ke ala hoʻi ʻole mai. Nui loa aʻela nā leo uwē o ka lehulehu me ke kulu makawalu ʻana o ka waimaka i ka pau ʻana o ke ola o kānaka a me nā mea waiwai i ke ahi. ʻO kekahi o nā hale i pau, ʻo ia nō ka hale pule kupaianaha loa ʻo Waiola i kū ma ke alanui ʻo Waineʻe. Ma ia hale pule nō i mālama ʻia ai nā mea waiwai pili loa i ka mōʻaukala o ke aupuni ʻo Hawaiʻi, nā mikionali, a me nā kupapaʻu o kekahi o ko kākou mau aliʻi. Eia mai ka moʻolelo o ua wahi hale pule nei ʻo Waiola. I ka mahina ʻo Mei i ka makahiki ʻumikumamāwalu iwakāluakumamākolu, ua haʻalele ʻo Keōpūolani, ka wahine a Kamehameha Paiʻea, iā Oʻahu no Maui no ka hoʻolaha ʻana i nā haʻawina o ka Baibala Kahiko a me nā mikionali. Ua kauoha aku ʻo ia iā Reverend William Richards a me Reverend Charles Steward e hoʻokumu i ka hale pule mua loa ma Maui no nā kupa o ia wahi. I nā mahina mua loa o ko lākou hui ʻana, ʻaʻohe hale e hālāwai ai, no laila, ma ke one nō i mālama ʻia ai. ʻAʻole i lawa kēia noho ʻana ma ka hale kaupoku ʻole. Ma ka lā ʻumikumamāhā o Kēkēmapa i ka makahiki ʻumikumamāwalu iwakāluakumamāwalu, ua hoʻoniho ʻia ka pōhaku kihi i ke alanui ʻo Waineʻe, ʻo ka hoʻomaka aʻela nō ia o ke kūkulu ʻana. I kēlā manawa, ua kapa ʻia ia hale pule ʻo Ebenezer. Ma hope o ke kūkulu hou ʻana i ka makahiki ʻumikumamāwalu kanakolukumamālua, ua kapa hou ʻia ʻo ia i ka inoa ʻo Waineʻe, a kapa hou ʻia ʻo Waiola i ka makahiki ʻumikumamāiwa kanalimakumamākolu ma hope o ka hoʻolaʻa hou ʻana. He hale pule waiwai loa nō ia ma muli o kona kūkulu ʻia ʻana e nā mikionali mua ma Hawaiʻi a me ko lākou mālama ʻana i nā mea waiwai. No nā mikonali, ʻo kēia kūkulu ʻia ʻana o ia hale pule, he mea nui ia no ka hoʻolaha ʻana i ko lākou manaʻo a puni ʻo Hawaiʻi. Wahi a Mike Smola, ke alakaʻi hōʻikeʻike ma Hawaiian Mission Homes, ka waihona pili loa i ka hale pule ʻo Waiola, ua pau nō kekahi mau mea waiwai loa i ke ahi. He mau kiʻi pena a he mau kiʻi i kahakiʻi ʻia e Edward Bailey, kekahi o nā mikionali mua loa. Eia hou hoʻi, ua pau nā puke hoʻomanaʻo a me nā leka a Reverend William Richards a me Reverend Charles Steward, a me nā kuamoʻo ʻōlelo kahiko o ka hale pule. He mau palapala waiwai loa nō ia no ka hoʻopaʻa ʻana i ka mōʻaukala o ua hale pule nei a me nā kuleana a me ka manaʻo o nā mikionali o ia manawa. He hōʻike hoʻi kēia no ke koʻikoʻi o ka mālama pono ʻana i nā waihona ʻē aʻe, kahi e mālama ʻia ai nā mea waiwai o ka mōʻaukala Hawaiʻi a me nā mea koehana. ʻO nā aliʻi i kākoʻo nui i kēia haʻawina a nā Kalikiano, e laʻa ʻo Keōpūolani, Kaumualiʻi, Kauikeaouli, a me