Yuko Uchida < hoʻi hope E Hoʻokaʻawale i ka ʻŌʻō mai ka Lima Aku Yuko Uchida 4 Kēkēmapa 2023 He lono kupaianaha kā ka i kūkala ʻia maila iā mākou e pili ana no ka haʻalele haʻaheo ʻana o ka pelekikena o ke kulanui o Hawaiʻi i noho lōʻihi i kāna kūlana. I ka lā 19 o Kepakemapa, ua kūkala ʻia aku ka manaʻo o Pelekikena David Lassner i mua o ka lehulehu. E hoʻomaha loa ana ʻo ia i ka hopena o ka makahiki kula 2024. Ua hoʻomaka ʻo ia i kāna ʻoihana ma ke kulanui o Hawaiʻi i ka makahiki 1977, a hana mau ʻo ia no ʻumi makahiki ma ke ʻano he poʻo. Ma loko o kāna leka kūkala, ʻī maila ʻo iala no kona "haʻaheo" i nā mea i kō ma lalo o kona noho pelekikena ʻana. Eia kekahi mea āna i haʻaheo ai, ʻo ka hele ʻana o ke kulanui a "culturally strong." No laila, he aha kāna mau hana no ka lāhui a me ka "moʻomeheu" Hawaiʻi? Hōhonu nō ke kawa. E ka mea heluhelu, e nānā kāua i kāna pane i ke kūʻē ʻana o kānaka i ka ʻOhenānā Kanakolu Mika [ the Thirty Meter Telescope, TMT ]. I Iulai i ka makahiki 2019, ua hopu ʻia nā kūpuna Hawaiʻi i kūʻē i ke kūkulu ʻia ʻana o ke TMT ma luna o Mauna Kea. He ʻāina Hawaiʻi ʻo Mauna Kea, akā ua hopu ka mākaʻi i nā kūpuna Hawaiʻi ma ua ʻāina kapu lā. Na wai e ʻole ke kūʻē ʻana o ke kanaka Hawaiʻi? Ma muli o kēia hana ʻino, ua kūʻē nā aloha ʻāina o ke kula nui o Hawaiʻi i ka pelekikena. Hoʻolalau aku lākou i ka pelekikena e hōʻole i ke TMT . Ua hoʻokikina nā kumu a me nā limahana o Hawaiʻinuiākea a me ke kula nui o Hawaiʻi i ko ka pelekikena haʻalele ʻana i kāna ʻoihana. Akā naʻe, ua pane wale mai nō ʻo ia ma ka ʻōlelo ʻana, “He pilikia kēia ma waena o ke kula a me nā kaiāulu ma waho o ke kula,” me he mea lā ʻaʻohe ona mana. ʻO ia wale nō. Pehea kona kuleana ma ke ʻano he poʻo no ke kula nui o Hawaiʻi? Inā loaʻa ke kūlana i ke kanaka pono ʻole, alakaʻi hewa ʻo ia iā kākou i ke ala pololei ʻole. Hū hewa i Kapua ka ʻauwaʻa pānānā ʻole. E aho e hoʻokaʻawale i ka ʻōʻō mai ka lima aku. He aha ka hana a ka lāhui Hawaiʻi? Pehea lākou i kūʻē ai i ka hana ʻino ʻia e ka pelekikena a me ke Kulanui? I ka makahiki 2022, ua mālama ʻia ka ʻaha hemo kula i ke Kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa. I ka hīmeni ʻia ʻana o ke mele aupuni o ʻAmelika, ʻaʻole i kū aʻe nā haumāna Hawaiʻi—he kūʻē. Ma hope o ke mele aupuni o ʻAmelika, ua hīmeni ʻia ke mele ʻo “Hawaiʻi Ponoʻī.” A pau ka paukū mua i ka hīmeni ʻia, manaʻo ʻia ua pau ke mele. Eia kā, ua hoʻomau nā haumāna o Hawaʻinuiākea holoʻokoʻa i ka hīmeni ʻana me ke kani ʻole o ka pila, ā pau pono ke mele. Nani loa kā lākou hana, a he kūʻē ia. Ma o kēia hīmeni ʻana, ua hōʻike nā haumāna Hawaiʻi i ke ea maoli. ʻOiai lākou e hīmeni ana, ua ʻalawa ko ka pelekikena maka i nā haumāna o Hawaiʻinuiākea, me he mea lā, ukiuki paha ʻo ia i ka hana a nā haumāna Hawaiʻi. Ma hope o ka hīmeni ʻana o nā haumāna o Hawaiʻinuiākea, paʻipaʻi ka lima o nā haumāna āpau a me ke anaina me ka ʻoluʻolu a me ka mahalo i kā lākou hana, akā ua paʻa ka waha o ka pelekikena. A hala he mau kekona, ua ʻōlelo aku ʻo ia me ka leo kahakā, “...Mahalo, the students of Hawaiʻinuiākea.” He hana ʻoluʻolu kēia i ka lāhui Hawaiʻi? He hana e paipai ana i ka "moʻomeheu Hawaiʻi"? Hewa i ke ala a ka hewahewa. Eia koʻu manaʻo. E kūkākūkā mau kākou i kēia kumuhana ʻo ke koho ʻana i ke poʻo hou. E koho ʻia ana ka pelekikena hou o ke kula nui o Hawaiʻi. ʻAʻole na kākou poʻe haumāna a limahana hoʻi ke koho i ka pelekikena hou, akā, he ea ko kākou ma Hawaiʻi nei. E manaʻo ana paha kekahi, na ka Hawaiʻi wale nō kēia ʻōhumu. ʻAʻole loa! He haumāna Kepanī au, akā maopopo iaʻu ia mea he hana aloha ʻole. He aha ke kuleana ā kākou? E kamaʻilio kākou me nā hoa papa Hawaiʻi a me nā hoa papa Hawaiʻi ʻole. No ka mea, ʻaʻole paha i laha kēia ʻike no ka pelekikena. Inā ʻaʻole kākou noʻonoʻo i kēia kumuhana, maliʻa paha, e koho hou ʻia ana ke poʻo aloha ʻole. Inā ʻaʻole kākou kūkākūkā no kā ka pelekikena hana aloha ʻole, e mau ana ka mahalo o ka poʻe i ʻike ʻole i kāna mau hana. E kūkākūkā a noʻonoʻo nui kākou, o halakī auaneʻi ke kula nui o Hawaiʻi. I hoʻokahi ka umauma, hoʻokahi ke aloha. © Yuko Uchida 2023 #kulanui #kanaka #keaopolitika ko mua ko hope

Kūlani Hagemann-Frank < hoʻi hope Haʻalele ka Poʻe iā Chiapas, Mekiko no Kuakemala Kūlani Hagemann-Frank 17 ʻOkakopa 2024 E nā mamo a Hāloa, e maliu mai. Eia kekahi nūhou kūwaho aʻu e hōʻike aku ai i mua o ʻoukou. Pili kēia nūhou i nā kānaka a me nā lāhui ʻōiwi ma nā ʻāina ʻē. He pilikia nui i ulu ma kekahi kapa aku o ka Moananuiākea. Eia ka nūhou o ka pilikia o nā mamo a ke kūlina, he mau lāhui ʻōiwi nō. Ma Chiapas, he māheleʻāina ma Mekiko Hema, nui nā pilikia i ulu maila. Ua hoʻomaka ka pilikia me ka naʻi ʻana o kekahi cartel i kekahi mau kūlanakauhale ma Chiapas a hoʻomake akula i ka poʻe ma laila. Ua haʻalele ka poʻe i ia māheleʻāina ʻo Chiapas ma Mekiko Hema no Kuakemala no ka noho palekana ʻana. Ma ka wāwae nō lākou i hele ai, ma kahi o 5,000 kānaka, a hiki i Kuakemala. ʻO ke cartel ʻo Sinaloa a me ke cartel ʻo Jalisco ka mea i naʻi iā Chiapas. Hiki akula ka pūʻali koa Mekiko i Chiapas i mea e hoʻoponopono ai i ke ʻino. Akā ua hoʻohana nā cartels i ka poʻe me he pālulu lā, a he make mai koe. Ma Chiapas, nui nā lāhui ʻōiwi like ʻole e noho ma laila. E laʻa ka lāhui Mam, ka lāhui Chʻol, ka lāhui Qʻanjobal, ka lāhui Kakchiquel, ā pēlā aku. Hoʻokaʻawale ʻia kekahi lāhui ʻōiwi i ka palena o Mekiko a me Kuakemala. Noho kekahi hapa ma Mekiko, noho kekahi hapa ma Kuakemala, akā ʻo ka lāhui hoʻokahi nō ia. Nui ua mau lāhui nei e ʻōlelo mau ana i kā lākou ʻōlelo ʻōiwi. Hoʻokae ʻia nā ʻōlelo ʻōiwi e ke aupuni Mekiko i mea e lilo ai ka ʻōlelo Sepania ʻo ia ka ʻōlelo hoʻokahi o ka ʻāina, a pau nā ʻōiwi i ka hoʻokolonaio ʻia. Hoʻomaka ʻia kēia hana ʻino ma kahi o Mei o ka makahiki 2024. Ua komo ʻelua o nā cartel ikaika i Chiapas. ʻO ia hoʻi, ʻo ke cartel ʻo Jalisco New Generation mai Mekiko Waena mai a me ke cartel ʻo Sinaloa mai Mekiko mai ka mea i komo. Akā, ua hakakā nui kekahi i kekahi. Lawe aku a lawe mai ua mau cartel nei i ka lāʻau ʻino a me nā kānaka a nā cartel i ʻaihue ai. ʻO ka hana ʻē aʻe o ua mau cartel nei, ua lawe nō i ka poʻe e eʻe moku i Chiapas mai nā ʻāina ma lalo o Mekiko mai a hiki i Mekiko ʻĀkau no ke komo ʻana i ʻAmelika Hui Pū ʻia. Ma ka lā 29 o Iune, ua hoʻomaopopo ʻia ke aupuni o Mekiko he 19 kanaka i make ma kekahi alanui; pēlā i ʻike ʻia ai ka hana ʻino e ke aupuni o Mekiko. ʻO kēia ka hoʻomaka mua ʻana o ka pilikia. No laila, ma kēlā wahi, ua huli ʻia ʻelua kalaka e ke aupuni o Mekiko. A loaʻa he 14 kanaka i make ma ka hope o kekahi kalaka a me ‘elua kanaka i make ma luna o ke kalaka. Ua loaʻa ʻelua kanaka i make ma ka ʻaoʻao o ke kalaka. Loaʻa hou akula hoʻokahi kanaka a nā cartel i kī pōkā nui ai 100 mika mai