Kaʻula Kauikeaokea Krug < hoʻi hope ʻAʻohe Uʻi Hele Wale o Kohala Kaʻula Kauikeaokea Krug 15 Kepakemapa 2021 Aloha nui kākou e nā ʻōlali hiwahiwa, mai ka moku kāʻili ao ʻo Lehua ā i ka moku kāʻili aupuni ʻo Hawaiʻi. ʻOiai kākou ma loko o nei wā ʻo ka noho palaualelo ʻana me ke kau mau ʻana o nā maka i ka papakaumaka lolouila, ʻaʻole pinepine ke kipa ʻana o kākou i nā makamaka aloha. Aia naʻe, ʻaʻole e poina nā ʻōlelo aʻo a nā kūpuna i waiho ai no kākou no ka ua mea ʻo ke kipa kūpono ʻana i ko haʻi hale me ka lako. ʻO ka mea ʻāpiki naʻe, pinepine ke kipa ʻia mai o kākou e ka poʻe malihini iā Hawaiʻi nei. A ʻo kekahi o lākou, ua malihini nō i ia loina ʻo ke kipa ʻana me ke aloha. “ʻAʻohe uʻi hele wale o Kohala.” I ʻōlelo aʻo ia na kūpuna mā i ka malihini. ʻAʻole e hele wale i ko haʻi wahi me ka lawe ʻole aku i makana, i ʻai, a i mea e hoʻolako ʻia ai kahi hoʻokipa. I ʻole e lilo ke kipa ʻana i hoʻoluhi na ka poʻe hoʻokipa o luhi auaneʻi i ka pīnaʻi. E hele me ka lako e pānaʻi ai a e kaʻana ai hoʻi no ka hoʻokipa maikaʻi ʻia e ka mea hoʻokipa. ʻAʻole wale nō ia he ʻōlelo no ka hele ʻana i ka hale o kekahi kanaka. He ʻōlelo nō hoʻi ia no ke kipa ʻana i ka ʻāina malihini – he hale kanaka a he hale kanaka ʻole paha. Wahi a Tūtū Kakaʻe, “Pehea kou uʻi? E hele nō me ka lako.” I ka lele ʻana mai o nā malihini he nui lehulehu i Hawaiʻi nei, kipa mai lākou me ka hao wale ʻana nō i ka waiwai o ko kākou kulāiwi. Me he manu kōlea lā e kōlea ana i kona inoa iho me ka ʻai pū ʻana i ka momona o kēia ʻāina ma mua o ka hoʻi ʻana aku i Kahiki. Eia naʻe, i kēia mau lā, ua pākeu ko lākou hoʻoluhi ʻana mai iā kākou i ko lākou lawe ʻana mai i ka haumia a me ka haukaʻe o Kahiki. ʻAʻohe nānā iki i ka maluhia o ko Hawaiʻi poʻe. He nani ia, ʻike ʻia ka nui hoʻolako o ke kālā hoʻokipa malihini i ka waiwai kālā o Hawaiʻi akā ʻaʻole ia he mea e paʻi ai a paʻi me ke olakino o ko ʻoneʻi poʻe. ʻO ka maʻi COVID-19 ke kumu nui e ʻāpono ʻole ai ko ʻoneʻi poʻe i ke kipa ʻana mai o nā malihini mai ka ʻāina ʻē no ka mea, ua lilo ko ka malihini hōʻea ʻana i mea hoʻopōʻino iā kākou, nā kamaʻāina. He kipa hoʻoluhi kā lākou. ʻAʻohe a lākou pūʻolo makana uku pānaʻi e waiwai ai kākou. ʻAʻohe pūʻolo manaʻo aloha e hoʻomaluhia ana i ke olakino o koʻonei kanaka. ʻAʻole nō he launa me nā ʻōlelo kupuna kaulana o luna aʻe nei. ʻAʻole e poina ke kuleana e kaʻa mau ana ma luna o ka malihini i ka wā e kipa ai i ko ke kamaʻāina wahi ōpū weuweu. E manaʻo ʻia ka mea hoʻokipa a me ka mea e luhi ai i ke kipa ʻana. E mahalo ʻia ka hoʻokipa ʻana a me ka hoʻolako ʻana o ke kamaʻāina ma o ka lawe ʻana i makana e pānaʻi ai no ka mālama kūpono ʻana mai. I kēia wā nei, ʻaʻole ana e pāpā ʻia ke kipa ʻana mai o nā malihini. ʻO ka ʻōlelo kauoha wale nō no kēia poʻe kipa, e kipa mai iā Hawaiʻi me ka pūʻolo manaʻo aloha e pono ai ka maluhia o nā kamaʻāina. ʻO ka hahai kānāwai hoʻomalu maʻi ka hana. Pale ʻia ka ihu me ka waha. Makaʻala ʻia ke kū kaʻawale ʻana. A, i loaʻa nō i ka maʻi, e kipa ʻole mai. ʻAʻole e poina ka ʻōlelo noʻeau o luna, no ka mea ʻo ia kekahi o nā ʻōlelo kahua o ka Hawaiʻi. E lawe mau i makana, e lawe mau i mōhai, a e lawe mau i ka ua mea ʻo ka lako i kahi malihini e paʻi ai a paʻi ke aloha. Aloha ʻāina kākou. © Kaʻula Kauikeaokea Krug 2021 na ka Honolulu Advertiser ko mua ko hope

Lokalia Roldan < hoʻi hope Kōlea a Kōlea, Kiʻi i ka Wai Lokalia Roldan 1 Nowemapa 2022 ʻAuhea ʻoukou e nā mamo aloha o kēia ʻāina hoʻoheno, nā mamo a ka ʻĪ, ka Mahi, ka Palena, me ka Palalaui mai ka hikina a ka lā i Kumukahi a i ke kau ʻana i ka mole ʻolu o Lehua, he welina aloha hoʻi kēia i nā manu ʻōiwi o Hawaiʻi nei. ʻO ke poʻomanaʻo i kau aʻela ma luna aʻe nei, ua lohea nō ma ke mele ʻo "Kāhuli Aku, Kāhuli Mai" nō nā pūpū hinuhinu o uka, akā, he manaʻo ʻokoʻa kaʻu e hoʻopaneʻe aku ai i mua o ʻoukou poʻe mamo no ka ʻaihue ʻia ʻana o ko kākou wai a lilo i ka manu o Kahiki! Ma ka ʻōwili nui ʻana o ka wēlau manamana lima ma luna o ke kelepona, kau ka maka i nā mea like ʻole mai ʻō a ʻō o ka honua. I nā pule i hala aku nei, nui ʻino nā wikiō e hōʻike mai ana i ke kiʻi ʻana o ka manu kōlea i ka waiwai o ka Hawaiʻi a lele i kahi mamao loa aku. ʻO ka wai ʻono i kāʻili ʻia, ʻo ia nō ke mele a me ka hula. Ua pūʻāʻā ka maka o ke kanaka Hawaiʻi i ka hoʻolaha hewa ʻana o ka manu kolea i ka ʻike Hawaiʻi, ʻoiai, ʻaʻohe pūnana o ke kōlea ma Hawaiʻi. Ua kapa ʻia hoʻi kēia ʻano manu he Culture Vulture no kona ʻaihue ʻana i nā momi o kekahi lāhui a hoʻolaha no ka pono o kona nohona ponoʻī. ʻO kekahi ʻāuna kōlea, ua huihui ā kōlea lākou ma ka ʻāina ma waho aku o Hawaiʻi, ma Sedona, ʻAlikona a hanehane kekahi mele penei: Nā ʻAumākua Nā Akua E nā kūpuna Nā Kapua Aloha mai Hiki mai, hele mai E hoʻomaikaʻi I kēnā i kēia i ke aloha ʻO kekahi mea ʻāpiki o ia mele, ʻo nā ʻaumakua hea kai hea ʻia? ʻO nā kūpuna hea kai hea ʻia? ʻO nā Akua hea kai hea ʻia? ʻO kēia ʻāuna kōlea, he hui lākou i kapa ʻia ʻo empowerment retreats ma ke kiʻiwawe. Uku ʻia ke kumu e nā lālā o ka hui! No kekahi hanana e uku ʻia ana, mālama ʻia ma Kauaʻi, a uku ʻia he $3,350 a i ka $5,000 no ke komo ʻana i ia hanana. ʻO ka mea ma ʻAlikona, he $2,550 no ‘ehā lā. ʻO nā mea e loaʻa ana ke uku, he yoga a he “personalized” meditation i kēlā me kēia lā, he huakaʻi, a he ʻaha kapu loa. Ke kuhi nei au, ʻo ka breathwork ka mea i hana ʻia ma ka ʻano he mele a oli paha. Pehea lā ka pono o nā haʻawina “Hawaiʻi” i nā lālā ma kēia hui? Ma hea ke kumu o ka pūnana e loaʻa ai kēia mau hua e aʻo ʻia ana? ʻOiai, wahi a kona kahua pūnaewele, ua aʻo ʻē ʻia he 7,000 haumāna ma kēia polokalamu. ʻO ka poʻe Hawaiʻi kahiko, he poʻe kilo lākou. Ua maopopo ʻia ke ʻano o ka manu o Kahiki. Ua kākau ʻia ma ka nūpepa kahiko ʻo Hawaii Holomua i ka makahiki 1893, “Aia i kekahi kau o ka makahiki, e haalele aku ana lakou i ko lakou mau home a lele auna mai la no na Paemoku o Hawaii nei, a o ka manawa ia ua hoolawa ia ko lakou ola ma na kula a me na kualono o ko kakou aina hanau. Ianei lakou, e noho hoonuu ai, a e hiolani ai a uliuli ko lakou umauma i ka momona.” ʻO kēia laʻana, he manu maoli nō, akā, like nō a like me kēia poʻe kōlea aʻu e walaʻau aku nei ma ke kiʻiwawae, ʻo ia hoʻi ka noho hoʻonuʻu me ka hiʻolani ʻana ā loaʻa ka waiwai iā lākou. ʻO kekahi mea hilahila