Nāhiʻenaʻena, ua kau ʻia ko lākou mau kino kupapaʻu ma laila. Ua pau nō ko lākou mau kia hoʻomanaʻo i ke ahi. Auwē! Nui ke aloha. ʻOiai, he kaumaha nui ka nalo ʻana o ia hale pule, ua piʻi aʻe nō ka ʻonipaʻa mau ʻana o nā limahana ma laila. I nā wā mua i pilikia ai ua hale pule nei, hoʻomau nō lākou i ke kūkulu hou ʻana, a pēlā ana paha i kēia manawa. ʻAuhea ʻoukou e ka poʻe aloha i kēia lāhui, e kōkua mai ʻoukou. Inā ua pā kou naʻau a makemake ʻoe e kōkua i ke kūkulu hou ʻia ʻana o ka hale pule ʻo Waiola, e kaomi i kēia loulou: https://www.waiolachurch.org/page/give . Ma laila nō e lū aku ai i ke kālā i mea e kākoʻo ai i ke kūkulu hou ʻia ʻana o ka hale pule ʻo Waiola. © Kailana Keen 2023 #kuikalono #aina #moolelokahiko ko mua ko hope

Kilinoe Kimura < hoʻi hope Kekahi mau Inoa Hoʻopilipili: no Kekele Kilinoe Kimura 28 Pepeluali 2021 Ke one ʻai aliʻi Ka ua Tuahine o Mānoa Kona, kai ʻōpua i ka laʻi Maikaʻi Kauaʻi, hemolele i ka mālie He mau inoa hoʻopilipili paha kēia i kamaʻāina i ka maka. ʻO ia mea he inoa hoʻopilipili, he loina i ʻike pinepine ʻia ma loko o nā mele i haku ʻia e ko kākou poʻe kūpuna. He poke ʻōlelo kēia e hōʻike ana i kekahi mea kupaianaha o kekahi wahi kikoʻī. Hōʻike nā inoa hoʻopilipili iā kākou i ka pilina o ke kanaka i ka ʻāina ma o nā moʻolelo. A paʻa ia ʻōlelo, paʻa pū ka moʻolelo ona, a pēlā e maopopo ai ka manaʻo maoli o nā mele. Akā, pehea kākou e mālama ai i kēia mau pilina o kākou i ka ʻāina i kēia mau lā? ʻO kēia nō ka helu ʻekahi o ʻekolu mau moʻolelo e pili ana i kekahi inoa hoʻopilipili i hoʻopuka pinepine ʻia ma loko o nā mele mai loko mai o nā nūpepa o ka wā kahiko. E kipa mua kākou i ka ʻāina i kapa ʻia ʻo Kekele. He ʻāina nō kēia e waiho ana ma lalo pono o ke kumu pali Koʻolau, i ke ahupuaʻa ʻo Kāneʻohe. Ua kāhiko ʻia i ke ʻala o ka hīnano a me ka lei hala a wahi a kahiko, ʻo ia uluhala nō kahi i ulu ai ka hala onaona loa o Hawaiʻi a puni, ʻaʻole o kana mai. No laila, puana mau ʻia kēia ʻāina i nā mele kaulana, e like me kēia lālani o ke mele inoa kaulana ʻo Makalapua: “Lei akula i ka hala o Kekele.” Eia kekahi moʻolelo mai loko mai o kā Fornander puke no ia ʻāina ʻo Kekele. Penei nō ia, aia kekahi wahine i kapa ʻia ʻo Kekele a ua puni loa ʻo ia i ka hoʻokāhiko ʻana i kona kino iho i kāna mau lei punahele, ʻo ka hala ʻoe, ʻo ka maile ʻoe, ʻo ka ʻieʻie ʻoe, a ia mau lei ʻaʻala hoʻi. Lei pinepine ʻo ia i ka lei hala a i ka wā i maloʻo mai ai kona wahi lei i kāhiko nui ʻia ai kona kino, kanu ʻia ka hala maloʻo e ke kāne a pēlā nō i ulu mai ai nā pūhala ma kēlā