ke kalaka aku. ʻO kēia ka ʻike mua ʻana i kēia pilikia nunui ma Chiapas. Ma hope o ke komo ʻana o ua mau cartel nei, ua komo kekahi cartel hou i ka pilikia, ʻo ia ke cartel ʻo Chiapas y Guatemala. Hana ʻino nō hoʻi. No laila, ua naʻi nā cartel i kekahi mau kūlanakauhale ma Chiapas. Hoʻomake akula a hoʻomakaʻu i ka poʻe i noho ma ua mau kūlanakauhale nei. Mahuka akula ka poʻe i Kuakemala no ka noho palekana ʻana. Nui nā kānaka i make ma Chiapas. No laila, ua haku ke aupuni ʻo Kuakemala i kekahi mau wisa mea pakele no ka poʻe i hiki. Hoʻopakele ʻia akula ma kahi o 5,000 kānaka a ʻoi. Akā, ʻo kekahi pilikia i ulu, ʻo ka hapa nui o ka poʻe ʻōiwi i mahuka, ʻaʻole hiki iā lākou ke ʻōlelo Sepania me ka maikaʻi. A ua kākau ʻia ka wisa ma ka ʻōlelo Sepania wale nō. Ma waena o ke kaua o nā cartel, hiki maila ka pūʻali koa o Mekiko no ka hoʻoponopono ʻana i nā pilikia. Akā, nunui ka pilikia, no ka mea, hoʻohana nā cartel i ka poʻe o Chiapas me he palulū lā. Nui ka poʻe i make. ʻAʻole hilinaʻi ka poʻe o Chiapas i ka pūʻali koa ma muli o nā pilikia i kupu ʻē. Ma ka wā ma mua, ua hoʻoponopono ka pūʻali koa akā ʻaʻole i pau piha ka pilikia a i ʻole ke kumu. No laila, hoʻi mau maila ka pilikia. A hoʻi hou maila ka pilikia like. No laila, ʻaʻohe hoihoi o ka poʻe e hoʻi iā Chiapas. Akā, he mea kūikawā ka wisa mea pakele. Auē, ʻaʻole nō i pau ka pilikia a hiki i kēia lā. E nā mamo a Hāloa, e huli kākou a maliu aku i nā mamo a ke kūlina a e makaʻala pono no ke kākoʻo ʻana. No ka mea, he kanaka maoli kākou a he kanaka maoli lākou. Ikaika loa kākou i ka hoʻomau ʻana i kā kākou ʻōlelo a me ka moʻomeheu. ʻOnipaʻa kākou e kōkua kekahi i kekahi. © Kūlani Hagemann-Frank 2024 ko mua ko hope

Noah Ellis < hoʻi hope No ke Alu Like ʻAna Noah Ellis 15 ʻOkakopa 2021 ʻAuhea ʻoukou e oʻu mau makamaka, kuʻu mau kaikuaʻana, kuʻu mau kaikaina, a me kuʻu mau kaikuāhine o Hawaiʻi, mai ka puka ʻana a ka lā i Haʻehaʻe a hiki i kona welo ʻana i ka mole ʻolu o Lehua. E heluhelu mai i kaʻu haʻi hou ʻana i kahi moʻolelo kahiko mai Kauaʻi mai. He moʻolelo kēia me nā manaʻo nui e laʻa ka pilina ʻohana a me ke kūpaʻa ʻana. Ua haʻi ʻia mai kēia moʻolelo iaʻu e kaʻu kumu lāʻau lapaʻau ʻo Keoki Baclayon ma ke kula nui ʻo Hawaiʻi ma Mānoa. Ua hauʻoli loa au i kēia moʻolelo a makemake au e hōʻike aku iā ʻoukou. E heluhelu mai ʻoukou i kēia moʻolelo e pili ana i ka Pōhaku-O-Kāne. Ma mua loa o ka ʻike ʻana o nā kānaka iā Kauaʻi, aia kekahi ʻohana o nā pōhaku nui. ʻElua kaikunāne, hoʻokahi kaikuahine. Ua huakaʻi lākou mai Lono-nui-ākea no kā lākou ʻimi ʻana i wahi hou e noho ai. Ua kaʻa lākou i ka papakū o ka moana, e kipa ana i nā mokupuni a me nā moku hāpapa i ke kai ma mua o kā lākou hōʻea ʻana i ke kahakai ʻo Kēʻē ma Kauaʻi. I ka hoʻokokoke ʻana aku i ke kahakai, ua hōʻoluʻolu ʻia e ka wai o ke kahawai ʻo Limahuli. I kā lākou aea ʻana aʻe, ua ʻike ʻia, aia lākou ma ka ʻāpapapa i hoʻopuni ʻia e ka iʻa. Hauʻoli loa ka ʻohana i nā uluwehiwehi o ka ʻāina, ka moana, ka lani, a me nā ao. ʻO ʻOʻoʻaʻa, ke kaikuahine, ua hoʻopunihei ʻia ʻo ia e kēia wahi a hoʻoholo ʻo ia e noho i laila. I kāna lalala ʻana i ka lā mehana, ua hoʻomoe ʻia ʻo ia e ka ʻoē honehone o nā nalu, kāia loa ʻia ʻo ia i ka hiamoe. ʻO kēia ka hiki ʻana o ʻOʻoʻaʻa i Hāʻena. Makemake nā kaikunāne e piʻi i uka, no laila kakaʻa aku lāua i ke kahakai oneone. Ma hope iki iho, kū ke kaikaina, ʻo Pōhaku-loa, a e hoʻomaha ʻo ia i ka malu o nā kumu pūhala. Ma muli o kā Pōhaku-loa luana ʻana i nā lau nehe a me ka makani ʻoluʻolu, ua hoʻoholo ʻo ia e noho i laila. I loko nō o ke noi ʻana o kona kaikuaʻana e hoʻomau ʻo ia i ka mauna, ua hiamoe ʻo Pōhaku-loa. ʻO kēia ka hiki ʻana o Pōhaku-loa i Hāʻena. Ua hoʻomau hoʻokahi ke kaikuaʻana, me ka manaʻo e piʻi i ka nuʻu o ka mauna. I kona hōʻea ʻana i ka pali, ʻaʻole lawa kona ikaika a me kona manaʻo paʻa. Ua hiolo ʻo ia. Ua hoʻāʻo ʻo ia e hōʻea i ka nuʻu, ʻaʻole ʻo ia i makemake e hāʻawipio. Ma hope mai, ua ʻike ke akua nui ʻo Kāne i kēia pōhaku koʻikoʻi a hele mai ʻo ia e hākilo. Nīnau maila ʻo ia i ka pōhaku, “No ke aha ʻoe e paio nei e piʻi i ka nuʻu?” Pane akula ka pōhaku, “No ka mea makemake au e noho i kahi e hiki ai iaʻu ke nānā i nā mea āpau ma lalo oʻu.” Ua kuhikuhi ʻo Kāne, he mea ʻole kahi noho a ke kaikuaʻana e koho ai, no ka mea, e hiamoe paha ʻo ia e like me kona kaikaina a me kona kaikuahine. Koi maila ke kaikuaʻana e noho makalahia ʻo ia. Ua manaʻo ʻo Kāne, ʻaʻole e hāʻawipio kēia pōhaku manaʻo paʻa, e hoʻomau ka pōhaku i ka piʻi a hāʻule a hiki i kona lilo ʻana i lepo. No laila, ua ʻaelike pū ʻo Kāne a me ka pōhaku. Hāpai ʻo Kāne i ke kaikuaʻana a kau iā ia i luna o ka pali kuahiwi. ʻO ka pōhaku hoʻi, ua hoʻohiki ʻo ia e noho a kiaʻi a hoʻomanaʻo i nā mea a pau ma lalo ona. A laila, ʻōlelo maila ʻo Kāne, “A hoʻi hou au, e haʻi mai iaʻu i ka mea āu i ʻike ai. I kāu mākaukau ʻana no ka hele ʻana, e palemo iho ana ka mokupuni ma lalo o ke kai a hāpai aʻe nā nalu iā ʻoe. A laila, e hoʻomaka hou ko ʻoukou huakaʻi me kou kaikaina a me kou kaikuahine. A hiki i kēlā manawa, e nānā a hoʻomanaʻo.” ʻO kēia ka hiki ʻana o Pōhaku-O-Kāne i Hāʻena. Ke noho nei nā pōhaku ʻekolu i ko lākou mau wahi maha i kēia lā, akā, ua hoʻoneʻe ʻia ʻo ʻOʻoʻaʻa mai kona wahi maha e nā nalu nunui o kekahi ʻino. Ma loko o kēia moʻolelo, nui nā mea e lawe mai ai a aʻo. Eia kekahi: ʻO ka mea kūpono iā ʻoe, ʻaʻole paha e kūpono no nā mea ʻē aʻe. Hiki iā ʻoe ke hele hoʻokahi i kahi mamao, akā, me ke kōkua a ka poʻe ʻē aʻe, hoʻokahi ko kākou kau ʻana ma ka niʻo. Hōʻā ʻia ka ʻiʻini ma loko o ka poʻe ʻē aʻe ma muli o kou noke mau ʻana a me kou ʻiʻini e hoʻokō ai i kāu mau pahuhopu. ʻAkahi, ʻo ka mea kūpono no Pōhaku-O-Kāne, ʻaʻole kūpono ia no kona kaikaina a me kona kaikuahine. Makemake ke kaikuaʻana e noho i uka, akā makemake ʻo ʻOʻoʻaʻa lāua ʻo Pōhaku-loa e noho ma lalo. ʻAlua, ua hiki ʻo Pōhaku-O-Kāne i ka pali i kahi āna i makemake ai e noho, akā ʻaʻole hiki iā ia ke kū i ka niʻo. Ua ke kōkua a Kāne i piʻi i ka nuʻu o ka pali. ʻAkolu, ma muli o ke kūpaʻa a me ke konikoni o Pōhaku-O-Kāne e hiki ai i ka nuʻu, ua makemake ʻo Kāne e kōkua iā ia. E ka mea heluhelu, he aha kekahi mau mea āu i manaʻo ai he hoihoi a koʻikoʻi? Inā ʻo Pōhaku-O-Kāne ʻoe e koho paha e hoʻomau i kāu ala, a i ʻole, e hoʻi paha ʻoe e hoʻomaha me kou kaikaina a me ke kaikuahine? © Noah Ellis 2021 ko mua ko hope