loa naʻe, ʻaʻole no Kahiki wale nō kekahi kōlea. Ke hana lapuwale nei kekahi mau kānaka, he Hawaiʻi a he Polenekia paha. ʻIke ʻia nā hula like ʻole ma nā ʻaha mele, ʻo ka reggae paha ke ʻano, a ʻaʻole i kū i ka Hawaiʻi. ʻAʻole au e hōʻahewa nei i ka hulahula ma ka ʻaha reggae , akā, ʻo ka hula hea ia e hula ʻia ana? No laila eia ka nīnau aʻu e hāpai aʻe ana i mua o ʻoukou, pehea kākou e hoʻonaʻauao ai i ka poʻe lehulehu ke hana kāpulu ʻia kekahi hana noʻeau a ka Hawaiʻi? Pehea kākou e ʻike ai i ka mākaukau i loko o kākou iho e hoʻoponopono aku ai i ka hemahema a haʻi? Eia nō au ke hāpai nei i kuʻu leo mahalo i ka poʻe hoʻopāpā wiwo ʻole ma kiʻiwawe a me Tik Tok paha e kuhi pololei ana i ka mea hewa, koni aku i ka lae, a hoʻākaaka i ka ʻoiaʻiʻo. Pēlā nō e hoʻolaha koke ai i ka ʻoiaʻio. ʻO ka ʻike ʻana i ko kākou mākaukau, e hoʻomanaʻo kākou i kekahi ʻike waiwai a ke kūpuna, ʻo ia hoʻi ka moʻokūʻauhau. Ma kekahi ʻano, he mea ka moʻokūʻauhau e ʻike ai i ka paʻa o kou ʻike, me kou pilina i kekahi ʻohana a ʻāina paha. Ma ka moʻolelo o Hiʻiakaikapoliopele, kainō, he malihini ʻo Pele no Kauaʻi, eia nō naʻe, ua hea ʻia nā mākani he nui loa no Kauaʻi, a pēlā i ʻike ai ʻo ia he kamaʻāina. No laila, e noʻonoʻo: he aha ka moʻo o kou ʻike? E hoʻopaʻa i ke kahua a ma hope ke kūkulu. Eia hoʻi, ʻo ka mea nui a kākou, e nihi ka helena i uka o Puna o ʻike auaneʻi i ke aliʻi nui o Oʻahu iā Kakuhihewa. Inā ʻaʻole i paʻa ka ʻike iā ʻoe e ʻimi aku i kekahi ala e hoʻākaaka ai a hoʻomaopopo ai i ka ʻike. ʻAʻole i pau ka ʻike o ka Hawaiʻi ma ke au i hala, ʻo ia mau nō ka ʻike Hawaiʻi e ola ana ma muli o nā kūpuna, nā mānaleo, nā kumu hula, nā kumu ʻōlelo Hawaiʻi, nā kānaka paʻa mele, nā kānaka paʻa moʻolelo, ka pūʻulu nūpepa kahiko, a ia mea like. E hāpai mai i ka nīnau. E hana kākou i ka mea i hiki me ka naʻauao, ʻo ia ka mea nui. © Lokalia Roldan 2022 ko mua ko hope

Kanikapila Chong < hoʻi hope Hui Mālama i ke Ala ʻŪlili Kanikapila Chong 15 ʻOkakopa 2021 I kēia wā o ka ʻoihana haole, e ʻimi ana kākou i kahi hoʻopā ʻole ʻia e nā halekuʻi a hoʻi i ka hana kahiko e like me ka wā o ko kākou mau kūpuna. Ma Paʻauilo Hawaiʻi i ka ʻili ʻo Koholālele, aia kekahi hui ke hoʻomau nei i ka hana a ko kākou poʻe kūpuna ʻo ia hoʻi ka hana mālama ʻāina. Ua kapa ʻia lākou ʻo Hui Mālama I Ke Ala ʻŪlili a he aloha ʻāina maoli nō lākou. I nā makahiki 1990 i kanu ai ke kula ʻo Kamehameha i nā kumu lāʻau palepiwa ma nā ʻeka he 12,700 me ka manaʻolana e lilo kēia mau kumu lāʻau i wahie no ka hoʻoholo ʻana i kekahi hale hoʻolako uila ma Hilo. I ia wā ua kūʻē ai ka poʻe o Hilo i kēia hale hoʻolako uila. No laila ʻaʻole i kūkulu ʻia. Akā aia nō ia mau kumu lāʻau ke ola mau nei i kēia lā. ʻAʻole e hoʻolako nā kumu lāʻau palepiwa i ka meaʻai, he malu wale nō a ma mua o kēia mau kumu lāʻau palepiwa, he ʻano paʻakikī ka ulu ʻana o nā me mea kanu ʻē aʻe. Ma mua o ka hoʻomaka ʻana o kēia ka hui waiwai ʻo HuiMAU, ua noiʻi ka ʻohana Kailiehu e pili ana i ko lākou ʻohana a loaʻa iā lākou kekahi ʻāina i Paʻauilo. ʻO kēia ko lākou ʻāina Kuleana mai ko lākou mau kūpuna mai. Ma hope o ka loaʻa ʻana o kēia ʻāina iā lākou, hoʻoholo manaʻo ihola lākou e mālama i kēia ʻāina a e hoʻihoʻi aku i ke ʻano e like me ka ʻāina ma mua o ka hōʻea ʻana o nā mikioneli. Ua hoʻomaka ʻia kēia hui e ka ʻohana Kailiehu a me Noʻeau Peralto, ke kāne a kekahi wahine o ua ʻohana nei, a Haley Kailiehu. A e like me ka ulu ʻana o ka mea kanu, pēlā kēia hui waiwai lua ʻole. Hoʻomaka ʻia akula ʻo HuiMAU i ka makahiki 2015. A ʻo ka pahuhopu nui o kēia hui, ʻo ia hoʻi ka mālama ʻana i keia ʻāina kupuna. I ia wā, mau nō nā kumu lāʻau palepiwa i kanu ʻia i nā ʻeka he 12,700 ma loko o nā ʻeka he 30,000 i loaʻa i ke kula ʻo Kamehameha, no laila ʻo ka hana mua ka huki ʻana i ua mau kumu lāʻau nei. No nā makahiki lōʻihi he ʻelima i hala, ua huki ʻia nā kumulāʻau a hōʻola hou ʻia nā mea kanu Hawaiʻi. Ma hope o ia mau makahiki ʻelima, ua kū mai kekahi ʻoihana kua lāʻau nāna e huki i nā kumu lāʻau a hāʻawi aku. Hoʻomau lākou e kanu a mālama i kēia ʻāina a hānai i ke kaiāulu o Paʻauilo. I kēlā makahiki aku nei ua hele a laha ka maʻi ahulau COVID-19, no laila ua ʻano paʻakikī ka hana ʻana a me ke kūʻai ʻana i ka meaʻai. Akā, ke hāʻawi manuahi aku nei kēia hui i nā ʻeke meaʻai i piha i ka mea ʻai i hoʻoulu ʻia i ke kaiāulu o Paʻauilo me nā mea kanu i ulu ma Koholālele. ʻO kēia ʻano hui waiwai lua ʻole ka mea nāna e alakaʻi iā kākou i kekahi nohona kūʻokoʻa. E kākoʻo kākou iā lākou a e kaukaʻi ʻole i ka poʻe ʻē aʻe no waho mai. Ua mālama ko kākou mau kūpuna i ka ʻāina a no ia kumu, mālama ka ʻāina i ko kākou mau kūpuna. E pili pū kākou i ka hana a kākoʻo i kēia mau Aloha ʻĀina e hoʻi i ka piko. © Kanikapila Chong 2021 na Kanikapila Chong ko mua ko hope

Kaya Leonard < hoʻi hope Mai kūʻai i ka Bibimbap! Kaya Leonard 6 Nowemapa 2026 E ka poʻe ʻono i ka meaʻai Kōlea, e ka poʻe e ʻai mau i ka bibimbap, e ka poʻe i ʻai ʻole mua i ka bibimbap, no ʻoukou nō kēia ʻōlelo: Mai kūʻai i ka bibimbap! ʻOiai he mea ʻai Kōlea kaulana ka bibimbap, hiki nō paha ke kūʻai i ka bibimbap i nā hale ʻaina Kōlea a pau ma Hawaiʻi nei. He mea ʻai kaulana ka bibimbap, a he mea ʻai ʻono nō ia. Akā, e hōʻole i ke kūʻai ʻana i kēia mea ʻai ma ka hale ʻaina. Inā he mea ʻai ʻono ia, no ke aha e kūaʻi ʻole ʻia ai? No ka mea, e aho ka hoʻomākaukau ʻana ma ka hale. He aha ia mea ʻo ka bibimbap? Inā e ʻoka ʻia ka bibimbap, e lawe ʻia mai ana kekahi pola. He pola hao i kekahi manawa, akā inā i ʻoka ʻia aku ka dolsot bibimbap, he pola pōhaku wela loa ka mea e lawe ʻia mai ana. ʻO ka dolsot kēlā pola pōhaku. I ka ʻike mua ʻana i ka bibimbap, he papa lauʻai ka mea e ʻike ʻia ana. Eia hoʻi, he mau paukū ko ka pōʻai o ke pola, me kekahi hua moa i waena. He aha nā mea o loko? Inā ʻoe i koho i ka bibimbap me ka ʻiʻo, ʻo ia nō kekahi paukū. ʻO nā lauʻai maʻamau kekahi paukū, ʻo ia nā lauʻai i hoʻomākaukau ʻia ma ke ʻano he banchan: ʻo ke kawowo pāpapa ʻoe, ʻo ke kāloke ʻoe, ʻo ka lūʻau haole ʻoe, ke kūkaelio ʻoe, ka sūkini ʻoe, ke kaʻukama ʻoe, a me kekahi mau mea hou aku. Ma lalo o ia papa lauʻai me ka ʻiʻo, a me ka hua moa i kau ma luna loa, aia ka laiki. Lawe ʻia kekahi ʻōmole o ke kai e ninini ai ma luna o ka bibimbap. He kai ʻulaʻula, pikapika, a