ʻāina i kapa ʻia ʻo Kekele. ʻO ka mea e minamina ai, ua hoʻopau ʻia ka hapa nui o nā kumu pūhala ma laila i ke au kūkulu. Ua ʻōlelo ʻia naʻe, mau nō ka hiki ke honi i ke ʻala onaona o ka hala iā ʻoe e māʻalo aʻe ana i kēia ʻāina kaulana i ka hala. ʻIke kākou, he keu kēia wahi manaʻo a ka nani. E like me ka mau ʻana o ke ʻala a me ke onaona o ka hala, pēia pū ka moʻolelo o ia ʻāina. Nui ka mahalo i ka paʻa o kēia inoa hoʻopilipili iā kākou i kēia mau lā no ka mea ua hiki iā kākou ke ʻike iki i ke ʻano o ka ʻāina ma ka wā i hala. A ʻaʻohe mea e hōʻike mai ai i ka mea kupaianaha o kēia ʻāina, koe aku kēia inoa hoʻopilipili e hoʻomanaʻo mau mai ana iā kākou no kēia moʻolelo. Māpu mau mai kēia ʻala o ka hala e hoʻoikaika ana i kēia pilina hemo ʻole o kākou kānaka me ka ʻāina. Ola mau ka ʻāina, ke kanaka, a me nā moʻolelo e pili ai ia mau mea a pau. © Kilinoe Kimura 2021 ko mua ko hope

Kamālamalamaonālani Ishii < hoʻi hope Ola i ke Mele Kōlea! Kamālamalamaonālani Ishii 29 Kepakemapa 2025 Aia kekahi ala paʻakikī i mua o kākou / Me ka ʻike ʻole ʻana i ka wā e hiki mai ana a me nā pilikia / ʻAʻole au e hoʻololi ana iaʻu iho. ʻAʻole au e hāʻawipio! He lālani kēia mai ke mele ʻo “I Mua, i Kahi Ao Hou” i hīmeni ʻia e ka hui hīmeni ʻo Hanauna o Nā Kaikamāhine. Na lākou i hoʻopuka i kēia mele a me kā lākou hui hīmeni i ka makahiki 2007. ʻO kekahi mea nui e pili ana i kēia mele, hīmeni ʻia ʻo ia i kekahi mau hana kūʻē. I ka makahiki 2016 i hoʻopuka hou ʻia ai kēia mele i ke kulanui wahine ʻo Ewha. I ua wā lā, ua hoʻololi ʻia nā kēkelē a me nā ʻoihana i aʻo ʻia aku ma kēia kulanui me ka ʻae ʻole o nā haumāna. Ua hoʻoikaika ʻia nā pilikia ma muli o ke komo ʻana o kekahi haumāna i kēia kulanui ma muli wale nō o ko kona makuahine pilina i ka pelekikena o Kōlea Hema. Ua kūʻē mālie nā haumāna a hīmeni i kēia mele i mua o nā mākaʻi he 1600. ʻOiai lākou e hīmeni ana, ua paʻi wikiō ʻia ka hīmeni ʻana a hoʻouka ʻia aku i YouTube. ʻAʻole na nā Kōlea wale nō i hīmeni i kēia mele akā hīmeni ʻia kēia mele i nā hana kūʻē like ʻole i ka honua. I ka makahiki 2020 i hīmeni hou ʻia ai kēia mele e ka poʻe Tailani ma muli o ka pau ʻana o ka Future Foward Party, he hui e kākoʻo i nā pono like ʻole: nā pono o nā wāhine, ka paikoho, ā pēlā aku. Ua maopopo ʻē i kekahi mau Tailani i kēia mele a me ke komo ʻana i ua mele nei i ka hana kūʻē ma Kōlea no laila makemake lākou e hāpai hou. Ua unuhi ua mau Tailani lā i ke mele mai ka ʻōlelo Kōlea a i ka ʻōlelo Tailani i mea e aʻo aku ai a hōʻike i ka manaʻo nui o I Mua, i Kahi Ao Hou i ka poʻe