Māhie Beck < hoʻi hope Me he ʻIwa lā i Kāʻili Waiwai Māhie Beck E nā hoa aloha o kēia ʻāina, e ala mai! Mai kēlā peʻa o Haʻehaʻe i Kumukahi, a ka mauna kilakila ʻo Haleakalā, a i ka makani Lawakua e pāhili ana i nā pali o Kauaʻi, e loaʻa iā kākou nā makana o nā pūpū Kahelelani, a hōʻea auaneʻi i kawelo ʻana o ka lā i Lehua. Eia mai ka nūpepa a ka poʻe Hawaiʻi, ʻo Ka Ulu Hoi . ʻO ka hoʻopōmaikaʻi ʻana i nā kānaka Hawaiʻi a me nā wahi Hawaiʻi ke kumu o kēia nūpepa nei. Paipai mākou iā ʻoukou, e nā makamaka heluhelu, e noʻonoʻo i nā mea e hana ʻia nei ma Maui Komohana, a e nānā i nā hana a nā hui nui o laila. Ma loko o kēia pōpilikia kaumaha loa, ʻike mōakaaka ʻia, ʻaʻole hiki iā kākou ke hilinaʻi i ke aupuni, no ka mea, ʻaʻole lākou e mālama i ka pono o ka lehulehu, a i ka pono o Hawaiʻi. Hoʻolako mau ʻia nā hui nui i ka wai, no ke kumu hoʻokahi ʻo ke kālā a me nā pōmaikaʻi ʻē aʻe e loaʻa ana i ke aupuni. E noʻonoʻo pono kākou no ka pilina o nā hui nui lāua ʻo nā luna aupuni. Me he mea lā ke ʻae ʻia nei kēia mau hui nui e hana i ka mea a lākou e makemake ai, a eia nō lākou ke kāʻili nei i ka waiwai me he ʻiwa lā. I loko o kēia wā pōpilikia kaumaha, ke lana nei ko kākou manaʻo ʻaʻole e hoʻohana ana ke aupuni a me nā hui nui i kēia ʻīnea i kumu e hoʻoneʻe ai i nā ʻohana Hawaiʻi mai ko lākou mau kulāiwi aku. He ʻīnea hanauna kēia ma Hawaiʻi nei, i pilikia ai ka ʻohana mai kekahi hanauna a kekahi hanauna. ʻOiai he paʻakikī ka hoʻomau ikaika ʻana i kēia manawa, e hoʻopaʻa kākou i ko kākou mau kulāiwi no nā hanauna e hiki mai ana. ʻO ka hoʻihoʻi hou ʻana i ka wai o Lāhainā ka mea koʻikoʻi no nā ʻohana a no ka ʻāina. Akā naʻe, ʻaʻole ia he mea nui no ka pōmaikaʻi politika a me ke kālā. I loko o nā makahiki he haneli i hala, ua hōʻaui ʻia ka wai ma kahi o Maui Komohana, no ka hoʻolako ʻana akula i nā ʻoihana kōlea. I ka hoʻopau ʻia ʻana o nā mahi kō a me nā mahi halakahiki, ʻaʻole nō i liʻuliʻu, hoʻohana akula nā mamo a kēia mau hui hoʻoilina i ka wai no ka hoʻokō ʻana i nā hoihoi o nā kōlea. ʻO West Maui Land Company, K ā ʻanapali Land Management, a me Maui Land & Pineapple Inc. kekahi o nā hui hoʻoilina. Ua kāʻili ihola ua mau hui nei i ka wai o ko Maui poʻe no ke kūkulu ʻana i nā hale nui, nā hōkele nani, a me nā kahua pāʻani kolepa. Mālama ʻia ka wai o ka Pae ʻĀina ma lalo o ka Public Trust o ka mokuʻāina o Hawaiʻi no ka pono o nā mamo Hawaiʻi, akā he mea politika nō ka hāʻawi ʻana i ka wai i nā mamo Hawaiʻi. No kēia kumu, he wai ʻole ma Lāhainā. I mea e hoʻoponopono ai i kēia pilikia, ua hoʻāʻo ka Hawaiʻi State Water Commission a me nā ʻohana o Maui e hoʻokumu i Water Management Area Designation no Lāhainā. Ma o ua Water Management Area Designation nei, nānā hou ʻia ke kahe ʻana o ke kahawai, i hoʻihoʻi ʻia ka wai i hōʻaui hewa ʻia. Ua hoʻomākaukau ʻia kēia Designation ma Iune 2022, koe wale nō ke noi ʻana. ʻO ka lā ʻehiku o ʻAukake ka lā palena pau no ka hoʻouna ʻana i nā palapala noi no ka hoʻokumu ʻana i ka Water Management Area Designation. Ma muli o kēia mau lula wai, ʻaʻole na kēia mau hui hoʻoilina e kāohi i ka waiwai ʻo ka wai. Ma ka lā ʻewalu o ʻAukake, ua hōlapu akula ke ahi a ʻai ʻia ke kūlana kauhale ʻo Lāhainā. Ma hope naʻe o kēia mau pōʻino, ʻemo ʻole, ua hoʻāʻo ka West Maui Land Company e hōʻaui i nā kahawai i hiki ke hoʻopihapiha i kā lākou luawai. Wahi a lākou, he pono ia wai hou no ke kinai ʻana i ke ahi nui ma Lāhainā. He wahaheʻe nō naʻe kēia ʻōlelo! ʻAʻole hiki i ka helikopa ke lele i kēlā manawa, no laila mea ʻole ka nui o ka wai i ka luawai - ʻaʻohe mea nāna e halihali aku. Ua kākau ʻo Glen Tremble mai West Maui Land Co. i leka iā Kaleo Manuel, ka Hope Alakaʻi o ka Hawaiʻi State Water Commision, i noi aku ai i wai. Pane akula ke Komisina, aia ka pono ʻo ke noi ʻana i ka ʻohana mahi kalo ma ke kahawai. ʻAʻole i ʻae wale aku ka Hawaiʻi State Water Commission i ke kuleana ʻo ka wai. A ua hoʻokuʻu ʻia ʻo Kaleo Manuel ma muli o kēia. A hala ʻelua hola ma hope o ke noi mua i wai, ʻae akula ka ʻohana mahi kalo. ʻAe ka ʻohana mahiʻai i ka hoʻohana i ka wai, inā hoʻihoʻi hou ʻia ka wai ma hope o ke ahi. A hiki i kēia lā, ʻaʻole i hoʻihoʻi hou ʻia ka wai i ka ʻohana. Maloʻo ke kahawai a ʻaʻohe wai i ka loʻi o ka ʻohana. ʻO kēia hui hoʻoilina, ke hoʻohana nei ia i kēia pōpilikia ma ke ʻano he ʻōlelo hōʻaloʻalo, a he kumu e kāʻili aku i wai hou. I ka lā ʻeiwa o ʻAukake, ua hoʻolaha ke kiaʻāina i ka Emergency Proclamation, a kāpae ʻia kēia palapala kūkala i ka Hawaiʻi State Water Code. ʻO nā mea i hiki ʻole i nā hui hoʻoilina ke hoʻokō ma o ka Hawaiʻi State Water Code, ua hiki i ke Kiaʻāina Josh Green ke hoʻokō ma o ka Emergency Proclamation. Wahi a ua kiaʻāina nei, "Eia kekahi mea e hoʻomaopopo ai ka lehulehu, a he keu aku ka poʻe noho mamao, ʻo ia kēia. Kala loa aku ke ʻāʻumeʻume ʻana no ka pono ʻo ka wai ma Maui. E ʻimi kākou i ka ʻoiaʻiʻo. No ka mea, eia kekahi poʻe e kūʻē ana i ka hoʻokuʻu ʻana i ka wai no ke kinai ahi. Nāu nō ʻoe e noiʻi nowelo aku." Ke ʻōlelo nei ke kiaʻāina ʻoi aku ka waiwai o kēia luawai ma mua o ka hoʻoulu ʻana i ke kalo no ka hānai ʻohana? Ua hoʻomaoe ia i ka paio ʻana o ka poʻe Hawaiʻi i ka hoʻokuʻu ʻana i ka wai no ke kinai ahi. Akā, ʻo ka ʻoiaʻiʻo, ke lawe ʻia nei ka wai mai kahi e noho ai nā kamaʻāina ā i nā hōkele nani, nā hale nui, a me nā kahua pāʻani kolepa. He manawa kūpono kēia e kūkulu hou ai iā Lāhainā. E maliu i ka hoʻihoʻi hou ʻana i ka ʻāina a me ka wai. ʻAʻole na ke kālā e alakaʻi i ke kūkulu hou ʻana iā Lāhainā. Inā e hoʻi hou mai ana ka wai a me nā ulu lāʻau, pēlā e pale ai ʻo Lāhainā i ka pōʻino i kēia hope aku. ʻO kēia ka manawa kūpono no ka hoʻihoʻi hou ʻana i ka waiwai o Lāhainā. E kūʻē kākou no ka pono o ka wai a hiki i ke aloha ʻāina hope loa. © Māhie Beck 2023 #kuikalono #aina #alohaaina #keaopolitika 5 ʻOkakopa 2023 ko mua ko hope

Kama Kaaikaula < hoʻi hope He Wahi Moolelo no Mikololou Kama Kaaikaula 1 Nowemapa 2020 I keia mau la, ke ikeia kekahi mano e holo ana ma kahakai, o ka hoolaha aku la no ia i na kanaka a pau me he la he mea ino ka mano. Aka aole pela ke ano o ka manao i ka wa mamua ma ka aina i kapaia o ke awalau o Puuloa. I ka wa kahiko, ua kauia he kapu ma luna o Puuloa, ua papaia, aole e nahu ka mano i ke kanaka. Ma ia wahi i noho alii ai kekahi mano, o ia ka mea nona ka olelo kaulana, “Alahula Puuloa, he alahele na Kaahupahau.” Nona hoi ke kuleana e hooholo ai i ua kanawai la, o Kaahupahau no kona inoa. Hoomaluia na kanaka e na mano a malamaia mai la no hoi na mano e na kanaka. Pela lakou e noho ana i ka wa kahiko. He wahi kipa nui ia o Puuloa e na mano malihini mai na moku puni like ole o nei pae aina, o ka ike maka ana aku ia Kaahupahau ka pahuhopu o ia kipa ana mai. I hoea mai ka mano malihini, o ka malama pono ia iho la no ia o ke kapu o ia aina e na mea kipa, o hoopaiia auanei ka malihini e na kamaaina. No laila e ka makamaka heluhelu, eia no kekahi moolelo e nanea ai ka maka i ka heluhelu. I ka manao o keia wahi mea kakau nei, he pono paha ka hai hou ana aku i nei moolelo i keia wa o kakou. Mai Maui mai a i Oahu nei i hiki mai ai kekahi mano malihini me ka manao e kipa