momona ia, ʻano like me ke kai gochujang. Ma hope o ka ninini ʻana, paʻi ʻia nā mea i loko o ke pola. ʻO ka hopena ka ʻulaʻula loa o kēia meaʻai! Ke manaʻo nei paha ʻoe no ka wewela o ka waha i ka ʻai ʻana i kēia mea ʻulaʻula, a me he mea lā, e komo ana kā ke ahi pele i loko ou! Mai makaʻu i ka pikapika o ka bibimbap. ʻAʻole like kou waha me ke ana kahe pele; na ka nui o nā mea i hoʻohui ʻia e pale aku. Akā nō naʻe, he pikapika ko ka bibimbap, inā ʻeha wale ka waha. ʻOno loa ka bibimbap! No laila, he aha lā ke kumu e hōʻole ai i ke kūʻai ʻana i ka bibimbap? ʻO ka pilikia, ka pipiʻi kā hoʻi o ka meaʻai Kōlea ma Hawaiʻi. ʻAʻole kēia he meaʻai hana nui o ka hoʻomākaukau ʻana. He mea maʻalahi nō ka hoʻomākaukau ʻana i ka bibimbap! Kāwili i ke kai, kuke i ka laiki, baila i nā lauʻai, a paʻi i nā mea a pau! Ke hele ʻoe i ka hale ʻaina Kōlea, e aho ka ʻoka ʻana i ka meaʻai pohihihi o ke kuke ʻana. Mai kūʻai i ka bibimbap he 20 kālā ke kumu kūʻai. E ka mea heluhelu, mai kūʻai i ka bibimbap! Pehea e hoʻomākaukau ai i ka bibimbap? No ke kai, e kāwili ʻia kēia mau mea: ʻelua puna nui gochujang, hoʻokahi puna nui ʻaila sesamī, hoʻokahi puna nui kōpaʻa, hoʻokahi puna nui wai, hoʻokahi puna kī wīneka, hoʻokahi puna kī ʻakaʻakai pīlau i ʻoki liʻiliʻi ʻia, hoʻokahi puna nui hua sesamī. E baila i nā lāʻau haole a me nā kawowo pāpapa, a e hoʻomākaukau ma ke ʻano he banchan- me ka ʻakaʻakai pīlau i ʻoki liʻiliʻi ʻia, ka ʻaila sesamī, nā hua sesamī, a me kekahi mau mea hou aku i kuhihuhi ʻia e ka lekapī. E palai i nā kāloke a me nā kūkaelio i ʻoki ʻia, a palai hoʻi i ka hua moa. E hoʻokomo i ka laiki i kuke ʻia i ke pola, a kau ʻia nā lauʻai a me ka hua moa ma luna. E ninini i ke kai, a paʻi i ka bibimbap. E ka mea heluhelu, maʻalahi kēia lekapī i kāu heluhelu ʻana? ʻAʻole paha maʻalahi kēia lekapī inā ʻoe molowā, a inā ʻaʻole ʻoe ʻai i ka banchan. Nui nō ka hana e hoʻomākaukau ai i nā lauʻai ma ke ʻano he banchan ma mua o ka ʻai ʻana i ka bibimbap, ma laila ka hapanui o ka hana. ʻO nā Kōlea, he mea maʻamau iā lākou ka loaʻa o nā lauʻai banchan, no laila, maʻalahi aʻe ka bibimbap. Pehea e maʻalahi ai ka hoʻomākaukau ʻana i ka bibimbap? E wehewehe hou ka mea kākau i ia mea he bibimbap i mea e hoʻomaopopo ai ʻoe. ʻElua māhele o ka huaʻōlelo ʻo bibimbap: bibim a me bap. ʻO ka manaʻo o bibim, ʻo ia ke paʻi ʻana, ke kāwili ʻana. ʻO laiki ka manaʻo o bap. I bibimbap ka bibimbap i ka bibim ʻana i ka bap! E hoʻokomo ʻia nā lauʻai i loaʻa iā ʻoe. E hoʻokomo ʻia ka ʻiʻo a me ka hua moa inā loaʻa iā ʻoe. ʻO ka laiki a me ke kai nā mea e pani ʻole ʻia, akā hiki ke kuapo i nā mea ʻē aʻe e like me ka mea i loaʻa. I mea e maʻalahi aʻe ai ke kai, e hoʻohana paha ʻoe i ka gochujang a me ka ʻaila sesamī. E ʻokoʻa iki ana ke ʻano o ka ʻono, akā e mau ana nō. ʻO ia nō ke ʻano o ka bibimbap maoli, i hoʻomākaukau ʻia ma nā hale o ka ʻāina Kōlea. Ua kapa ʻia ka bibimbap ʻo ka mea ʻai Aupuni o Kōlea, a no laila, he keu nō ke aloha o ka poʻe Kōlea no kēia meaʻai. He mea ʻai ka bibimbap e hoʻomanaʻo ai nā Kōlea i ko lākou wā kamaliʻi a i ko lākou ʻohana, he mea ʻai home nō ia. ʻO kekahi haliʻa aloha o ka mea kākau, ʻo ia ka nānā ʻana i ka polokalamu kīwī Kōlea ʻo Reply 1988 me kona makuahine. I kekahi lā a māua e nānā ana i ua polokalamu nei, ua hoʻohaliʻa ʻia aʻe māua i ko māua ʻohana ma Kōlea. Aia māua e nānā ana i ka meaʻai a lākou e ʻai ana, ua ʻono ka mea kākau i kekahi meaʻai Kōlea. Ma muli o ka maʻalahi o ka hoʻomākaukau bibimbap, ua hana māua penei: hoʻohui ʻia ka laiki, ka lekuke i poke ʻia, ka gochujang, ka ʻaila sesamī, a me ka hua moa i palai ʻia. I kekahi manawa, ua hoʻokomo ʻia ke kaʻukama kimchi e palakē ana, he ʻaneʻane pohō. I kekahi manawa, ua hoʻokomo ʻia ka ʻiʻo. ʻO ia bibimbap maʻalahi loa, he bap ia i bibim ʻia, a he ʻono nō! ʻO kekahi kumu paha e kūʻai ai ʻoe i ka bibimbap, ʻo ia ka laiki paʻapaʻa i paʻa i ke pola dolsot (ka nurungji). Ma muli o ka wela o ke pola dolsot, hele ka laiki o lalo a paʻapaʻa. ʻO kekahi poʻe, ʻai lākou i kēia laiki paʻapaʻa, a ʻo kekahi hana a nā Kōlea, ninini ʻia ka wai wela ma luna i mea e lilo ai ia i kī laiki. Inā ʻoe makemake i ka laiki paʻapaʻa, ʻaʻole ʻoe e hoʻomākaukau i kēlā ʻano bibimbap i ka hale inā ʻaʻole ʻoe i kūʻai i ka dolsot. Ma waho o ka bibimbap dolsot, mai kūʻai hou ʻoe i ka bibimbap, inā ʻaʻole i loaʻa ka puʻu kālā iā ʻoe. ʻAʻole kohu ka pipiʻi o ka bibimbap i ka maʻalahi o ka hoʻomākaukau ʻana, a ʻaʻole nō hoʻi kohu ka meaʻai bibimbap i ka hale ʻaina: he meaʻai home nō ia. He lekapī maikaʻi kēia no nā haumāna ʻilihune, nā kānaka moloā i ke kuke ʻana, a me nā kānaka ʻono i ka mea ʻai Kōlea like ʻole. E ka poʻe aloha i kēia meaʻai ʻono loa, e hana e like me nā Kōlea: e hoʻomākaukau ʻia ka bibimbap ma ka hale, mai kūʻai aku. © Kaya Leonard ko mua ko hope

Kalehuakea Kelling < hoʻi hope He Aloha no ke Kūʻauhau Kalehuakea Kelling 1 Nowemapa 2020 E nā hoa makamaka o ka ʻāina aloha, he leo wawalo kēia e hoʻohanohano ana i kahi meʻe aloha nui ʻia, ʻo Samuel Mānaiakalani Kamakau. Ua hala iho nei kona lā hānau piha ʻelua haneli me ʻelima, i ka lā 29 o ʻOkakopa. No laila, he moʻolelo pōkole kēia no nā hana kupanaha āna i hoʻokō ai i loko o kona ola ʻana ma ka honua nei. Hānau ʻia ʻo Kamakau i ka makahiki 1815, ma Manuʻaʻula, Waialua, Oʻahu. He pua ʻo ia na Kapakanaka he kāne, lāua ʻo Kihapūpū he wahine. Ma kona wā ʻōpio i ʻupu aʻe ai kona aloha no ka lāhui a me ka ʻiʻini e hoʻomau ai i ka ʻike o nā kūpuna. Komo ʻo ia i ke kula nui ʻo Lahainaluna i ka makahiki 1832, i kona mau makahiki he ʻumikūmāhiku. Noho ʻo Kamakau ma Maui no kekahi mau makahiki no ke kākau ʻana i ʻelua mau puke wehewehe ʻōlelo Hawaiʻi, a me ka unuhi ʻana i ka baibala mai ka ʻōlelo Lakina a i ka ʻōlelo Hawaiʻi. Ma laila pū hoʻi i male ai ʻo Kamakau me Sarah Haʻinakolo Kupanihi, he wahine no Kīpahulu, Maui. I loko o kona ola, ua nui ʻino nā ʻano mea kupaianaha āna i hoʻokō ai. Iā ia e noho ana i nā hono a Piʻilani, ua lilo ʻo ia i luna makaʻāinana no nā ahupuaʻa ʻo Hāna a me Wailuku. Ma muli o kāna hana kamahaʻo, noi ʻia hoʻi ʻo ia e lilo i luna makaʻāinana no ka mokupuni o ka maka ʻewaʻewa, no Oʻahu. ʻOiai ua ʻike ʻo Kamakau i ke koʻikoʻi o ka hoʻomau ʻana i ka ʻike kupuna, komo ʻo ia i ka hana i hoʻokumu ʻia e Sheldon Dibble