Tailani. ʻO kekahi pilikia nui ʻē aʻe o Kōlea, ʻo ia hoʻi ka hoʻolaukōnā ʻana i ka poʻe māhū. Mau nō ka hoʻokae ʻana i ka poʻe māhū i Kōlea ma muli o ka pale ʻole ʻana o ke aupuni a me nā kānāwai. Ua hoʻopuka pū ʻia kēia mele i nā hoʻolauleʻa māhū i laila a hoʻokani ʻia ma ke ʻano he mele kū haʻaheo. ʻIke ʻia ka mana o kēia mele, he mele e hōʻike i ka hoʻolōkahi ʻana a me ke kākoʻo ʻana o ka lehulehu, ka lāhui. He mele kēia e haʻaheo ai ka poʻe e kūʻē ana. A ʻo Hanauna o Nā Kaikamāhine, he hui a ka poʻe like ʻole e pūʻili ai me he mea ala ʻike ka poʻe Kōlea āpau a me ka poʻe e nanea i nā mele Kōlea i kēia hui. No laila, he manaʻo nui ko kēia mele e hāpai ʻia nei a i kēia wā ʻānō. ʻIke ʻia kēia manaʻo nui i kēia mau paukū o ua mele nei. Ikaika au i ka ʻike ʻana iā ʻoe / Pēlā au e uē ʻole ai. I ka hui hope loa e hīmeni ʻia ai kēia lālani. Ma o kēia lālani, hōʻike ʻia ka ikaika a me ka mana o ka pilina ma waena o ʻelua kanaka : nā hoaaloha, nā ʻohana, ipo, ka poʻe like ʻole. He kōkua nui kekahi kanaka i kekahi ma o ke aloha, ʻo ke kū haʻaheo ihola nō ia ona. I kēia mele ʻo I Mua, i Kahi Ao Hou i puka ai nā paniinoa, ʻo ia hoʻi “au”, “ʻoe”, a me “kāua/kākou”. He mea maʻamau kēia i nā mele like ʻole i mea e pili ai ka manaʻo nui o ke mele i ka mea hoʻolohe. I kēia mele, ʻoi aku ka ikaika o ko kēia mele manaʻo nui ma muli o ka hoʻopuka ʻana i nā paniinoa. ʻIke ka mea hoʻolohe i ka pilina ma waena o ke kanaka e hīmeni nei iā ia iho. Hōʻolu ʻia ka mea hoʻolohe ma o ka hīmeni nahenahe nō i nā paukū e hōʻeu. He ʻiʻini kaʻu e haʻi iā ʻoe, ua pau ka ua /E pani i kou maka a pā kou puʻuwai / I ka hālalo aloha ʻana o koʻu maka iā ʻoe. ʻO kēia ka paukū mua o kēia mele a me kekahi laina e hōʻike i kēia hōʻolu ʻana i ka mea hoʻolohe a me ka puʻukani o ia paukū. I kēia hala ʻana o ka ua, ke hiki mai nei ke kupulau pumehana, ua lanakila ʻoe i nā pilikia i hōʻea. Haʻaheo loa ka puʻukani i ka mea hoʻolohe ma muli o ua lanakila ʻana lā a hōʻike ʻo ia i kona haʻaheo ma o kēia “hālalo aloha”. He pono ko kākou hana pēlā: ko kākou ʻike ʻana kekahi i kekahi a me nā pilikia a he pono ka haʻi ʻana: Aloha au iā ʻoe, penei aʻe, penei iho, penei nō. © Kamālamalamaonālani Ishii 2025 ko mua ko hope