aku ai ia Kaahupaahu. O Mikololou ka inoa o ua mano malihini la, a ono mau oia i ka papai ula o ka aina, oia hoi ke kanaka. Oiai ma Maui, aohe paha kapu nana e hoole i ka aiia ana o na kanaka, ua papaia keia ano hana ma ke awalau o Puuloa, no laila ua kaohiia iho ia ono o ka malihini. I kona hoea ana mai i ke awalau, halawai aku la oia me na alii o ia aina, o Komoawa ke kiai o ka nuku, o Kahiuka ka pukaua nui o ke awalau o Puuloa, o Honuiki ka pukaua kiai kino o ke aliiwahine, a o Kaahupahau no ke aliiwahine ma luna o lakou a pau. O ka lakou hana maamau, oia no ka holo ana iuka no ka auau wai. Aia a pau ka huakai auau wai, paina pu lakou a o ka awa a me ka niu haohao ka lakou mea ai. A pela no keia kipa ana mai o ua malihini la a po ke ao. I ka wa e hiamoe ana na mano kamaaina o nei wahi, ua holo malu aku ka malihini iuka e imi ai i papai nana e ai . O kona holo aku la no ia iuka a paa kana pio, pau i ka nahuia. A lawa kona makemake, hoi mai la no oia i kahi e moe ana na mano kamaaina. Aka, i kona wa e hoi ana, ikeia ua mano ino la e Kaahupahau, maopopo mai la i ia aliiwahine o Puuloa, aole i malamaia ke kapu o keia aina e ua wahi mano ino la. No laila, holo aku la o Kaahupahau iuka me ke kahea ana aku i na kanaka o ka aina, “E lakou nei, e ala.” Puoho ae la no na kanaka i ka loheia ana o ka leo o ke aliiwahine, o ka lakou akoakoa mai la no ia i mua ona e hoolohe ai i ka hoomau ana mai i kana olelo ana, “akahi no a ikeia ke ano ino o kela wahi mano malihini, no laila penei ka oukou hana, ia makou e huakai ana iuka o Waikele, o ka oukou hookuu iho la no ia i na upena he nui i mea e paa ai ke kahawai a hiki ole i ua mano ino la ke puka aku. I loa no iaia a paa, o ia no ka wa e kauo aku ai ia malihini i kahaone, o ka ho-a ae la no ia i ke ahi, a komo aku la i kona kino i ke ahi. Pela e make ai ua mano ino la.” I ka pau ana o ia olelo a ke aliiwahine, hoi mai la oia i kona wahi noho. A hele no hoi a wehewehe kaiao, makaukau ka hui mano e huakai auau iuka i ka wai punahele a ke aliiwahine, oia no o Waipahu. Aia no a hoea ka hui mano iuka, akoakoa mai la na kanaka o ka aina no ka hooko ana iho i ke kauoha a ke aliiwahine, o ka hookuu iho la no ia i na upena he nui a paa ke kahawai. Ma ka wai oluolu o Waipahu, ua hoolakoia ka awa he nui no Mikololou, o ka inu iho la no ia, a ooki mai la ka ona a ka awa iaia nei. Ma ia manawa, hoopuniia ka mano malihini e na kamaaina a oia no ka manawa i pane aku ai ke aliiwahine ia Mikololou, “Ai a mano aohe nana i kumu pali!” Me ia olelo a ke aliiwahine, poipu mai la na mano kamaaina i ua Mikololou la, o ko ia ala auhee aku la no ia i kai me ka wikiwiki a kui aku i na upena i hookuuia. Ua puka aku ia malihini i kela me keia upena a hiki i ka mea hope loa a paa iho la, aole i u, lele mai la na kanaka a kauo mai la no i ke kino o ua Mikololou la i kahaone. Ua hoaia oia i ke ahi a pau keia mano ino i ka puhi ahi ia. A hala he mau la hele mai la kekahi mau keiki me ka ilio i kahakai. I na keiki e auau ana, e eli iho ana ka ilio i ke one a loaa kekahi mea, lilo ia i mea paani na keia ilio nei ma ke one. I ka pau ana o ka auau ana o na keiki, kahea aku la kekahi i ka ilio, e hoi kakou! Hookuu wale ia iho la ia mea paani a ka ilio i ke kai a o kona hoi pu aku la no ia me na keiki. E ka makamaka heluhelu, o keia mea paani a ka ilio, oia no ke alelo o Mikololou i pau ole ia i ke ahi. I loa no a pulu ia alelo i ke kai, ola hou o Mikololou. Alaila, o kona hoi aku la no ia i kona aina ponoi i Maui e noho ai. Aole no i pau ka moolelo o Mikololou maanei, aka ua lawa paha keia no ka manawa. I keia wa weliweli i ka mai Corona, he mea nui na kanawai i kauia no ka hoemi ana i ua mai ahulau la i mea e palekana ai ka poe kupa o keia mau kaha. A oiai mau no ka noho kaawale ana o kakou poe kamaaina, ua weheia ka ipuka o Hawaii no ke kipa ana mai o na mea kipa mai na aina e, me ka manao e malamaia ana na kanawai e lakou. Aka aole paha pela ka lakou hana i na manawa a pau. No laila he aha la ka hoopai kupono no ua mau mea ino la e malama ole i na kanawai? Aole paha ka pepehi ana aku a make e like me ka hopena o Mikololou, aka e aho paha ke kipaku ana aku ia lakou mai keia aina nei, a o ka hoi aku la no ia i ko lakou aina ponoi. A e like me ke ola mau ana o ka moolelo o Mikololou ma o ka moolelo ana aku, i ka hoi ana aku o ia malihini i hoopaiia, e hoomaopopo aku i na mea kipa e ae, i makemake lakou e kipa mai i nei pae aina, pono no ka malamaia ana o na kanawai mai Corona o keia wa o pau koke auanei ka huakai makaikai. A pela no e palekana ai kakou poe kamaaina mai ka laha hou ana aku o ia mai. © Kama Kaaikaula 2020 na Kama Kaaikaula ko mua ko hope

Scubie Hasegawa < hoʻi hope Ua Komo ka Hui Kālepa Lūkia-ʻAmelika iā Hawaiʻi Scubie Hasegawa 17 ʻOkakopa 2024 E ka mea heluhelu, kamaʻāina paha ʻoe me nā moʻolelo o ka hakakā ʻana ma waena o ka Mōʻī Kamehameha a me Kaumualiʻi, akā, kamaʻāina ʻole paha ʻoe me nā hana o ka Hui Kālepa Lūkia-ʻAmelika me lāua. I kēia lā, ma Hawaiʻi nei, hiki iā kākou ke hele wāwae i nā wahi a me nā kia hoʻomanaʻo i pili me kēlā hui kālepa. He aha kēia mau mea? E heluhelu mau i mea e loaʻa ai ka manaʻo. ʻAʻole nui nā moʻolelo i kēia lā e haʻi ana i nā hana o kēlā hui kālepa, a mōakāka ʻole kēia mau moʻolelo no ka mea ua haʻi liʻiliʻi ʻia a kākau ʻia i nā palapala, no laila, he mea nui ka haʻi hou ʻana i nā moʻolelo i mea e hoʻohaliʻa ai i ka hana maikaʻi o ke aupuni o Hawaiʻi. I kēlā manawa, nui nā pilikia mai nā aupuni ʻē mai i komo i loko o ke aupuni o Hawaiʻi, akā ua lanakila mau ke aupuni o Hawaiʻi. Ua loaʻa ka manaʻo o kēia moʻolelo i loko o ka puke A Military History of Sovereign Hawaiʻi , i kākau ʻia e Neil Bernard Dukas. I ka makahiki 1816, ma kēia pae ʻāina nei ʻo Hawaiʻi, ʻo Kamehameha I ka Mōʻī o nā mokupuni o Hawaiʻi, Molokaʻi, Lānaʻi, a me Maui a ʻo Kaumualiʻi ka Mōʻī o nā mokupuni koe o kēia pae ʻāina, ʻo ia hoʻi nā mokupuni ʻo Kauaʻi a me Niʻihau. ʻIʻini lāua e lanakila i mea e noho aliʻi ai i ka pae ʻāina holoʻokoʻa. No laila, noʻonoʻo nui a hana nui lāua i nā mea e lanakila ai. Ma waho o kēia pae ʻāina, nui nā mea i loli i nā aupuni ʻē aʻe o ʻEulopa. I ka makahiki 1812, pau ke kaua lōʻihi ma waena o nā aupuni ʻEulopa me ka lanakila ma luna o ka ʻEmepela o ke aupuni o Palani, ʻo ia hoʻi ʻo Napoleona. No laila, me nā kumu waiwai i hoʻohana ʻole ʻia no ke kaua, ʻimi kēia mau aupuni, ʻo ia hoʻi ʻo ʻEnelani, Lūkia, ʻAukekulia, Pelukia, a me Farani, ma waho o ka ʻāina ʻo ʻEulopa i loaʻa ai nā waiwai o nā ʻāina hou. Kamaʻāina paha ʻoe me nā moʻolelo e pili ana i kēia mau ʻiʻini ʻana. Eia nō nā laʻana i ʻōʻili mai ma Hawaiʻi nei: no ka ʻāina ʻEnelani, ʻo George Paulet i ka makahiki 1843, a no ka ʻāina Farani, ʻo Louis Tromelin i ka makahiki 