lāua ʻo Kauikeaouli. He ʻahahui ia no ka ʻimi ʻana aku i nā moʻolelo kahiko, a ʻo ia ka ʻahahui ʻimi moʻolelo (Royal Hawaiian Historical Society) mua loa ma Hawaiʻi nei. Hoʻokuleana ʻia ʻo Kamakau me kona hoa papa ʻo Davida Malo e ʻimi i ia mau moʻolelo a paʻi ma ka nūpepa. I mea kēia ʻahahui e palapala aku ai i nā moʻolelo o ka wā i hala no ka hoʻoili ʻana i ka ʻike no nā hanauna e hiki mai ana. Wahi a Kamakau, “He makemake koʻu e pololei ka moolelo o koʻu one hanau, aole na ka malihini e ao iau i ka moolelo o koʻu lahui, naʻu e ao aku i ka malihini.” (Ke Au Okoa, 16 Okatoba 1865). He ʻōlelo koʻikoʻi kēia e hoʻike nei i ka ʻiʻini i loko ona e hoʻōla ai i kēia mau moʻolelo, a nāna nō i hoʻokō. Ua hoʻolako ʻo Kamakau i nā moʻolelo o ke au i hala, a paʻi ʻia nā moʻolelo no ka naʻi ʻana o Kamehameha i ke aupuni o Hawaiʻi, a me ka nohona o ka poʻe kahiko. Eia naʻe i ia manawa āna e kākau ana i kēia mau moʻolelo ma ka nūpepa, ua hoʻohalahala ʻia ʻo ia e kekahi mau lālā o ka lāhui. Na ia mau lālā i pane aku iā Kamakau ma loko o ka nūpepa e loiloi ana i kāna mau hana. Ua manaʻo ʻia he kūpono ʻole ka hoʻolaha ʻana aku i kēia mau moʻolelo i ka lehulehu me he mea lā kaulaʻi ʻia nā iwi i ka lā. E ʻole ko Kamakau palapala ʻana i kēia mau momi o ke au i hala, loaʻa ai iā kākou ia mau waiwai o ka ʻike kupuna. No laila, e mahalo pau ʻole kākou iā Kamakau i kona noke ʻana e palapala i kēia mau moʻolelo i loko nō o ke ala piha i ke ʻāʻumeʻume. Liʻu ʻia kēia mau hune moʻolelo i ka paʻakai no kākou! ʻAʻole o kana mai nā kuleana i ʻauamo ʻia e Kamakau ma kona ola. He hoʻokahi kaʻau me ʻelima kāuna ka lōʻihi o kona wā ma kēia honua nei. I ka mahina ʻo Kepakemapa, i ka makahiki 1876, ua hoʻi kēia lama kukui i ke ao polikua a Kāne. Ola mau kona hoʻoilina ma o nā pua e ʻauamo nei i ke kuleana e hoʻōla i ka ʻōlelo a me ka moʻomeheu Hawaiʻi ma ke kula kaiāʻōlelo ʻo Samuel M. Kamakau. He kahua kula kēia e noho pohu laʻi ana ma ka ʻāina hoʻopulapula a Jonah Kūhiō Kalanianaʻole, i uka o Haʻikū, i ka malu o Kaualehu. I ka makahiki 2000 i hoʻokumu ʻia ai kēia kula kaiāʻōlelo e Kumu Makalapua Alancastre lāua ʻo Kumu Kawehilani Lucas i mea e ola mau ai kona inoa. A e like hoʻi me Kamakau ka mea paʻa moʻolelo, kaukaʻi ke kula ʻo Kamakau ma luna o ka mālama ʻia ʻana o ka mauli o kākou mai kēlā hanauna a i kēia hanauna. Ua pōmaikaʻi au i ka hele ʻana i kēia kula mai ka papa ʻeono a hiki i koʻu hemo kula ʻana. Ma Kamakau nei, he mea nui ka maiau o ke kākau ʻana a me ka hoʻomākaukau ʻana i nā haumāna ma o ke kuanaʻike o nā kūpuna. ʻOiai ua palapala aku ʻo Kamakau i kekahi mau kumu waiwai a paʻi ʻia aku ma ka nūpepa kahiko, ua ʻupu aʻe ka manaʻo e hoʻopuka ke kula i mau kumuwaiwai kekahi i mea e kū like ai ke kula me ua kanaka ihu pani nei. I kēia au, ua hoʻopuka ke kula i kekahi mau kumu waiwai ʻōlelo Hawaiʻi - he puke wehewehe punaewele, kapa ʻia ʻo Manomano.io , a he pāʻani huaʻōlelo ma luna o ke kelepona, kapa ʻia ʻo Lehulehu, ʻoiai lehulehu a manomano ka ʻikena a ka Hawaiʻi! Haʻaheo kēia i ka hoʻomau ʻana i ka hoʻoilina a ua Kamakaunei, a me Kamakau ke kula. Iā ʻoe e ke kukui ʻaʻā mau pio ʻole, he wahi leo mililani kēia no ka ili ʻana mai i ka wai ʻeleʻele a ka poʻe ʻike. E mau ana kou inoa no nā hanauna e hiki mai ana. Ua inu a kena! © Kalehuakea Kelling 2020 ko mua ko hope

Tucker Larue < hoʻi hope E Nā Kiaʻi Kai Tucker Larue 31 ʻOkakopa ʻAuhea ʻoukou e nā kiaʻi a Kū lāua ʻo Kanaloa, e nā kiaʻi o ke kai pāpaʻu a me ke kai hohonu, e nā kiaʻi ʻo ka mālama ʻana i ke kai o Hawaiʻi nei. Eia mai kekahi manaʻo no nā lawaiʻa a me nā kānaka puni iʻa. Aloha aʻe e nā hoa o ke kai. Ke ʻeha nei ʻo Kū lāua ʻo Kanaloa i ka hoʻopalaleha ʻana i ka lehulehu iʻa. Eia nō au ke hoʻolale aku nei i nā lawaiʻa a pau e kilo aʻe i ko ʻoukou mau wahi luʻu punahele i mea e ʻike ai i kēia pōpilikia. Kākaʻikahi ka loaʻa ʻana o nā wahi ma Oʻahu nei me nā ʻano iʻa like ʻole. Pili paha kēia i ka māhuahua ʻana o ka lehulehu kānaka ma Oʻahu nei. ʻAʻole wale nō i pili kēia i ke kai pāpaʻu. Ke holo ʻoe i ke kai hohonu ma luna o ka moku, e ʻikemaka ana ʻoe i ke emi ʻana i ka nui o nā iʻa o laila kekahi. No ke aha? ʻO ka nui o ka poʻe malihini e kipa mai ana i kēia mokupuni nei, ʻo ia nō hoʻokahi kumu. He pilikia nō ke kauoha a me ka hoʻolako ʻana i ka ʻahi i loko o nā hale kūʻai nui. ʻO ka ʻahi, ke aku, ka mahimahi, ka ʻono. ʻO ia nō nā iʻa i makemake ʻia e nā kānaka a pau e holoholo kūʻai ana i nā hale kūʻai. ʻO ia nō nā iʻa o ke kai hohonu. He ʻano tutua ka ʻiʻini ʻana o nā malihini i ua mau iʻa nei, a ʻaʻole hiki iā kākou ma Oʻahu nei ke hoʻonā i ka pōloli o ua tutua nei. He aha ke kumu o ke emi ʻana o ka nui o nā iʻa i ke kai pāpaʻu? ʻO ia hoʻi ka naʻaupō i nā kānāwai lawaiʻa. ʻO wai ka mea e nānā ʻole nei i ke kānāwai? ʻO nā kānaka e noho nei ma Oʻahu. Nui nā kānaka e noho nei ma Oʻahu. Nui nā kānaka e hoʻonaʻauao ʻole ʻia i ua mau kānāwai nei. A ʻo kekahi mau kānaka ʻē aʻe, ʻaʻole lākou nānā i ke kānāwai. He mau kēkake nō. ʻAʻole lākou makemake e mālama i ka lehulehu iʻa ma muli o kā lākou ʻauʻa. E hoʻohilahila iā lākou! E noʻonoʻo iho kākou i kā kākou mau keiki, moʻopuna, a me nā hanauna o ka wā e hiki mai ana. Aia ka pono ʻo ko kākou mālama ʻana i nā kumuwaiwai o ka ʻāina a me ke kai i ʻole ai e ʻaihue ʻia kēia mau makana waiwai mai nā keiki o ka wā e hiki mai ana. He momi nō na iʻa o ke kai, he momi hoʻi ke kalo o ka ʻāina, a he momi ke aʻo ʻana i kēia nohona i nā ʻōpio o Hawaiʻi nei. Na kākou e hana pono a e hoʻomanaʻo i ka ʻōlelo a nā kūpuna o kēia ʻāina, ʻo ia hoʻi, “ He aliʻi ka ʻāina, he kauā ke kanaka .” Pehea kākou e kōkua ai i ke ola o ka lehulehu iʻa i ke kai hohonu a me ke kai pāpaʻu? He kōkua nui ka hoʻomalu ʻana o kekahi mau wahi lawaiʻa a puni ka mokupuni. I kēia manawa ʻānō, aia he ʻumi wahi kai i hoʻomalu ʻia ma Oʻahu nei. ʻO ia hoʻi ʻo Hanauma, Pūpūkea, Waikīkī, Moku o Loʻe, Heʻeia, Mamala, Maunalua, Pōkaʻī, Waialua, a me Lēʻahi. ʻAʻole hoʻomalu piha ʻia kēia mau wahi, akā loaʻa kekahi kānāwai. He mau puʻuhonua ua mau wahi nei e mālama ai ka iʻa. Ke mālama kākou i kēia mau puʻuhonua iʻa, hālana ka lehulehu iʻa a e malele nā iʻa i nā wahi kai a pau. He aha kā kākou kuleana ma ia mau puʻuhonua? E waiho wale! Mai lawaiʻa i laila! ʻO kekahi mau lawaiʻa, ʻaʻole