Kahā Barbieto < hoʻi hope Nāu e Lawe i ka Maʻalea a Kūʻonoʻono! Kahā Barbieto 17 ʻOkakopa 2024 He ʻōlelo noʻeau kaulana kēia na ka poʻe Hawaiʻi, akā ma kēia moʻolelo, nāna ka hoʻohālike ʻana i ka haʻawina o ka pāʻani kolepa me nā haʻawina ma ke kulanui nei. Kuhi mai kēia ʻōlelo noʻeau e aʻo kākou i kahi mea a lilo ia mea i mākau nāna e kōkua mai ke pilikia ka nohona. “Nāu e lawe i ka maʻalea a kūʻonoʻono.” ʻO ke kolepa, he pāʻani nui loa ia no Hawaiʻi nei. Penei naʻe hoʻi ka hana ʻana o kēia hana. He ʻumikūmāwalu mau lua ʻokoʻa a nāu e hili i ke kinipōpō mai kekahi wahi a i ka lua. He ʻumikūmāhā mau ʻūhili kolepa e kō ai kēia hōʻaʻano. Ua hoʻomaka au i ka pāʻani kolepa ʻana i koʻu makahiki ʻeiwa, a i kēia makahiki he iwakālua, mau nō koʻu leʻaleʻa me ka ʻiʻini e hele me nā hoa e pāʻani i ke kolepa. Ma muli o kuʻu makuakāne me koʻu kupuna kāne koʻu hele pinepine ʻana i ke kahua kolepa. ʻOiai he mau ʻelemākule lāua, ʻoi aʻe koʻu mākau kolepa ma luna o lāua. Haʻakoi koʻu makuakāne i mua o kona mau hoa ʻoiai maikaʻi aʻe kāna keiki kāne ma luna ona, akā, i koʻu manaʻo he mea hilahila nō ia nona. Ma o kēia mau ʻōlelo henehene, haʻaheo au he mamo nāna. E kuhihewa ana paha kekahi mau mea heluhelu, he pāʻani kēia no ka poʻe ʻelemakule, he pāʻani kēia no nā keiki waiwai wale nō, he pāʻani kēia no ka poʻe haole wale nō, he pāʻani kēia i piha me ka hoihoi ʻole a ʻaʻole leʻaleʻa iki ia pāʻani. ʻAʻole naʻe pēlā, eia au ke kū nei ma mua o ʻoukou, he kāne Hawaiʻi ʻōpio e pāʻani kolepa nei i kēlā lā me kēia lā no ke aʻo a me ka leʻaleʻa. A he aʻo nō hoʻi. Mau a mau nā haʻawina o kēia pāʻani, a aʻo au i nā haʻawina hou i kēlā lā me kēia lā aʻu e pāʻani kolepa ai. Eia kekahi mau haʻawina. He pāʻani hoʻomanawanui kēia e hōʻike i ka mākau o ke kino me ka naʻau. E paʻa ka naʻau a kāohi i ka huhū i ʻole e lilo ai ʻoe i ke eo. Ke hili hewa ʻoe i ke kinipōpō, e mālama hoʻi iā ʻoe iho; nāu nō ʻoe e hoʻoponopono a hoʻopololei i kāu hili ʻana. ʻO kekahi haʻawina, ʻo ia hoʻi ke kūlia ʻana a loaʻa ka nuʻu. ʻO ʻoe anei ka mea nāna e hili i ke kinipōpō me ka mamao loa? I kēia mau lā, pāʻani nui au i kēia pāʻani kolepa me koʻu mau hoa aloha. Leʻaleʻa ka hoʻokūkū ʻana o mākou, a i kekahi manawa he mea ʻakaʻaka ko mākou ʻāʻumeʻume ʻana. Ma o ka pāʻani kolepa, paio mākou ā ʻike ʻia ka mea lanakila o ia lā. No laila, ma o ka paio ʻana me nā hoa, e paio hoʻi me ʻoe iho. E like me nā pāʻani ʻē aʻe o kēia ao, maikaʻi kēia pāʻani no kou olakino. Hiki iā ʻoe ke pāʻani kolepa mai ka wā ʻōpio ā i ka wā ʻelemakule. Maikaʻi ka puka ʻana i waho kahi e pā ai ka lā. Hōʻike ʻia kou ikaika me kou olakino napenape. He pāʻani kēia e hoʻomaikaʻi i kou māno wai a me ka pana o ka puʻuwai. ʻO kēia kekahi o nā haʻawina koʻikoʻi o ke kolepa, he pāʻani no ka noʻonoʻo ʻana. He pāʻani nanehaʻi kēia. E like me ko kākou mau kūpuna, he poʻe nane kākou. Ma loko o nā moʻolelo a me nā mele, he nane