1849. I ka makahiki 1800, e kālepa ana nā lāhui ʻē ma Hawaiʻi. Ua komo ka Hui Kālepa Lūkia-ʻAmelika i loko o Hawaiʻi i kēlā wā. Ua hoʻokumu ʻia kēia hui e ka ʻāina Lūkia. I ka makahiki 1816, ua hoʻouna ʻia ʻo Georg Anton Schaffer e kēia hui i ka moku ʻo Kauaʻi i mea e loaʻa ai ka mea waiwai mai ka moku o ka Hui Kālepa Lūkia-ʻAmelika mai i ili ma kēlā moku. I kēlā wā āna e noho ana ma Hawaiʻi, ua hoʻolauna ʻo Schaffer me nā Mōʻī ʻo Kamehameha a me Kaumualiʻi. Ma muli o ka paio ʻana ma waena o kēia mau Mōʻī, makemake lāua i ke kōkua ʻana o Schaffer me kona mau lako, nā waiwai, nā manaʻo, a pēlā aku. Ma Oʻahu, hāʻawi ʻo Kamehameaha iā Schaffer i kahi māhele ʻāina i mea e noho a kālepa ai ma laila. ʻAʻole mōakāka ke kumu o ka pilikia i ulu ma waena o Kamehameha a me Schaffer. Ua kauoha ʻo Schaffer i nā kānaka mai ka moku ʻo Myrtle mai e kūkulu i hale kokoke i ke awa ʻo Honolulu, a laila, hāpai ʻia ka hae o ka hui Lūkia-ʻAmelika ma laila. I kēia lā, maopopo ʻole ke ʻano o kēia hale, no ka mea ʻaʻohe kiʻi a ʻaʻohe palapala i kākau ʻia. Maliʻa he pāpū a i ʻole he hale no ka hoʻāhu wale ʻana nō i ka ukana. Ua ʻike ʻia, ma hope o kona lohe ʻana no ka welo ʻana o ka hae, hoʻouna ʻo Kamehameha i kona mau pūʻali koa, me kona Kahu ʻo Kalanimoku, mai ka mokupuni Hawaiʻi mai, i Oʻahu i mea e kūʻē ai iā Schaffer. Ma hope o ka hōʻea ʻana o Kalanimoku mā i Oʻahu, ua holo ʻo Schaffer i ka mokupuni ʻo Kauaʻi me ka waiho ʻana i nā mea kaua he nui ma Oʻahu. I kēia lā, ma ka pāka i loko o Honolulu, kau ʻia ka pū kuni ahi ma laila. Ua manaʻo ʻia ʻo kēlā pū kuni ahi kekahi o ua mau mea kaua nei i koe. Kapa ʻia kēlā pāka ʻo Walker Park, aia i kahi kokoke i ka hale ʻo Aloha Tower ma uka ma ka ʻaoʻao o ke alanui Ala Moana. Ma hope o ka holo ʻana o Schaffer i Kauaʻi, kūkulu ʻia ka pāpū e Kamehameha i mea e pale ai i ke awa ʻo Honolulu. ʻO ke aliʻikoa mua o kēia pāpū, kapa ʻia ʻo George Beckley, a kapa ʻia kēia Pāpū ʻo Honolulu. Ua hoʻohana ʻia ʻo Pāpū Honolulu a hiki i ka makahiki 1857. Ma Kauaʻi, me ke kōkua ʻana o Kaumualiʻi, kūkulu ʻia kekahi mau pāpū ʻē aʻe e Schaffer. Ua kapa ʻia kekahi ʻo Pāpū Elizabeth e ka poʻe Haole, a ʻo Pāpū Hipo e ka poʻe Hawaiʻi. Ua ʻokoʻa ʻo Pāpū Hipo, ʻokoʻa ʻo Pāpū Honolulu. Ua kūkulu ʻia ma nā ʻano o nā heiau o ka poʻe Hawaiʻi a me nā ʻano o ka mea kaua o ka poʻe haole. Ua hiki iā ia ke pale aku i ka lele ʻana mai o ka lima nui mai ke kai mai a mai uka mai. Ua kauoha ʻo Kaumualiʻi iā Schaffer a me ka poʻe Lūkia e haʻalele iā Kauaʻi i ka makahiki 1817. Ua hoʻohana ʻia nā pāpū e nā pūʻali koa o Kaumualiʻi ma hope o ka haʻalele ʻana o Schaffer mā. I ka makahiki 1864, hoʻohana ʻole ʻia, no laila, hoʻouna ʻia i Kaleponi he 36 o nā pū kuni ahi he 38, i mea e kūʻai aku ai. I kēia lā, ʻaʻohe mea o ka Pāpū Honolulu i koe, akā, ke kū nei nō ka Pāpū Hipo. Hoʻopaʻa ʻia kahi Pāpū e ke aupuni ʻAmelika ma ke ʻano he Wahi Kaulana o ke Aupuni. Hiki iā kākou ke kipa ma laila i mea e ʻike ai i nā mea koe o ka wā o ke komo ʻana o ka hui Lūkia-ʻAmelika. I ulu aʻe kou hoi e aʻo hou ai, e heluhelu i ka puke ʻo Hawaiʻi’s Russian Adventure: A New Look at Old History i kākau ʻia e Peter R. Mills. He hana maikaʻi ka haʻi hou ʻana a me ka hoʻomanaʻo ʻana nō hoʻi i ka lanakila a me ka waiwai o ke aupuni o Hawaiʻi i ka makahiki 1816. Akā, minamina no ka mea, ʻaʻole mōakāka nā moʻolelo o kēlā wā no ka mea liʻiliʻi nā palapala i kākau ʻia. Ma hope o ka heluhelu ʻana i kēia moʻolelo pōkole, e noiʻi mau ʻoe a kākau i nā moʻolelo like, a i ʻole, e haʻi hou i nā moʻolelo maikaʻi e hoʻolaulea i ke aupuni o Hawaiʻi. © Scubie Hasegawa 2024 na Brook Kapūkuniahi Parker: he hōʻike paha i ka hui ʻana o Schaffer me Kalanimoku ma kahi o ka pāpū ko mua ko hope

ʻAkamu Poʻoloa < hoʻi hope ʻAʻole i Ulele iki ka Manu Kapalulu ʻAkamu Poʻoloa 15 ʻOkakopa 2021 Ua pā aʻe paha ka pepaiao o ʻoukou i kēia lono no kēia kaʻaka, he kāne ia no Wenezuela a ʻo Gabriel Arjona Molina kona inoa. I ka Moku o Keawe i haiāmu ai ka poʻe limahana e mālama i ko Hilo kahua hoʻolulu mokulele. Ua ʻike maka ʻia kahi mau luku wale e lākou i kahi pō mahina ʻo Lāʻaupau nei o ʻAukake a i ka ʻauinalā hoʻi. Wahi a kekahi limahana i ʻike maka, penei i holo ai ka hao wale ʻana i kēlā lā. Hiki maila ke keiki i luna o kona kaʻa i ke kahua hoʻolulu mokulele. A laila, ʻaʻole i ʻemo, a hoʻokokoke kēlā a puahio aku kohu makani lā no ka pā uea e kū aʻe ana nō ma laila, a laila kuʻi ʻia ka pā uea.ʻO ka māwehe nō naʻe ia o ka pā uea me he hīpuʻu paʻaʻole lā. A laila, hala wale akula ka pā uea o laila i ke keiki a hoʻokū ʻia hoʻi akula kona kaʻa ma kahi o ka mokulele e ʻaihue aʻe ai ʻo ia. Ma hope iho nō, lalau ua keiki nei me ka maopopo ʻole a he kū nō kāna i mua o kahi mokulele haʻahaʻa halihali maʻi nona ka maha. A laila, hoʻopili ihola kēia i ia mokulele a hoʻoniniu hoʻi i ka pelamakani o ua mokulele haʻahaʻa lā. Oi hana waʻawaʻa a hāʻawipio ʻo ia. ʻO ka holomua aʻela nō ia o ua keiki nei no kahi mokulele haʻahaʻa ʻē aʻe, he Beechcraft King Air C9OA kēlā mokulele a pipiʻi nō hoʻi e kūʻai mai ai. ʻEā, pehea kona ʻano poʻopākikī i ʻaneʻi. Mumule kā nō au i kāna! Aia hoʻi, kau aʻela kona kino lā i ia mokulele, ʻo ko kona mau lima hāhā akula nō i pihi. A laila, hōʻā nō ua keiki nei i nā ʻeniki he ʻelua ʻo ka pai aʻela o ka mahele mua o ka mokulele a ʻoni pū iki nō hoʻi kēia kekahi. Oi ʻoni a puni ua mokulele lā i ka poʻe mākaʻi na lākou ka hōʻole i kāna hoʻāʻo. ʻO ka pio ihola ia o ke keiki a ʻaʻole hoʻi i ulele iki ka manu kapalulu i ia lā. ʻEā, i ʻole e ʻike hou ʻia ai kēia, e aho paha ka hōʻole ʻia ʻana o kēia ʻano hana waʻawaʻa a kahi malihini a i ʻole ka poʻe nāna ka hana ʻeʻehia. A hoʻokahi haʻiloaʻa e noʻonoʻo ai kākou, ʻo ia ka hoʻohuli aupuni hou ʻana. ʻOiai, ʻaʻohe palena e ʻike ai o ke kumukānāwai ʻAmelika e hōʻole ai i ke kanaka ʻāluka. Aia nō i ʻaneʻi ka pilikia. E hele mai a e hele mai ana nō ʻo Haʻi nāna ka noʻonoʻoʻole e kākoʻo ai i kēia pae ʻāina nani, a maliʻa ʻo Hawaiʻi ka momi hinuhinu e manaʻo wale ai ia kanaka. © ʻAkamu Poʻoloa 2021 ko mua ko hope