lākou e kākoʻo iki ana i kēia manaʻo. Akā, eia ka manaʻo nui. ʻO ka hoʻoholo ʻana i kekahi wā kapu, e like me ke kānāwai ma Lēʻahi. Ma Lēʻahi, ʻaʻole ʻae ʻia ka lawaiʻa ʻana i nā makahiki helu paʻewa, a laila, ke hōʻea mai kahi makahiki aʻe, hiki ke lawaiʻa hou. He manawa kūpono kēia no ka hoʻonui ʻana o ka lehulehu iʻa. ʻO kekahi pilikia nui, ʻo ia nā kānaka luʻu e kiʻi ana i ka iʻa i ka pō. ʻO ka pō, ʻo ia ka manawa no ka iʻa e hiamoe. ʻO nā uhu, nā kūmū, weke, munu, pānuhunuhu, ʻo ia nō nā iʻa ʻo ka hiamoe ʻana i ka pō. Inā kākou kiʻi i kēia mau iʻa i ka pō, ʻo emi auaneʻi ka lehulehu. E hoʻoikaika kākou i kēia mau kānāwai. Mai kiʻi i ua mau iʻa like ʻole nei i ka pō. Inā ʻaelike ʻoukou i kēia manaʻo, mai makaʻu, e pane aʻe me ka leo nui. E hāpai kākou i ka pila i mea e hoʻoikaika ai i nā kānāwai lawaiʻa. E aʻo mai i nā kānāwai lawaiʻa a pau a e kiʻi i kāu mau iʻa ponoʻī. E mālama i ko kākou mau wahi luʻu punahele. Eia nō nā kuleana a kākou. Ke māhuahua nei nō ka lehulehu kānaka a he pono ka hana koke ʻana. E hahai i nā loina o ka wā kahiko a e hōʻike kākou i nā keiki i nā hana kūpono. ʻO ia hoʻi ke kiaʻi ʻana i ke kai hohonu, ke kai pāpaʻu, nā mea kanu, nā holoholona, a me ka ʻāina o ko ʻoukou mau kūpuna. I ola Kanaloa, i ola kākou. © Tucker Larue ko mua ko hope

Kamālamalama Ishii < hoʻi hope Eō Hawaiʻinuiākea! Eia Kā ʻOukou Papa Haumāna Kauleo M.H. 2025-2026! E pili mai! Kamālamalama Ishii 5 Nowemapa 2026 E kuʻu pua o Hawaiʻi e kū haʻaheo ana ma Mauna Kea. E kuʻu liko o Kauaʻi, ua pulu i ka wai aʻo Waiʻaleʻale. Eia nō kākou ke ʻākoakoa mai nei i ke kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa no ka ʻike naʻauao. ʻO kekahi o kākou, ua kau i kēia huakaʻi ma lalo o Hawaiʻinuiākea ma o ʻelua ala: ʻo ia ʻo Kamakakūokalani kahi a ka ʻike Hawaiʻi e aʻo ʻia ai, a me Kawaihuelani no ka poʻe nona ka ʻiʻini no ka hoʻōla hou ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi. He mau papahana hou aku nō ma lalo o Hawaiʻinuiākea no nā haumana Hawaiʻi e kau ʻole i ua mau ala nei, ʻo ia hoʻi ʻo Native Hawaiian Student Services (NHSS) a me Ka Papa Loʻi ʻo Kānewai. ʻO kekahi papahana i hoʻokumu ʻia no ke kākoʻo ʻana mai i nā haumāna ma lalo o Hawaiʻinuiākea, ʻo ia hoʻi ka Papa Haumāna Kauleo o Hawai‘inuiākea (Hawaiʻinuiākea Student Advisory Board). I ka makahiki 2010 i hoʻokumu mua ʻia ai kēia papa haumāna e ke poʻo mua o Hawaiʻinuiākea i mea e haʻi ai i nā haumāna e pili ana i nā hana ma ke kulanui. ʻO kekahi pilikia i kēlā wā, ʻo ia ke emi ʻana o ka hoihoi o nā haumāna i ke kau ʻana i kēia papa haumāna. Ma muli o ia emi ʻana o ka hoihoi, i ka makahiki 2013 i pau ai ua papa haumāna nei. Ua hala ʻehiku makahiki a i ka makahiki 2020 i hoʻōla hou ʻia ai ka hui e Nālani Balutski lāua ʻo Ululani Oliva ma o ko Nālani haku ʻana i wahi no kēia hui i loko o ka puʻu kālā ʻo Kapaʻakea. ʻO ka pahuhopu o kēia hoʻōla hou ka hoʻokumu ʻana i ala no ka ʻuao a me ka hōʻike manaʻo ʻana a nā haumāna. I kēia makahiki, ʻeono mākou haumāna e kū nei i kēia hui ma ke ʻano he mau ʻelele no nā papahana ma lalo o Hawaiʻinuiākea. Eia ko Kamakakūokalani, ʻo Momi Bachiller, no Kīhei, Maui mai, a me Kuhi Leong, no Waiau, Oʻahu mai. ʻO ko Kawaihuelani, ʻo Kawaiola Kapuni, no ʻUlupalakua, Maui mai, a me Keanu Suyat-Okamoto, no Kalihi, Oʻahu mai. A ʻo ko NHSS, ʻo Kiʻinani Rosario, no Waiʻanae mai, a me kou mea kākau, ʻo Kamālamalamaonālani Ishii, no Kōloa, Kauaʻi mai. ʻO ka mea ʻāpiki, ʻaʻohe o mākou lālā no Ka Papa Loʻi o Kānewai i kēia manawa. No laila, ʻo mākou kā ʻoukou papa haumāna kauleo o ka MH 2025-26! ʻEkolu hui o ka Papa Haumāna Kauleo, ʻo ia hoʻi: ka hui kālai, ka hui laulā, a me ka hui hāpai. Na ka hui kālai e hoʻokumu i mau hanana i mea e hoʻopili ai i nā haumāna o Hawaiʻinuiākea. ʻO ka hui laulā ke hoʻolaha a laha loa nā hanana ma lalo o Hawaiʻinuiākea, ʻaʻole nā hanana wale nō e hoʻokumu ʻia e ka hui kālai. Hui nā haumāna ma ka hui hāpai me nā poʻo o Hawaiʻinuiākea, ʻo ia hoʻi ʻo Keawe Lopes no Kawaihuelani, ʻo Kamana Beamer no Kamakakūokalani, a me Jon Osorio no Hawaiʻinuiākea. Hāpai a kamaʻilio ʻia nā manaʻo mai nā haumāna ma lalo o Hawaiʻinuiākea e kēia hui. Na ka hui hāpai nō hoʻi e haku i mau anamanaʻo i mea e ʻike ai i ua mau manaʻo nei o nā haumāna. ʻO kekahi hanana a mākou i mālama ai, ʻo ia ka Māmaki Mixer ma ka lā 25 o Kepakemaka ma ka hola 10:30-11:30 a me ka hola 3-5. Na ka hui kālai i hoʻokumu i kēia hanana a laila hoʻolaha ka hui laulā i ua hanana nei ma o kā mākou Instagram! No kēia pāʻina mākou i hoʻomākaukau ai i mau kī māmaki a me ka mea ʻai ʻo ʻĀina Bars e pū paʻakai ai. I kēia pāʻina mākou i hoʻolaha ai i ka hui a me kā mākou pahuhopu, ʻo ia hoʻi ke kūkā kamaʻilio ʻana me nā haumāna a me nā kumu no ka hoʻomaikaʻi ʻana iā Hawaiʻinuiākea. Ma hope o ko mākou hoʻolauna ʻana, ua kūkā kamaʻilio mākou me nā kānaka i hele mai i ka Māmaki Mixer a ʻike i ko lākou manaʻo no Hawaiʻinuiākea, inā he pilikia ko kekahi a he manaʻo paha. Inā ulu kou hoi i kēia hui, a he manaʻo paha kāu e hāpai ai, ʻelua āu ala no ka waiho ʻana i manaʻo no mākou! ʻAkahi, he leka uila a he Instagram kā mākou. ʻO hshksab@hawaii.edu ka leka uila. ʻO @hawaiinuiakea_sab kā mākou Instagram! A i ʻole, inā kamaʻāina ʻoe iā mākou lālā o ka hui, e ʻimi a loaʻa mākou no ka haʻi ʻana mai i kou manaʻo! ʻO kekahi hana hou aku a mākou, ʻo ia hoʻi kekahi anamanaʻo i haku ʻia no ka ʻike ʻana i nā manaʻo o nā haumāna, nā pilikia i ʻike ʻia e ʻoukou, nā haumāna ma lalo o Kamakakūokalani, nā haumāna ma lalo o Kawaihuelani, nā haumāna e kōkua ʻia e Native Hawaiian Student Services, a me nā haumāna e kōkua i Ka Papa Loʻi ʻo Kānewai. Eia kekahi ʻiʻini a mākou, ʻo ia ka hoʻopiha ʻia ʻana o ua anamanaʻo nei e nā haumāna a pau ma lalo o Hawaiʻinuiākea, i maopopo ai ke ala e holomua ai! ʻŌlelo ʻia e ko kākou poʻe kūpuna ma ke ʻano o ka ʻōlelo noʻeau, “E ʻimi kākou i ka mea e hoʻokahi ai ka manaʻo.” No laila, “E imi kākou i ka mea e hoʻokahi ai ka hele kula ʻana.” I kou kōkua ʻana iā mākou, i ka Papa Haumāna Kauleo o Hawai‘inuiākea, e ʻimi kākou a pau i nā ala no ka hoʻomaikaʻi ʻana i kou ola ma loko o ke kulanui a ma waho hoʻi. ʻAʻohe hana nui ke alu ʻia! © Kamālamalama Ishii ko mua ko hope