nō, a ma laila e ʻike ʻia ai kēia ʻano puni nane a ka Hawaiʻi. E like me kēlā mau nane, he nane ko ka pāʻani kolepa. E ʻike ka ʻālapa i kahi a ka makani e pā nei, pēlā e ʻike ai i kahi e hili ai i ke kinipōpō. Like kēia koʻikoʻi o nā makani me nā mauna me nā kai o ia kahua kolepa. Makemake ke kinipōpō e hele i kai, pēlā e ʻike ai i kahi e kau ai ke kinipōpō ma ke ala a hiki i ka lua kolepa. Eia hoʻi, he mau nane a he mau haʻawina ma loko o kēia pāʻani kolepa i hiki ke pili i nā kuleana o kekahi haumāna ma kēia kulanui nei. Ke paʻakikī nā haʻawina, a he mau haʻawina hōʻaʻano, mai lilo i ka hāʻawi pio. E hilinaʻi iā ʻoe iho a me kou mau mākau i puka lanakila ma luna o nā haʻawina. Ma ke kolepa, hoʻomaʻamaʻa ʻoe i kēia mau mākau noʻonoʻo. Me ia manaʻo, e hele a pāʻani i ke kolepa, nāu e lawe i ka maʻalea a kūʻonoʻono. © Kahā Barbieto 2024 ko mua ko hope

Kaʻula Kauikeaokea Krug < hoʻi hope Ola Waiʻanae i ka Makani Kaiāulu Kaʻula Kauikeaokea Krug 1 Nowemapa 2020 Aia lā koʻu aloha iā ʻoukou e nā hoa heluhelu ke kau ala ma ka hokua o ke Kaiāulu e iho ana mai uka o ʻĪlio a i waena o nā puʻu haele lua ʻo Māʻiliʻili a me Pāheʻeheʻe a hiki aku i ka lae ʻo Kāneʻīlio i ka malu niu ʻo Pōkaʻī. He ʻī aku kēia iā ʻoukou e luana pū mai i ka ʻolu o kahi moʻolelo no kēia ʻāina kūʻonoʻono nei ʻo Waiʻanae. I moʻolelo aha hoʻi ia? I moʻolelo hoʻokaʻakaʻa maka hoʻi ia e maopopo pono ai i ka lehulehu ākea nā inoa o nā pana ʻāina o Waiʻanae. Mai Nānākuli a hiki loa aku i Keawaʻula kahi o ka leina kapukapu o kākou e kīkoʻo aʻe ana ma ka ʻōhuku lae ʻo Kaʻena. He wahi moʻolelo kēia i haʻi ʻia mai iaʻu i koʻu wā kamaliʻi no koʻu one hānau ʻo Waiʻanae. ʻO kēia wahi moʻolelo ka moʻolelo no nā puʻu o Waiʻanae moku. Mai Pili-o-Kahe i Nānākuli ā hiki loa aku i Kua-o-ka-lā ma ka lae ʻo Kaʻena. I ke au kōliʻuliʻu, ka wā i loaʻa ʻole ai nā puʻu o Waiʻanae, e noho ana ma Nānākuli kekahi pilikua nui loa. ʻO Nānākuli ka inoa o ua wahi pilikua lā, i kapa ʻia kona inoa no kona nānā mau ʻana i lalo i kona mau kuli ma muli o ka nui o kona hilahila. He hilahila i ke aha? He hilahila i ka nui launa ʻole o kona kino. Ua hoʻohihi ʻia ʻo ia e kekahi paʻa wahine māhoe uʻi ʻo Pāheʻeheʻe a me kona māhoe ʻo Māʻiliʻili. He mau wāhine uʻi lāua i hihia i ke aloha me kekahi aliʻi nohea ʻo Hulu no Māʻili. ʻO Hulu, he aliʻi keu a ka maikaʻi i pilialoha me Māʻiliʻili. Eia naʻe, ʻaʻole ʻo Hulu i ʻike i ka ʻokoʻa o nā māhoe a pili hilihewa akula ʻo ia me Pāheʻeheʻe me ka manaʻo ʻo Māʻiliʻili nō ia. Ua hele a lili ʻo Nānākuli i ua wahi aliʻi nei no kona ʻike