Kaimana Kawaha < hoʻi hope He Kama na Lanihūpō, he Kupa no Hikapoloa Mai Kaimana Kawaha 15 Kepakemapa 2021 ʻO ke poʻo manaʻo e kau aʻela i luna nei, ua pili nō ia i ka lono i kuʻi maila a puni ke ao a i ʻakaʻaka ai hoʻi ʻo loko o nā naʻau o mākou nei o Ka Ulu Hoi. Penei ka moʻolelo i loaʻa mai iā mākou. I ka lā 23 o ʻAukake, ua hiki maila kahi malihini o ʻAmelika Hui Pū ʻIa ma luna o ke one hinuhinu o ka ʻōnohi o nā kai. Ua hoʻouka aʻela ua malihini ʻAmelika lā i kāna kāleka lāʻau pale Korona ma luna o ka Safe Travels, kahi e ʻike ʻia ai ka ʻō ʻia me ka ʻole o ka lāʻau pale Korona. I koina kēia kāleka lāʻau pale Korona e lele ai nā malihini i ko kākou pae ʻāina aloha nei a holoholo wale aku. No ka loaʻa o ka lāʻau pale Korona a me ke kāleka nona ia ʻike i kēia wahine, ua ʻae ʻia ka holoholo a mākaʻikaʻi hoʻi ma Oʻahu nei no kona wā holoʻokoʻa i noho ai i ʻaneʻi. I kona wā naʻe e ʻai aku ana a puʻu ka ʻamo i nā waiwai o ka ʻāina aloha, e hōʻoia aku ana ka poʻe nei o ka Safe Travels i ke kāleka a kēia wahine i waiho aku ai. I ka ʻike hou ʻana aku i ke kāleka e ‘ōlelo ʻia ai ka loaʻa i kēia wahine malihini ʻAmelika ʻo ka lāʻau pale Korona ʻo Maderna, haka pono akula kēia poʻe nei o ka Safe Travels, aia hoʻi, ʻike ʻia akula ka pela hewa ʻia ʻana o ka inoa o ia lāʻau pale Korona me kēia Maderna. ʻEā, ʻo Moderna nō ka pololei! ʻO ka maopopo koke ihola nō ia i ka poʻe o ka Safe Travels, he hoʻopunipuni kēia wahine a me kāna kāleka lāʻau pale Korona ʻo Maderna. No ia hana hūpō a kēia wahine, e kakali ana ka poʻe mākaʻi i kona hiki ʻana aku i ke kahua mokulele e haʻalele ai iā Oʻahu. I mea e ʻike maopopo ai i ka wahine pololei nāna kēia hana kolohe, ʻimi akula lākou i kahi uhi i paʻa ma luna o kona ʻili. I ka ʻimi ʻana aku, aia hoʻi, ua ʻike ʻia akula ka wahine e komo aku ana i ke kahua mokulele. ʻO ka hopu koke ihola nō ia o ka poʻe mākaʻi iā ia. Lawe ʻia akula i ka hale paʻahao, a hoʻopiʻi ʻia akula nō hoʻi no ka hoʻopunipuni ʻana i kāna kāleka lāʻau pale Korona. I kona kū ʻana aku nei i mua o ka luna hoʻokolokolo me ka naʻau piha i ka hilahila a me ke kaumaha, e heleleʻi mai ana nō hoʻi nā waimaka i ka uē no kāna hana kolohe. ʻĪ maila ʻo ia ala i mua o ka luna hoʻokolokolo, “I’m not a bad person.” E ka mea heluhelu ē, he aha lā ia mea he bad person. ʻO kā kākou mea i ʻike iho nei, he hana ia na ka poʻe e makemake nei e hoʻopōʻino mai i kēia lāhuikanaka a me ka poʻe e noho pū mai ana ma kēia ʻāina aloha. Pehea nō kā lā kona loaʻa me ka ʻole i ka maʻi ahulau? ʻAʻohe o kākou ʻike i kāna poʻe i launa pū akula i kona wā ma ʻaneʻi. ʻAʻohe hoʻi o kākou ʻike i kona hoʻolaha wale ʻana aku nō hoʻi i kēia maʻi nui loa o ka weliweli. No laila, i ka manaʻo o kēia mea kākau nei, ʻAe, he bad person nō ua wahine ʻAmelika ala no kona hoʻoholo ʻana, e hoʻopilikia mai i ka poʻe o Hawaiʻi ma o kona hoʻopunipuni ʻana mai. I kumu nō ia i kapa ʻia ai ʻo ia, He Kama na Lanihūpō, He Kupa no Hikapoloa mai. © Kaimana Kawaha 2021 na Hawaiʻi News Now ko mua ko hope

Laʻakea Chun < hoʻi hope Ka Huakaʻi Kūkaʻi o ko Kauaʻi Laʻakea Chun 31 Malaki 2022 ʻAʻole ʻulu i ka pōkole o ka lou. He ʻōlelo noʻeau kēia no ka hoʻomākaukau pono, i loaʻa ka hua e pono ai. I pōkole ka lou, ʻaʻohe ʻulu e loaʻa mai. Inā ʻo ka noho nanea wale ka hana, ʻike ʻole ʻia nā pōmaikaʻi o nā ʻāina mamao. No laila, ma ka wā e hiki ai ke huakaʻi ʻimi loa, e luʻu i ke kai hohonu. Ma laila nō ka ʻike waiwai. I ka ʻōʻili ʻana o ka lā i ka malama ʻo Iulai, i ka makahiki 2019, mākaʻikaʻi ihola wau me ʻehiku haumāna ma lalo o nā polokalamu ʻo Nā Pua Noʻeau a me Iwikuamoʻo. Hele aku nei ka huakaʻi i ka mokuʻāina ‘o Seattle i ka ʻāina kamahaʻo ʻo Tacoma. ‘O ka ʻāina ia o nā ʻōiwi Nisqually. He huakaʻi kēia no ka ʻike maka ʻana i nā hiʻohiʻona o ka ʻāina hou, ke kaʻaʻike ʻana no ka waiwai o ka ʻōlelo ʻōiwi, a me ke kipa ʻana i nā wahi kaulana o Tacoma a me nā kupa o laila. I ka hiki ʻana aku i Tacoma mai Kauaʻi, ua piʻi ka ʻeu i loko o mākou haumāna i ka ʻike ʻana i nā mea e hoʻopuni ana i ke kahua mokulele, e like hoʻi me nā ao pouli lau a lau e poʻi ana i ka lā, ka makani huʻi koni i ka ʻili, a me nā halekuʻi e kū kilakila nei. ‘Oiai au e kalaiwa ana mai kahi kapa i kahi kapa aku o Seattle, ua ʻike wau i nā kikowaena kūʻai like ʻole a me nā pāheona kūikawā. A i ka haʻalele ʻana i ke kaona, ʻike ʻia nā kumulāʻau kikala pā i ka lani, nā māla, a me nā wahi hānai holoholona like ʻole. Hōʻea mākou i kahi e hoʻomoana ai, hoʻokuʻu iki, a kau hou i ke kaʻa no ke kipa ʻana i nā kūpuna a me nā mākua o ia ʻāina. Aia lākou e kamaʻilio ana no ka waiwai o ka hoʻōla ʻana i ka ʻōlelo a me ka hoʻopili hou ʻana me nā mole kūpono o ke ola. Ua hoʻomaka ke kamaʻilio ‘ana no ka mea koʻikoʻi loa, ʻo ia hoʻi ka ʻōlelo makuahine. Ma kahi o nā makahiki 1800, ua pāpā ʻia nā haumāna, ʻaʻole e hoʻopuka i ka ʻōlelo makuahine ma ke kula. Pāpā ʻia e ka lāhui haole like i hoʻokahuli i ke aupuni kūʻokoʻa ʻo Hawaiʻi. No laila, ma muli o ka ʻaneʻane nalowale ʻana o ka ʻōlelo, ua moku ka pilina o nā ʻōiwi, ka ʻāina, a me ka wai. Eia naʻe, i ka ʻimi ʻana o nā mākua o kēia au i nā mele, nā moʻolelo, a me nā kūpuna i hiki ke hoʻākāka i ka ʻōlelo, ua hiki ke kūkulu hou ʻia ke kahua ʻōlelo. I kēia wā, aʻo ʻia nā kamaliʻi a me nā ʻōpio i kā lākou ʻōlelo ʻōiwi. Ma hope o ka walaʻau ʻana me nā ʻelemākule a me nā mākua no ka waiwai o ka ʻōlelo, ua kalaiwa mākou i ke kahawai ʻo Glacier Water. He moʻolelo kupaianaha ko ua wahi nei. I ka ʻaihue ʻia ʻana o ka ʻāina e ka haole, ua hoʻomaka lākou e hoʻokumu i kekahi kahua pūʻalikoa ma nā wahi like ʻole o ka mokuʻāina. I ke ao ʻana aʻe o kekahi pō, hōʻea ka pūʻalikoa a ʻike akula, ua poloka nā kaʻa, ua hoʻohuli ʻia nā mokulele, a ua ʻaihue ʻia nā lako a pau o ko lākou kahua. ʻAʻole na nā kamaʻāina i lawe aku i nā pono kaua, akā ʻōlelo ʻia na nā kupua e kiaʻi ana i ka ʻāina a me ka lāhui, na lākou i hana. He moʻolelo hoihoi kēia iaʻu ʻoiai ʻike nui ʻia nā kūpuna a me nā kupua e palekana mai ana iā mākou ma Hawaiʻi nei. E like hoʻi me nā pōhaku e ʻākeʻakeʻa ana i ke alanui i Maunakea, no ka hōʻole ʻana i ke kūkulu ʻohenānā. He huakaʻi kūkaʻi maoli nō kēia no ke kipa a me ka launa ʻana me nā poʻe ʻōiwi o ka ʻāina mamao. Ua aʻo mai au i nā mea hou a ua ʻike hoʻi au i nā pilina ma waena o ka poʻe Nisqually a me ka poʻe ʻo Hawaiʻi nei. Ma muli o ke komo ʻana aku i loko o kēia ʻano polokalamu hou, hiki ke aʻo i nā mea hou o ka poʻe ʻōiwi ʻē aʻe, a lawe i ʻoi aʻe ka naʻauao. ʻAʻole e maopopo ana ka waiwai o ka ʻike, inā ʻaʻole kākou hoʻāʻo i nā mea hou. © Laʻakea Chun 2022 ko mua ko hope