Laʻakea Chun < hoʻi hope Ka Huakaʻi Kūkaʻi o ko Kauaʻi Laʻakea Chun 31 Malaki 2022 ʻAʻole ʻulu i ka pōkole o ka lou . He ʻōlelo noʻeau kēia no ka hoʻomākaukau pono, i loaʻa ka hua e pono ai. I pōkole ka lou, ʻaʻohe ʻulu e loaʻa mai. Inā ʻo ka noho nanea wale ka hana, ʻike ʻole ʻia nā pōmaikaʻi o nā ʻāina mamao. No laila, ma ka wā e hiki ai ke huakaʻi ʻimi loa, e luʻu i ke kai hohonu. Ma laila nō ka ʻike waiwai. I ka ʻōʻili ʻana o ka lā i ka malama ʻo Iulai, i ka makahiki 2019, mākaʻikaʻi ihola wau me ʻehiku haumāna ma lalo o nā polokalamu ʻo Nā Pua Noʻeau a me Iwikuamoʻo. Hele aku nei ka huakaʻi i ka mokuʻāina ‘o Seattle i ka ʻāina kamahaʻo ʻo Tacoma. ‘O ka ʻāina ia o nā ʻōiwi Nisqually. He huakaʻi kēia no ka ʻike maka ʻana i nā hiʻohiʻona o ka ʻāina hou, ke kaʻaʻike ʻana no ka waiwai o ka ʻōlelo ʻōiwi, a me ke kipa ʻana i nā wahi kaulana o Tacoma a me nā kupa o laila. I ka hiki ʻana aku i Tacoma mai Kauaʻi, ua piʻi ka ʻeu i loko o mākou haumāna i ka ʻike ʻana i nā mea e hoʻopuni ana i ke kahua mokulele, e like hoʻi me nā ao pouli lau a lau e poʻi ana i ka lā, ka makani huʻi koni i ka ʻili, a me nā halekuʻi e kū kilakila nei. ‘Oiai au e kalaiwa ana mai kahi kapa i kahi kapa aku o Seattle, ua ʻike wau i nā kikowaena kūʻai like ʻole a me nā pāheona kūikawā. A i ka haʻalele ʻana i ke kaona, ʻike ʻia nā kumulāʻau kikala pā i ka lani, nā māla, a me nā wahi hānai holoholona like ʻole. Hōʻea mākou i kahi e hoʻomoana ai, hoʻokuʻu iki, a kau hou i ke kaʻa no ke kipa ʻana i nā kūpuna a me nā mākua o ia ʻāina. Aia lākou e kamaʻilio ana no ka waiwai o ka hoʻōla ʻana i ka ʻōlelo a me ka hoʻopili hou ʻana me nā mole kūpono o ke ola. Ua hoʻomaka ke kamaʻilio ‘ana no ka mea koʻikoʻi loa, ʻo ia hoʻi ka ʻōlelo makuahine. Ma kahi o nā makahiki 1800, ua pāpā ʻia nā haumāna, ʻaʻole e hoʻopuka i ka ʻōlelo makuahine ma ke kula. Pāpā ʻia e ka lāhui haole like i hoʻokahuli i ke aupuni kūʻokoʻa ʻo Hawaiʻi. No laila, ma muli o ka ʻaneʻane nalowale ʻana o ka ʻōlelo, ua moku ka pilina o nā ʻōiwi, ka ʻāina, a me ka wai. Eia naʻe, i ka ʻimi ʻana o nā mākua o kēia au i nā mele, nā moʻolelo, a me nā kūpuna i hiki ke hoʻākāka i ka ʻōlelo, ua hiki ke kūkulu hou ʻia ke kahua ʻōlelo. I kēia wā, aʻo ʻia nā kamaliʻi a me nā ʻōpio i kā lākou ʻōlelo ʻōiwi. Ma hope o ka walaʻau ʻana me nā ʻelemākule a me nā mākua no ka waiwai o ka ʻōlelo, ua kalaiwa mākou i ke kahawai ʻo Glacier Water. He moʻolelo kupaianaha ko ua wahi nei. I ka ʻaihue ʻia ʻana o ka ʻāina e ka haole, ua hoʻomaka lākou e hoʻokumu i kekahi kahua pūʻalikoa ma nā wahi like ʻole o ka mokuʻāina. I ke ao ʻana aʻe o kekahi pō, hōʻea ka pūʻalikoa a ʻike akula, ua poloka nā kaʻa, ua hoʻohuli ʻia nā mokulele, a ua ʻaihue ʻia nā lako a pau o ko lākou kahua. ʻAʻole na nā kamaʻāina i lawe aku i nā pono kaua, akā ʻōlelo ʻia na nā kupua e kiaʻi ana i ka ʻāina a me ka lāhui, na lākou i hana. He moʻolelo hoihoi kēia iaʻu ʻoiai ʻike nui ʻia nā kūpuna a me nā kupua e palekana mai ana iā mākou ma Hawaiʻi nei. E like hoʻi me nā pōhaku e ʻākeʻakeʻa ana i ke alanui i Maunakea, no ka hōʻole ʻana i ke kūkulu ʻohenānā. He huakaʻi kūkaʻi maoli nō kēia no ke kipa a me ka launa ʻana me nā poʻe ʻōiwi o ka ʻāina mamao. Ua aʻo mai au i nā mea hou a ua ʻike hoʻi au i nā pilina ma waena o ka poʻe Nisqually a me ka poʻe ʻo Hawaiʻi nei. Ma muli o ke komo ʻana aku i loko o kēia ʻano polokalamu hou, hiki ke aʻo i nā mea hou o ka poʻe ʻōiwi ʻē aʻe, a lawe i ʻoi aʻe ka naʻauao. ʻAʻole e maopopo ana ka waiwai o ka ʻike, inā ʻaʻole kākou hoʻāʻo i nā mea hou. © Laʻakea Chun 2022 na Laʻakea Chun ko mua ko hope

Nālani Fujihara < hoʻi hope He Leo Paipai! E Hoʻi i ka ʻŌlelo Makuahine! Nālani Fujihara 28 Pepeluali 2022 ʻO ka ʻōlelo makuahine a nā lāhui a pau, ʻo ia nō ke kaula e hīkiʻi i nā kānaka me ka ʻāina a me nā moʻolelo o lākou. Inā e nalowale ka ʻōlelo, e moku ke kaula i hīkiʻi ʻia e ko lākou mau kūpuna. Mai ke kenekulia ʻumi kumamāiwa mai, ua hoʻāʻo ʻo ʻAmelika e hoʻohuli i nā manaʻo o nā kānaka Hawaiʻi ma o ka hoʻonele ʻana i ka ʻōlelo makuahine. Ma nā kula i ia wā, ua ʻae wale ʻia nō ka ʻōlelo haole, a hōʻole ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi. No laila, mai nalowale ka ʻōlelo Hawaiʻi iā kākou. Akā, ua kūpaʻa nā ʻeuʻeu ma hope o ke aloha ʻāina a ʻo ia ke kumu e mau ai ka ʻōlelo o kēia ʻāina. I kēia lā, ʻo ka hapanui o ka poʻe e noho ana i Hawaiʻi, ʻaʻole hiki iā lākou ke kamaʻilio ma ka ʻōlelo Hawaiʻi. Kamaʻāina paha lākou i kekahi mau hua ʻōlelo maʻamau. Inā hiki iā ʻoe ke kamaʻilio ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, he mea kupanaha ia i kēia mau lā. No laila, no ke aha lākou e aʻo ʻole mai nei i ka ʻōlelo makuahine? A pehea e hoʻi ai kākou a pau i ka ʻōlelo Hawaiʻi? ʻO ka mea mua, he kōkua nui nā kula kaiapuni Hawaiʻi a hiki ke ʻike ʻia ke hopena waiwai o kēia mau kula Hawaiʻi. I ka ʻike ʻana i nā keiki ʻōlelo Hawaiʻi, ulu aʻe nō ka haʻaheo i loko. He hōʻailona kēia no ka ulu hou ʻana mai o ka ʻōlelo a kākou. E ʻōlelo Hawaiʻi kākou i mea e hoʻohanohano ai i nā kūpuna i nuku ʻia e nā haole no kā lākou ʻōlelo Hawaiʻi ʻana. Inā hōʻole kākou i ka ʻōlelo makuahine o kēia ʻāina, e hōʻole kākou i ko kākou mau kūpuna. Pehea lā hoʻi e hōʻole ai i nā kūpuna? He mau ālaina naʻe no ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo makuahine. Eia kekahi, hilahila nō nā kamaʻāina i kā kākou hoʻopuka ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi. Inā hemahema ka ʻōlelo Hawaiʻi a ka mea ʻakahi ʻakahi, he mea hilahila nō paha ia no lākou i ke kamaʻilio ʻana me nā kānaka wali o ka ʻōlelo Hawaiʻi. Manaʻo ʻia paha, e aho ka ʻōlelo ʻana ma ka ʻōlelo haole no ka mea ʻoi aku ka nui o ka poʻe e ʻōlelo haole ma mua o ka poʻe e ʻōlelo Hawaiʻi. Akā inā ʻaʻole kākou e hoʻāʻo, pehea kākou e holomua ai no nā keiki a me nā haunana e hiki mai ana? He manaʻolana koʻu, e ʻike ana kākou i ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā kula a pau ma Hawaiʻi nei. Maikaʻi wale ka lohe ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā kula kaiapuni. Akā, ʻoi aʻe ka hua o ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā kula a pau! I nā kula aupuni, e lilo nā papa ʻōlelo Hawaiʻi i mau papa koina no nā haumāna a pau. I ua mau papa koina nei, e aʻo aku nā kumu i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma o nā moʻolelo kahiko o Hawaiʻi nei. A ola hou ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā kula, e ola hou ana nō ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā kaiāulu a pau o ka pae ʻāina nei. © Nālani Fujihara 2022 ko mua ko hope