ʻana i ke aloha o nā māhoe i ia wahi ʻiwa hoʻohaehae nāulu. Aloha wale ua pilikua nei. ʻO Koʻiahi, he moʻo hoʻokalakupua nunui ʻo ia no ia ʻaoʻao ʻo Waiʻanae. Kaulana ʻo ia i ka ʻaʻala o ka maile lau liʻiliʻi e ulu ana ma kona ʻāina. ʻO Koʻiahi nō hoʻi kekahi i ke kuko iā Hulu, kēlā wahi ulua ʻumeʻume o kai hohonu. Eia naʻe, i ka lohe ʻana o Koʻiahi no ke kui lei ʻana o ua wahi Hulu nei me Māʻiliʻili lāua ʻo Pāheʻeheʻe, ulu koke aʻela ka inaina a me ka lili i loko ona. ʻAʻole i liʻuliʻu, hoʻololi akula ʻo Koʻiahi iā lākou pākahi a pau i mau pōhaku a kū kona mākaia. Ua lilo ko Hulu kino i wahi puʻu ma ka lae ʻo Māʻili i kapa ʻia ʻo Puʻu-o-Hulu. ʻO Māʻiliʻili a me Pāheʻeheʻe, ua lilo lāua ʻo lāua nō nā puʻu ʻelua ʻo Puʻu Māʻiliʻili a me Puʻu Pāheʻeheʻe ma Lualualei. A ʻo Nānākuli, ua lilo kona kino pilikua i pōhaku nunui a ʻo ke awāwa holoʻokoʻa ʻo Nānākuli nō ia. ʻO ko Nānākuli wāwae ʻākau ʻo Puʻu Heleakalā, ʻo kona kuli ʻākau ʻo Palikea, ʻo Maunakapu kona wahi kapu, ʻo Puʻu Manawahua kona kuli hema, a ʻo Pili-o-kahe kona wāwae hema. No ia mau hana hoʻomāinoino a Koʻiahi, hoʻopaʻi akula nā akua iā ia a hoʻololi ihola lākou i kona kino holoʻokoʻa i pōhaku. ʻO kona kino pōhaku nā puʻu mai ke ahupuaʻa ʻo Waiʻanae ā hiki aku i Keawaʻula. ʻO Puʻu Kawiwi kona huelo, ʻo Puʻu Keaʻau kona wāwae hema, ʻo Kāneana kona lima hema, a ʻo Kua-o-ka-lā kona poʻo. Pēlā i loaʻa ai nā kuahiwi o ka moku ʻo Waiʻanae. Ma uka iki o ke awāwa ʻo Makua kahi ʻili ʻāina i kapa pū ʻia ʻo Koʻiahi. Wahi a ka moʻolelo, ma ia ʻili ʻāina ʻo Koʻiahi e ulu ai ka maile lauliʻi ʻaʻala loa o Hawaiʻi nei, ʻaʻohe lua e like ai me ka ʻaʻala o ua mau maile lauliʻi lā. I mea kēia moʻolelo e ʻike ai ka lehulehu i nā inoa o nā puʻu o Waiʻanae a me nā moʻolelo o ia mau inoa a me ka loaʻa ʻana o ia mau puʻu me ona mau kualono. ʻO kekahi haʻawina hoʻi, e makaʻala ʻia ka lili o lilo auaneʻi ke kino i wahi pōhaku. ʻAʻole naʻe kāua e hihi. ʻO ka waiwai nui o kaʻu ʻōlelo, he hoʻomaopopo. He hoʻomaopopo i nā inoa o nā puʻu a me nā kualono a pau o ko Waiʻanae moku no ka mea ʻo ia nā puʻu e hoʻomalu nei i ko Waiʻanae poʻe. Aia i Waiʻanae kekahi mahele nui o ka poʻe Hawaiʻi. I kēia mau lā, ua mō ka piko e pili ai nā kupa me ko lākou ʻāina ma muli o ka poina ʻana o nā inoa ʻāina a me nā moʻolelo. E hilo hou ʻia kēia pilina aloha ʻāina o kākou i ka lino hilo pāwalu i ʻole e moku hou ai. Ma laila ka ʻai a me ka ʻīnaʻi o ka Hawaiʻi ʻana – i ka mālama ʻana i ka ʻāina e mālama nei iā kākou. ʻAʻohe mālama, pau i ka ʻiole. © Kaʻulakauikeaokea Krug 2020 ko mua ko hope