Kalāhiki Aiwohi < hoʻi hope Kēlā wahi hoʻomeamea! Kalāhiki Aiwohi 28 ʻOkakopa 2025 Kānalua kuʻu nui kino i ka hoʻomeamea. Hopohopo au i ka lilo ʻana o ko Hawaiʻi nei Lāhui Ponoʻī i Lāhui hoʻomeamea. He aha ia mea ʻo ka hoʻomeamea? I mea aha ka hoʻomeamea? ʻO ka hoʻomeamea ka hana a ka mea hoʻopuni i paʻa ʻole hoʻi akula i ka ʻike kupuna. Kū naʻe ʻo ia i mua o ka lehulehu, aʻo kekahi i ka hula, aʻo kekahi i ka “haʻakoa,” ka hana lei, ka hoʻomākaukau ʻai, me he loea lā. Akā, he ʻike mālani ko ka hoʻomeamea i ka ʻike kupuna. ʻO ka hoʻomeamea ke hoʻopuni mau i nā Kānaka puni wale i mea e loaʻa mai ai ke kālā, ke aloha, ka hoʻomalimali, ka haʻanui, ia mea hoʻi e hoʻonanā ai ka hoʻomeamea, kohu loea ala. Hana ka hoʻomeamea me he ʻōpū aliʻi lā, eia naʻe, noʻonoʻo ka hoʻomeamea iā ia wale iho nō. He hoʻololoiāhili wale nō kā ka hoʻomeamea, he hoʻohala manawa wale nō ia. ʻOiai mai pau mai ka moʻolelo Hawaiʻi i ka hoʻohilahila ʻia iho o nā kūpuna, ua kokoke nō e kū hoʻokahi ka Hawaiʻi me ka haole. Eia hoʻi ke kumu i ʻeu maila ʻo ka hoʻomeamea i ka hana. ʻUʻuku wale nō ka ʻike kupuna i paʻa iā kākou. ʻUʻuku nō hoʻi ka poʻe akamai e aʻo ana i ia ʻike kupuna. Hoʻokamani ʻo ka hoʻomeamea i ke aʻo ʻana, me he mea lā he pae hoʻokahi ko ka hoʻomeamea me nā Kānaka ʻailolo. ʻAʻole. Me he ʻelelū lā hoʻi ka hoʻomeamea i komo hewa maila i ka hale o ka ʻimi naʻauao. E kīpaku, e kīpeku aku i ka hoʻomeamea nāna e hoʻowaʻawaʻa. Eia hoʻi kaʻu e haʻanoʻu nei iā ʻoe e kuʻu makamaka akeakamai, e akahele ʻoe, e noʻonoʻo ʻoe me ke akahele iā ʻoe e pili hou ana i ka ʻike kupuna. ʻAʻole he hoʻokahi wale nō ʻano ko ka hoʻomeamea. Ahuwale ko kekahi hoʻomeamea, pohihihi ko kekahi. E ʻike leʻa ʻoe i ke kumu o ko kekahi aʻo ʻana aku i ka ʻike kupuna. E ʻike i ka hua e loaʻa mai ana i ko kēlā wahi aʻo ʻana iā ʻoe. He makehewa paha kā kekahi, hūhewa wale ana nō ka hopena. He pōmaikaʻi paha kā kekahi e waiwai ai ka ʻikena. ʻAʻole ʻoe hilinaʻi wale aku i ia mea lā. E hana ʻoe i ka hana ʻiʻo e pono ai kou ʻike. E ʻike i koʻu leo aʻoaʻo, e ʻike i kaʻu e koʻikoʻi nei, ʻo ia hoʻi ko kākou hōʻalo ʻana aku i ka hoʻowalewale ʻana mai o ka hoʻomeamea. E hanu aku, e hanu mai, e hoʻomaopopo: ʻAʻole ʻoe nānā i ka hoʻomeamea! Eia nō ke kumu i ulu aʻela ka hoi o loko oʻu e hoʻohalahala aku ai i ka hoʻomeamea: iaʻu e nānā ana i ke kelepona, ʻōʻili maila kā Matt James e aʻo ai no ka papahana ʻo “Huna.” Wahi a kēia Matt James, he “loea” ʻo ia ma lalo o Huna (1982–). ʻĪ maila kēlā, hoʻokahi wale nō ʻo Huna me ka hoʻomana kahiko. Kaī–– hoʻopunipuni wale nō! ʻO kaʻu i ʻike maka ai i pili iā Huna, hōʻike ʻia ʻo Uli ma ke ʻano he wahine maʻemaʻe loa ʻo Uli i moe pū me Kāne ma ka Lani. Kapa ʻia ʻo Uli, “ our Heavenly Mother. ” Helu ʻia nā inoa kapakapa like ʻole o Uli ( Kea Kea Lani Wahine, Ka Wahine Ke La , a pēlā aku). ʻO ka pololei, he akua ʻo Uli no ka ʻanāʻanā, ʻaʻohe ona papa hoʻokahi me Kāne i ka hoʻomana Hawaiʻi. Na James i hōʻano hou iā Uli i mea e hoʻopuni ai i nā Kānaka puni wale. Nui ʻino ka hōʻano hou ʻia o ka ʻike kupuna i ke au nei. ʻO ka ʻike laha ʻole i hōʻano hou ʻia (e.l. Huna, hoʻoponopono, aiwahine, hōʻao/hoʻāo, apa.) kekahi mea e pilikia ai kākou a pau. I mea aha ka “hōʻao” ʻia e Kalā? I mea aha ke aiwahine? He hoʻolauwili nō ia e hūhewa ai kākou. He hoʻololoiāhili ko kekahi hoʻolauwili ʻana i ka ʻike laha ʻole, he hoʻololoiāhili wale nō ka hoʻokomo ʻia ʻana o nā manaʻo mai waho mai i mea e ulu ai ka hoi o loko o ke Kanaka puni wale, ke Kanaka i kamaʻāina ʻole i ka ʻike kupuna o Hawaiʻi. ʻO ia hoʻomeamea ke kumu e akahele ai i ka hilinaʻi wale ʻana aku iā haʻi. Piʻi mai koʻu kai i kā ka hoʻomeamea hana. ʻAʻohe waiwai, ʻaʻohe maʻemaʻe, ʻaʻohe ʻoiaʻiʻo, ʻaʻole mahalo ʻia ia hoʻomeamea ʻoiai he ʻōpalapala unu wale nō, ʻaʻohe āna ʻike kupuna e aʻo ai ʻoiai ʻaʻole ia mai nā kūpuna mai! Nui ka manawa, ʻaʻohe moʻokūʻauhau, ʻaʻohe kumu e nānā ai. Hoʻolauwili wale nō ia. ʻAʻole i hiki ke ʻalo aʻe i ka hoʻomeamea i ka hoʻōla hou ʻia ʻana o ka ʻike kupuna i ke au nei. Eia naʻe, e ʻike i kaʻu e kālele nei, ʻaʻole kōkua ka hoʻomeamea i kekahi e pili hou ana i ka ʻike kupuna. Hoʻomeamea ʻo ka hoʻomeamea i nā Kānaka puni wale a pau ka noʻonoʻo o ka Hawaiʻi i ka hūhewa! Eia hoʻi kou mea kākau ke hea aku nei iā ʻoe koʻu hoaaloha o ka hale ʻimi naʻauao. E ʻike i ka makehewa a ka hoʻomeamea. E hōʻalo i ko ka hoʻomeamea hoʻohala manawa. E akahele i ka hoʻomeamea ma kona hoʻowalewale ʻana mai. E noʻonoʻo ʻoe me ke akahele i ke Kanaka nāna e kaena i ka ʻike kupuna. Kūlia e loaʻa ka naʻauao ʻoiaʻiʻo iā kākou. E hoʻomalu kākou i ka hale ʻimi naʻauao i kūkulu ʻia e nā kūpuna, ʻo ia hoʻi ka waihona o ka ʻike kupuna i hōʻiliʻili maila a hiki i kēia wā ʻānō. ʻAʻole kākou ʻanoʻai i ka hoa kipa ʻo ka hoʻomeamea, ʻaʻole kākou ʻae i ka hoʻomeamea e komo i loko o ka hale ʻimi naʻauao o haumia ia hale ʻimi naʻauao i ka hoʻomeamea. ʻO ka hoʻomeamea ka mea e wahaheʻe, hoʻokamani, hoʻolauwili, hoʻopuni, me he ʻoiaʻiʻo lā. ʻAʻole kā he pololei. Hūhewa ana kākou i ka nānā ʻana i ka hoʻomeamea, hūhewa ana ka Lāhui a lilo ko Hawaiʻi Lāhui Ponoʻī i Lāhui hoʻomeamea. Eia hoʻi koʻu manaʻo wale iho nō i ia mea he hoʻomeamea. Inā ʻoe kūʻēʻē, ke hea aku nei au iā ʻoe e ō mai, e kākau i kāu moʻolelo, e hōʻike mai i kou manaʻo. Noʻu, he ʻōpalapala unu wale nō ʻo ka hoʻomeamea. Hele pēlā! © Kalāhiki Aiwohi ko mua ko hope

Leikuluwaimaka Meleiseā < hoʻi hope Ke Aloha ʻĀina e Hoʻolulu Nei Leikuluwaimaka Meleiseā Mai ka moku ʻana o ka pawa o ke alaula iō Kumukahi, e nā Hawaiʻi moku o Keawe inu i ka wai kapukapu o Waiau, a i Maui o Kamalalawalu i nā wai ʻehā ʻo Waikapū, ʻo Wailuku, ʻo Waiʻehu, ʻo Waiheʻe, e nā poʻe o ke one ʻai aliʻi o Kakuhihewa, inu i ka wai o Kaʻala hemolele i ka mālie, e nā kama o Kamawaelualani moku, e inu i ka wai ʻula ʻiliahi, a hiki loa aku i ke one kaulana o Niʻihau o Kahelelani me ona hoapili ka wai huna o ka pāoʻo, a i Lehua ka moku kāʻili lā, a me ka wai ʻeleʻele a ka poʻe ʻike, ka wai e hoʻokahi ai kākou a pau ka Lāhui Hawaiʻi, aloha ʻāina kākou. Ma ka puke ʻo Moʻolelo Hawaiʻi i kākau ʻia e Davida Malo, ma ka mokuna ʻehiku i wehewehe ʻia aku ai nā hiʻohiʻona o ka ʻāina. Wahi āna, kapa ʻia ka ‘āina he ʻāina no ka nohona o nā kānaka. Ma mua o ka nohona o nā kānaka i ka ʻāina, kapa ʻia he moku ia. ʻO ka ʻāina me ke kanaka ʻole, he moku nō ia. Inā pēlā ka ʻoiaʻiʻo, hiki paha iā kākou ke kuhi ʻo ke kanaka ka mea e ʻāina ai ka ʻāina, ʻoiai lilo ka moku i ʻāina i ka nohona o ke kanaka. Mai kahiko a i kēia lā, ua ʻike kākou i ke aloha ʻāina e hoʻolulu nei. No kākou ke aloha ʻāina, a ʻo ke aloha kai ʻoi aʻe, ʻo ke aloha ka mea ʻoi aku o nā mea a pau. Wahi a ka mea i paʻi ʻia e Iosepa Hoʻoluhi Nāwahīokalaniʻōpuʻu i ka nūpepa Ke Aloha Aina i ka makahiki 1895, “ʻO ke aloha ʻāina, ʻo ia ka ʻUme Mageneti i loko o ka puʻuwai o ka Lāhui, e kaohi ana i ka noho Kūʻokoʻa Lanakila ʻana o kona one hānau ponoʻī. A ʻo ia nō ka ikaika nāna i kaohi i ke kui mageneti o ke Pānānā, e hoʻopololei ana i kona kuhikuhi i ka welelau ʻĀkau o ka Honua nei, a i ka hōkū ʻākau hoʻi.” A wehewehe ʻia maila ke aloha ʻāina ma kāna nūpepa i puka ma 8 Iune 1895 me ka ʻōlelo kaulana “ʻO wai kou makuahine? ʻO ka ʻāina nō! ʻO wai kou kupunahine? ʻO ka ʻāina nō!” No ia mau manaʻo i ulu ai ka hoi i loko oʻu no ka pilina o ka ʻāina me ke kanaka, a lana aʻe kuʻu manaʻo i ko mākou huaʻōlelo ʻo ʻāiga ma ka ʻōlelo Sāmoa. ʻO ka ʻāiga ka ʻohana. Hoʻohana ʻia aku kēia huaʻōlelo nei no ka pilina ʻohana, a ʻike ʻia ka pilina ma nā loina o ka faʻa Sāmoa. ʻO nā inoa kanaka a pau ma Sāmoa, he kuhi ia i kona kauhale a kaiāulu ponoʻī. Ke hoʻopuka aku ʻoe i kou inoa