Keola Swain < hoʻi hope Kāpae ka pū e ka hoahānau! Keola Swain 17 ʻOkakopa 2024 Ma ka wā kahiko, i ke au o ko kākou mau kūpuna, keu hoʻi ka nui o nā kānāwai a me nā kapu no ka mālama ʻana i ke kanaka. A he mau lula i hākilo ʻia e ka poʻe Hawaiʻi. No ke aha? Eia kekahi pane: no ke ola pono o kākou me ka maluhia. A ʻo ia ka ʻiʻini o ka poʻe a pau i ola ma kēlā wā, ʻo ka makemake e noho ʻoluʻolu kekahi me kekahi. Eia naʻe, inā loaʻa ka pōʻino ma waena o kākou, pehea e hoʻoponopono ai? ʻO nā kūpuna nō hoʻi, ua hoʻoponopono lākou i nā mau pilikia me ka mihi a me ka huikala, i mea hoʻi e mālama ai i ua mau kānāwai lā. Akā, ke ola nei kākou i kekahi wā ʻokoʻa loa. Ke mālama nei nā aupuni i mau kānāwai me ka hulikua ʻana i ka pono o kānaka. ʻO kekahi o nā lula, ʻo ia ke kāohi ʻana i ka ʻowala ʻana i nā mea kaua. A ʻo kēia kaʻu manaʻo e hāpai aʻe ai ma kēia ʻatikala pōkole. Ma ka lā kanakolu kūmākahi o ʻAukake, ua ʻupu aʻe kekahi hanana ʻino ma Waiʻanae. E hakakā ana ʻelua ʻohana, ʻo ka ʻohana Silva me ka ʻohana Keamo-Carnate. I kekahi pō, kalaiwa aku ʻo Hiram Silva i ka pū i ka hale o ka ʻohana Keamo-Carnate a kī akula i ka pū. No ka hoʻopakele ʻana i kona mau ʻohana, kiʻi aku ʻo Rishard Keamo-Carnate i kāna pū, kī ʻia, ʻo ka make ihola nō ia o Hiram Silva. Ma mua naʻe o kona hāʻule ʻana, ua hala ʻekolu kanaka ma muli o ka hana lima nui a Hiram. I mea e pali ai ka ʻohana Keamo-Carnate, kī ʻia ka pū a hāʻule ʻo Silva. ʻAʻohe mea hou aku i make. No laila, ke hāpai ʻia nei kekahi manaʻo hoihoi, ʻo ia hoʻi, aia ka pono ʻo ka loaʻa ʻana he mea kaua i mea e hoʻopalekana aku ai i ka ʻohana. Ma lalo o ʻAmelika, kū nō kekahi kānāwai e ola ai ke kanaka ke kī aku ʻo ia i kekahi mea hana ʻino. A he laikini hoʻi no ka loaʻa ʻana o ka pū, i kū nō i ke kānāwai. ʻO ka pū naʻe a Hiram, ʻaʻole i loaʻa ua laikini nei. A ʻo Rishard nō hoʻi, ua loaʻa. Eia ka nīnau nui e hoʻolaha aku ai, pehea kākou e hoʻoholo ai i nā kānāwai no ka hana palekana ʻana i nā pū a me nā mea kaua ma Hawaiʻi? Aia anei he ala e hana pono ai? Ma Hawaiʻi nei, ua nui ka poʻe i loaʻa iā lākou nā mea kaua. A laila, ke ulu aʻe ka hakakā ma waena o kekahi me kekahi, wikiwiki nō hoʻi lākou i ke kiʻi aku i ka waikī. ʻEhia kā hoʻi mea aloha ʻo kākou! Auē, pehea ka ʻōlelo kaulana a Kamehameha i hoʻopuka aku ai, ʻo ke Kānāwai Māmalahoe? "E mālama i ke kanaka nui a me ke kanaka iki." He waiwai nui ke ola o ke kanaka! No laila, e kāohi kākou i ke kiʻi wale ʻana aku i ka pū a me ka mea kaua. Inā e hakakā ana ʻoe me kekahi, me nā puʻupuʻu lima wale nō e hakakā ai. A ma hope o ka hoʻomoe ʻana, e hoʻoponopono ʻia ko ʻolua pilikia. Aia a hoʻoweliweli ʻia kou ʻola, a laila e kiʻi i mea kaua a hoʻopalekana aku. Mai kaʻawili i ka manaʻo e kuʻu hoa, e aʻo i ke kaua, aʻo pū nō i ka holo. Eia hoʻi kekahi nīnau ʻelua, pili i ke au politika. ʻO kekahi poʻe halihali pū, ʻaʻole i loaʻa iā ia he laikini. No laila, inā hana ʻino akula ʻo ia, paʻakekī ka hoʻokolokolo ʻana i ia pū a me ke kanaka nāna i kī aku. Paʻakikī hoʻi ka hopu ʻia ʻana ona, a ʻo ka hopena, ʻaʻole paha he hoʻopaʻi i ke kī hewa ʻana i ka pū. He kānāwai kēia no ka noho palekana ʻana o kākou a pau! ʻAʻole au makemake e noho ma kahi kokoke i ka mea nāna ka pū, a loaʻa ʻole iā ia ka laikini. He mea e pōʻino ai i ka nohona o koʻu ʻohana a me nā hoa noho o ia kanaka. No laila, eia ka puana. Inā e ʻae ana kākou i ka halihali pū o kānaka, e mālama pū kākou i nā kānāwai e kāohi ana i ua mau waikī lā. Inā ʻaʻole, e kāpae ʻia paha ia mea he pū, kāpae pū ʻia ka hoʻoweliweli i ke ola o kākou. © Keola Swain 2024 ko mua ko hope

Nāinoa Alefaio < hoʻi hope He Kai ʻAʻai ko Kaʻaʻawa, He Kai ʻAʻai ko Oʻahu a Puni Nāinoa Alefaio 1 Nowemapa 2022 Ke kupu nei kekahi pilikia e nui ana, ʻo ka ʻaʻai ʻana o ke kai i Koʻolauloa. Pilikia nā hale e noho ana ma ka ʻae kai i ka ʻaʻai ʻana o ke kai i ke kahua one ma lalo o nā hale. Ke hoʻāʻo nei kekahi o nā mea hale o laila e kūkulu i mau pā pale kai ma waena o ko lākou mau hale a me ke kai. Ke hoʻonoho nei lākou i mau ʻeke i piha ʻia i ke one ma ke ʻano he pā pale kai, a ʻano kāpulu ke ʻano o ia mau pā. He ʻano pupuka ka ʻoiaʻiʻo, a ʻike ʻia hoʻi ka ʻōlelo kaulana a nā kūpuna, "He kai ʻaʻai ko Kaʻaʻawa." He ʻaneʻane e pilikia ko Oʻahu poʻe i ka ʻaʻaianalu o ke kapakai a puni ka moku. No ko lākou kūkulu ʻana ma ke one, ʻaʻole palekana nā hale i kūkulu ʻia i kai a no laila e pilikia ana lākou ke hina iho nā hale i loko o ke kai. ʻO ka ʻaʻaianalu hoʻi ka lawe ʻana a ka nalu i ke one mai nā kapakai a waiho i ke one ma waho loa, i kai hohonu. Ma muli o ka ʻaʻai o ke kai, ke emi nei ka nui o ka ʻāina ma nā kapakai o ka paeʻāina. Ma ko Oʻahu mau moku ʻo Waialua a me Koʻolauloa a i Maui Komohana hoʻi i ʻike ʻia ai ka nui o kēia ʻano pilikia. Ke piʻi nei ke kai a ke lawe nei nō ʻo ia i ka ʻāina. E hoʻomau ana ke kai e ʻai i ka ʻāina a inā nō pēlā, e hina pau ana nā hale i loko o ke kai. He aha lā kā kākou hana e hoʻopakele ai i nā hale i kai? ʻAʻohe paha haʻina maiau a kākou e hoʻoholo ai. ʻAʻole loa hiki iā kākou poʻe kanaka ke hoʻōki i nā hana o ke kai. A no ke akamai o nā kūpuna, i ʻōlelo mai no ke kai ʻaʻai, maopopo leʻa iā kākou ke akamai ʻole o ke kūkulu ʻana i kai. Ke loli nei ke au a ke piʻi nei ke kai. Wahi a nā loea kilokilo, e ʻauheʻe mau ana nā kapakai o Hawaiʻi i uka aʻe ma muli o ka ʻaʻaianalu. E neʻe ana ka ʻaekai he iwakālua kapuaʻi i uka i ka makahiki 2050, a he 40 kapuaʻi i ka makahiki 2100. Ke hiki mai ka makahiki 2100 e ʻauheʻe ana ka hapanui o nā kapakai o Hawaiʻi nei, ma kahi o ka 96%, i kuhi mai ai nā loea. Aia kekahi poʻe e hoʻāʻo ana e mālama i ko lākou mau hale ma o ka hoʻonoho ʻana i nā ʻeke one a i ʻole ka hoʻopaʻa ʻana i kimeki ma waena o ka hale a me ke kai. He pilikia kēia no nā ʻahahui o ka mokuʻāina. ʻO ka maʻamau, hoʻopiha ʻia he pepa noi e noi i ka mokuʻāina i ka hoʻonoho ʻana i ka pā pale kai. ʻAʻole naʻe e hoʻopiha ana ka poʻe i pilikia i nā pepa i pono ai. Hele wale lākou e hana me ka ʻae ʻole. ʻO ka pilikia o ke kūkulu wale ʻana aku i nā pā, ʻo ka hana koke me ka hana kāpulu o nā mea hale. Ke ʻae ka mokuʻāina i ke kūkulu ʻana i nā pā, hana lākou me kekahi ʻano maiau me ka manaʻo e mālama i ka ʻāina pilikia. No laila, me ka ʻole o ka ʻae ʻana, a me ke kāpulu o nā pā, e pilikia hou ana nō ka ʻāina o ia mau hale. E pilikia nui ana kākou inā hoʻomau lākou e hana me ke kīkoʻolā. ʻO kekahi o nā pilikia o ka hana kāpulu a ka haole, ʻo ka hopena o ka hoʻonoho ʻana i pā pale kai. Ke loaʻa kekahi pā pale kai ma waena o kekahi hale a me ke kai, hele kaʻapuni nā nalu i nā ʻaoʻao ʻelua o ka pā. ʻAʻai mau ke kai i ka ʻāina ma nā ʻaoʻao o nā pā pale kai. ʻAʻole loa he hāʻina maoli ka pā pale kai. ʻO ka ʻoiaʻiʻo, e hōʻeha mau ana nā pā i ka ʻāina. Hiolo ke kimeki o nā pā i loko o ke kai a hoʻohaumia ʻia ka ʻāina koʻa o nā iʻa. E pakele ana nā hale no kekahi manawa pōkole wale nō. ʻO ia wale nō ka pōmaikaʻi o kēia ʻano hana. ʻOi aku ka nui o ka pilikia ma mua o ka pōmaikaʻi o nā pā. Like ka pā pale kai me kekahi wahīʻeha i kau ʻia ma luna o ka lima i moku. ʻAʻole nō he kōkua! Akā nui nā pilikia hou e kupu mai ana ma muli o ke kūkulu pā. E ulu ana ka ʻaʻai o ke one i ka ʻaoʻao o nā pā, a he mea māʻinoʻino kēia mau pā no ke kaiapuni ola o kai. E hiolo ana nā ʻeke a me ke kimeki i loko o ke kai a pōʻino wale akula ke kai kohola. Ke ʻimi nei nā haole i hāʻina no ka pilikia o ka ʻaʻai, akā ʻo ka pilikia maoli ke kūkulu ʻana i nā hale i kahi kokoke loa i kai. Maopopo i nā Hawaiʻi ka hūpō o ke kūkulu ʻana i kai, ʻo ia ke kumu a kākou i kūkulu ai i nā kauhale i uka. Ua hele mai ka malihini a ʻike i ka nui o ka ʻāina i kai. Hele a hōʻeuʻeu ka haole i ka manaʻo e kūkulu hale i kai me he mea lā e hoʻokumu ana i kauhale palekaiko. ʻAʻohe wahi pono iki o ka moemoeā a ka poʻe haole e hoʻolilo iā Hawaiʻi i pāka palekaiko a ʻaʻole loa he pono ke kūkulu ʻana i kai. E aho kākou e hoʻolaha i ka lehulehu, ʻaʻole hiki ke kūkulu ʻia nā hale i kai. Pono kākou e noho i uka e pakele kākou i nā hana ʻehuehu a ke kai. ʻO ia wale nō ka hāʻina o kēia pilikia, ʻaʻole hiki ke hoʻopakele i nā hale i kai, no laila e naue kākou i uka. © Nāinoa Alefaio 2022 ko mua ko hope

Yuko Uchida < hoʻi hope E Hoʻokaʻawale i ka ʻŌʻo mai ka Lima Aku Yuko Uchida 4 Kēkēmapa 2023 He lono kupaianaha kā ka i kūkala ʻia maila iā mākou e pili ana no ka haʻalele haʻaheo ʻana o ka pelekikena o ke kulanui o Hawaiʻi i noho lōʻihi i kāna kūlana. I ka lā 19 o Kepakemapa, ua kūkala ʻia aku ka manaʻo o Pelekikena David Lassner i mua o ka lehulehu. E hoʻomaha loa ana ʻo ia i ka hopena o ka makahiki kula 2024. Ua hoʻomaka ʻo ia i kāna ʻoihana ma ke kulanui o Hawaiʻi i ka makahiki 1977, a hana mau ʻo ia no ʻumi makahiki ma ke ʻano he poʻo. Ma loko o kāna leka kūkala, ʻī maila ʻo iala no kona "haʻaheo" i nā mea i kō ma lalo o kona noho pelekikena ʻana. Eia kekahi mea āna i haʻaheo ai, ʻo ka hele ʻana o ke kulanui a "culturally strong." No laila, he aha kāna mau hana no ka lāhui a me ka "moʻomeheu" Hawaiʻi? Hōhonu nō ke kawa. E ka mea heluhelu, e nānā kāua i kāna pane i ke kūʻē ʻana o kānaka i ka ʻOhenānā Kanakolu Mika [ the Thirty Meter Telescope, TMT ]. I Iulai i ka makahiki 2019, ua hopu ʻia nā kūpuna Hawaiʻi i kūʻē i ke kūkulu ʻia ʻana o ke TMT ma luna o Mauna Kea. He ʻāina Hawaiʻi ʻo Mauna Kea, akā ua hopu ka mākaʻi i nā kūpuna Hawaiʻi ma ua ʻāina kapu lā. Na wai e ʻole ke kūʻē ʻana o ke kanaka Hawaiʻi? Ma muli o kēia hana ʻino, ua kūʻē nā aloha ʻāina o ke kula nui o Hawaiʻi i ka pelekikena. Hoʻolalau aku lākou i ka pelekikena e hōʻole i ke TMT . Ua hoʻokikina nā kumu a me nā limahana o Hawaiʻinuiākea a me ke kula nui o Hawaiʻi i ko ka pelekikena haʻalele ʻana i kāna ʻoihana. Akā naʻe, ua pane wale mai nō ʻo ia ma ka ʻōlelo ʻana, “He pilikia kēia ma waena o ke kula a me nā kaiāulu ma waho o ke kula,” me he mea lā ʻaʻohe ona mana. ʻO ia wale nō. Pehea kona kuleana ma ke ʻano he poʻo no ke kula nui o Hawaiʻi? Inā loaʻa ke kūlana i ke kanaka pono ʻole, alakaʻi hewa ʻo ia iā kākou i ke ala pololei ʻole. Hū hewa i Kapua ka ʻauwaʻa pānānā ʻole. E aho e hoʻokaʻawale i ka ʻōʻō mai ka lima aku. He aha ka hana a ka lāhui Hawaiʻi? Pehea lākou i kūʻē ai i ka hana ʻino ʻia e ka pelekikena a me ke Kulanui? I ka makahiki 2022, ua mālama ʻia ka ʻaha hemo kula i ke Kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa. I ka hīmeni ʻia ʻana o ke mele aupuni o ʻAmelika, ʻaʻole i kū aʻe nā haumāna Hawaiʻi—he kūʻē. Ma hope o ke mele aupuni o ʻAmelika, ua hīmeni ʻia ke mele ʻo “Hawaiʻi Ponoʻī.” A pau ka paukū mua i ka hīmeni ʻia, manaʻo ʻia ua pau ke mele. Eia kā, ua hoʻomau nā haumāna o Hawaʻinuiākea holoʻokoʻa i ka hīmeni ʻana me ke kani ʻole o ka pila, ā pau pono ke mele. Nani loa kā lākou hana, a he kūʻē ia. Ma o kēia hīmeni ʻana, ua hōʻike nā haumāna Hawaiʻi i ke ea maoli. ʻOiai lākou e hīmeni ana, ua ʻalawa ko ka pelekikena maka i nā haumāna o Hawaiʻinuiākea, me he mea lā, ukiuki paha ʻo ia i ka hana a nā haumāna Hawaiʻi. Ma hope o ka hīmeni ʻana o nā haumāna o Hawaiʻinuiākea, paʻipaʻi ka lima o nā haumāna āpau a me ke anaina me ka ʻoluʻolu a me ka mahalo i kā lākou hana, akā ua paʻa ka waha o ka pelekikena. A hala he mau kekona, ua ʻōlelo aku ʻo ia me ka leo kahakā, “...Mahalo, the students of Hawaiʻinuiākea.” He hana ʻoluʻolu kēia i ka lāhui Hawaiʻi? He hana e paipai ana i ka "moʻomeheu Hawaiʻi"? Hewa i ke ala a ka hewahewa. Eia koʻu manaʻo. E kūkākūkā mau kākou i kēia kumuhana ʻo ke koho ʻana i ke poʻo hou. E koho ʻia ana ka pelekikena hou o ke kula nui o Hawaiʻi. ʻAʻole na kākou poʻe haumāna a limahana hoʻi ke koho i ka pelekikena hou, akā, he ea ko kākou ma Hawaiʻi nei. E manaʻo ana paha kekahi, na ka Hawaiʻi wale nō kēia ʻōhumu. ʻAʻole loa! He haumāna Kepanī au, akā maopopo iaʻu ia mea he hana aloha ʻole. He aha ke kuleana ā kākou? E kamaʻilio kākou me nā hoa papa Hawaiʻi a me nā hoa papa Hawaiʻi ʻole. No ka mea, ʻaʻole paha i laha kēia ʻike no ka pelekikena. Inā ʻaʻole kākou noʻonoʻo i kēia kumuhana, maliʻa paha, e koho hou ʻia ana ke poʻo aloha ʻole. Inā ʻaʻole kākou kūkākūkā no kā ka pelekikena hana aloha ʻole, e mau ana ka mahalo o ka poʻe i ʻike ʻole i kāna mau hana. E kūkākūkā a noʻonoʻo nui kākou, o halakī auaneʻi ke kula nui o Hawaiʻi. I hoʻokahi ka umauma, hoʻokahi ke aloha. © Yuko Uchida 2023 #kulanui #kanaka #keaopolitika ko mua ko hope