i mua o kekahi kanaka, ʻaʻole i ʻemo, maopopo iā ia kou ʻāina hānau i ia manawa ʻānō. ʻO wau ʻo Vaevainaotaua a maopopo ihola i ka poʻe Sāmoa, no Vaevainaotaua, Fagafau, Savaiʻi koʻu inoa. Hāpai aʻela kākou i ko kākou mau inoa ma ke ʻano he lei e hoʻonaninani ai i ke kino a me ke ola. E like me nā inoa, he ʻaʻahu ke aloha ʻāina no kākou. Ua lilo ʻo ia i lei no kākou e lei ai, i mea e wehi a kāhiko iho ai kākou. Lei ʻia ka ʻāina i ka ʻohu, ka ʻōpua, a ma Koʻolau i ʻike aku ai, lei ʻia i nā pali hāuliuli. A ʻo nā pulapula a nā kūpuna i alahula aku i ke au o Moananuiākea, lei ʻia ko kākou ʻāina hānau ponoʻī i nā hohonu kai o Kanaloa. Ma ke mele i haku ʻia he lei e ko kākou poʻe kūpuna. Ma ka makahiki 1895 i paʻi ʻia aku ai ka Buke Mele Lāhui. Ua hōʻiliʻili ʻia nā mele mai kēlā nūpepa kēia nūpepa a paʻi ʻia aku a kui ʻia kēia mau pua i lei hoʻokahi ma ua Buke nei. Haku ʻia nā mele e ka poʻe heluhelu nūpepa, a hoʻouna aku lākou i kā lākou mau mele ponoʻī. Ua nui aʻe nā mele aloha ʻāina, a ua haku ʻia nā mele me he mea lā he kiamanaʻo ʻo ia no kekahi hanana. Eia kākou ke holomua nei i ka makahiki 2020 a ʻo ia like ana nō kā kākou haku mele ʻana. I kēlā makahiki aku nei, hoʻopuka ʻia kekahi pā leo i kapa ʻia ʻo Kūhaʻo Maunakea e nā haku mele Hawaiʻi. ʻIke akula kākou, mau nō ke aloha ʻāina e hoʻolulu nei. A mau nō ka ʻume mageneti i loko o ka puʻuwai o ka lāhui, aia lā ʻo ia ke kuhikuhi a ke hoʻopololei nei iā kākou iho i ko kākou ʻāina hānau a hiki i kēia lā. He nani ia, ma ka haku mele e hōʻike aku ai i ke aloha ʻāina, ua haku wau i mele i hahai akula i nā mele a ko kākou poʻe kūpuna. Ua huli aʻela i ka Buke Mele Lāhui a ma laila nō i ʻike aku ai i mau mele aʻu i nānā ai ma ke ʻano he anakuhi mele. No ka paukū mua, ua like ka pilina ʻōlelo me ke mele ʻo Aole Hopo Iho Na Hawaii, na S. Pinao, i paʻi ʻia ma ua Buke nei i ka ʻaoʻao 34-35. He wahi leo mahalo kēia iā Kauka R. Keawe Lopes Jr., ka mea nāna i haku a hoʻohana i kēia lālani mele, “makeʻe no ka pono o Mauna Kea” ma kāna papa i aʻo aku ai. A no ka paukū ʻekolu, ua hahai ka pilina ʻōlelo iā Hua Kau I Ka Umauma, na J. Heleluhe lāua ʻo D. K. Koa, i paʻi ʻia ma ka Buke Mele Lāhui i ka ʻaoʻao 7-8. Na D. K. Kaumiumi i haku i ke mele ʻo Hoolulu Ke Aloha Aina i paʻi ia ma ua Buke nei ma ka ʻaoʻao 14, a mai kēia mele koʻu hoʻoulu ʻana i ke mele holoʻokoʻa. Eia aʻe kuʻu leo aloha i nā Puʻuwai Hao Kila i moe i ke ala, nā kui e ʻume ʻia nei e ka mageneti, ʻo ke aloha ʻāina nō ia. Nani Wale Puʻuhuluhulu Na. S. Leikuluwaimaka Meleiseā Nani wale ka ʻikena iā Puʻuhuluhulu A nā manu o Kaʻohe e haiamū aʻe nei Nā puʻuwai hao kila moe i ke ala Lāhui makeʻe no ka pono o Mauna Kea He aloha ʻāina kau i ka hano Hanohano Hawaiʻi a mau loa E mau ana ke aloha e hoʻolulu nei I nei ʻume mageneti hoʻolale puʻuwai © Leikuluwaimaka Meleiseā 2020 na Leikuluwaimaka Meleiseā 1 ʻOkakopa 2020 ko mua ko hope

Hakualokualapa Bolacito < hoʻi hope Keolapono, ka Honu o Waiehu Hakualokualapa Bolacito 28 Pepeluali 2021 I nā hulina hema o Maui, aia kahi moku liʻiliʻi ʻo Honuaʻula. ʻO ia nō kahi nona kēia moʻolelo. He mālie a laʻi hoʻi ka nohona kakahiaka o Honuaʻula. I ka puka mai o ka lā a me kona mau kukuna, hoʻomālamalama ʻia mai ke alo o Haleakalā a i loko hoʻi o ke kūʻono o Honuaʻula. Noenoe mai ka Uakea i luna o ka ʻili kai a neneʻe aku i ke kula. ʻO kēia wahi aloha kahi e hoʻomaka ai kēia moʻolelo. I ka poli o ke kūʻono kahi e noho pū nei nā hoa iʻa a pau. No ka nui o ka uluwehi o ke kai, leʻaleʻa a hoʻonanea hoʻi nā iʻa i ka loaʻa o ka ʻai. Aia hoʻi i laila nā nalu leʻaleʻa e heʻe ai. I kekahi manawa, kipa mai nā kānaka maoli a luʻu pū iho lākou i laila. Nanea nā iʻa i ka holo pū ʻana aku me nā kānaka maoli no ka e auaa maikaʻi ka launa pū ʻana o lāua. I ke kūʻono, ua palekana nā iʻa i ka manō nui. ʻO ke kumu, noho nā manō nui ma waho o ke kūʻono no laila ʻaʻole hiki iā lākou ke hoʻopilikia i ia mau iʻa e noho wale ana i laila. I kekahi manawa, kipa aku kekahi honu nui nona ka inoa ʻo Keolapono. No Waiʻehu mai ua Keolapono nei. Ua hānai ʻia ʻo ia i ke kahe ʻana o ka wai o nā wai ʻehā a pēlā nō i loaʻa ai iā ia ka mana mai nā ahupuaʻa ʻehā mai, ʻo Waikapu, ʻo Wailuku, ʻo Waiheʻe, a ʻo Waiʻehu. Holo ʻo ia i ka huakaʻi lōʻihi mai Waiehu aku a ʻau i kēia mau kai e like me nā hoa aloha ʻē aʻe o Honuaʻula. Kipa pinepine ʻo ia i ke one o Honuaʻula, akā inā nō hiki mai nā malihini, ʻo kona hoʻi aʻela nō ia i kai. Hoʻi ʻo ia no ka mea e ukali ana nā malihini iā ia. Ma hope o kāna huakaʻi hoʻi ʻo ia i kona hale, akā naʻe i kona haʻalele ʻana, nīnau aku nā iʻa iā ia e kōkua iā lākou ma ka hoʻopakele ʻana mai ka malihini nīele mai. A no ia kumu i manaʻo ai ʻo Keolapono e pili ana i nā pilikia o kona mau hoa a me kona kōkua ʻana aku. I ka hala ʻana o ke kūʻono ʻo Maʻalaea iā ia, ua ʻike ʻo ia i ka makani ikaika. Ikaika a wikiwiki loa kēia mau makani ʻo Maʻalaea hoʻohālike ʻia me ke kino ʻo Keolapono. Like kona holo ʻāwiki ʻana me ua makani nei. E holo mua a hiki i kona hōʻea ʻana mai i ke kōā ʻo Pailolo. Ma ʻaneʻi, ua nānā ʻo ia i nā manō nui a me ko lākou ʻai ʻana i nā iʻa. E holomua a hiki i kona hoʻi ʻana i ke one o Waiʻehu. I kēlā pō, i mua o kona hiamoe ʻana, ua noi aku ʻo ia i nā wai ʻehā i ka ʻike pono no ke kōkua ʻana i kona mau hoa iʻa. No laila, hoʻomaka ka heleleʻi nui ʻana mai o ka ua Lililehua a e kahe ana me he wai lā a piha nā kahawai i ua ua Lililehua nei. Keu ʻo ia a ka hauʻoli i ke kōkua ʻana o ka ʻāina iā ia me kona mau hoa. hiamoe nō me nā leo nui o nā lani. I ke kakahiaka ʻana aʻe, hoʻomaka ʻo Keolapono e hele hou i ke kūʻono ʻo Honuaʻula. Inu nui ʻo ia i ka wai mai nā wai ʻehā mai e loaʻa ai ka ikaika i mea e holo ai i kāna huakaʻi lōʻihi i Honuaʻula. I kona hiki ʻana mai i ke kūʻono, ua haʻi ʻo ia i kona hoa iʻa no ka hiki iā ia ke kōkua aku iā lākou. Ua nānā ka iʻa pīhoihoi i ka holo ʻana o ua Keolapono nei i kahakai. Ua noho lōʻihi ʻo ia i kahakai a hiki i ka hele ʻana mai o nā malihini a pau. ʻUme ʻo ia nei i nā malihini a kokoke i kona kino, aia nō a aukukū nā malihini, kolo wikiwiki ʻo ia i ke kai i hahai ʻia e nā malihini a pau. Ukali nā malihini i ka honu wiwoʻole i ke kai. Ka pakī ʻana a nā malihini e hoʻopihoihoi i nā manō! Hoʻomaka aʻela ka manō e holo i kahakai. Ua haʻi ʻo Keolapono i nā manō e hōʻoki i ka ʻai ʻana i kona mau hoa iʻa a ʻai i kēia mau malihini. Ua ʻaelike nā manō a hoʻomaka i ka ʻai ʻana i nā malihini. Ua makemake nui nā manō i ka ʻono o ka poʻe malihini. No ia mau kumu, hoʻoleʻaleʻa iho nā iʻa i ke kūʻono ʻo Honuaʻula. No laila, ke ʻike ʻoe i kekahi honu nui i ke kūʻono o Honuaʻula, ʻo Keolapono nō ia e alakaʻi ana i nā malihini i ka manō e malu ai ua ʻāina nei. Pīpī Holo Kaʻao. © Hakulokualapa Bolacito 2021 ko mua ko hope