Search Results
492 results found with an empty search
- He Hawaiʻi ʻUala Kahiki
Lokalia Roldan < hoʻi hope He Hawaiʻi ʻUala Kahiki Lokalia Roldan 1 ʻOkakopa 2022 Nīnau ʻia ke kanaka Hawaiʻi, “No hea mai ʻoe? I hea kou ʻāina hānau?” Pane aku nō me ka haʻaheo, “No Hawaiʻi mai au, ʻo ia koʻu kulāiwi.” No nā hanauna he nui i kaʻa hope mai, ua piʻi aʻela ka uku o ka noho ʻana a me ka hoʻolako ʻana i ka hale ma Hawaiʻi. Nui hoʻi nā puʻu i kū ma mua o ka poʻe Hawaiʻi e ālai ana i ka mālama ʻana iā lākou iho me ka ʻohana, no laila, ua haʻalele kekahi mau kānaka Hawaiʻi i ko kākou ʻāina hānau no ka pono hoʻi o ko lākou ʻohana ke loaʻa kekahi kūlana hana maikaʻi, a hale paha. Ua ʻike ʻia nō ka makemake o ka poʻe Hawaiʻi e noho ma ka ʻāina kaulana i ka piliwaiwai, ka ʻāina i kapa hewa ʻia ʻo ka Moku ʻEiwa, a ʻo ka ʻāina hoʻi i hānai ʻia ai au, ʻo Las Vegas, Newaka. Nui ka poʻe Hawaiʻi e noho ana ma ua ʻāina ʻē lā, a ʻo ia nō kekahi kumu o ka ʻoluʻolu o ka nohona ma laila. Eia nō naʻe, he lua ʻole ka ʻoluʻolu o ka nohona ma ka ʻāina i hānau ʻia ai kākou. Akā, no ka ʻuʻuku o ka uku, me ka pipiʻi o ka nohona i ʻaneʻi, pau ka hoi e hoʻi hou mai. Eia kā, pipiʻi hoʻi ka uku no ka nohona ma Las Vegas. Ua paʻi ʻia ma kekahi kahua pūnaewele nūhou ʻo KSNV News3, ʻo kekahi pahuhopu nui o ka hanauna i hānau ʻia ma waena o nā makahiki 1980-1990 ma Las Vegas, ʻo ia nō ke kūʻai ʻana i ko lākou hale ponoʻī. A no ia kumu, ʻaʻole nō lawa nā hale no kēlā me kēia ʻohana, ʻo ka piʻi aʻela nō ia o ka uku hoʻolimalima he 25% mai ka wā ma mua o ka maʻi ahulau. ʻAkahi nō a piʻi hou ke kumu kūʻai he $1,800 a ʻoi iki no kekahi hale nona nā lumi ʻelua. I ka makahiki 2019, he $1,461 wale nō ka uku hoʻolimalima. Eia hoʻi, ke neʻe nei ka poʻe mai Kaleponi mai i Las Vegas, ʻo ia nō kekahi kumu o ka piʻina o ka uku. A ʻo ka meaʻai, ua lohe ʻia hoʻi, he $22 no 60 mau hua moa ma ka hale kūʻai o ko Sam hui, a nele lākou i ka laiki ʻole! Pehea lā lākou e ola ai?! ʻO nā hale ma Hawaiʻi, ʻo ia mau nō ka pipiʻi. Uku ʻia ka $2,705 no kekahi keʻena nohonaʻuʻuku ma Honolulu. A ʻo kekahi hale nona nā lumi ʻelua ma Honolulu, he $4,940 pā mahina. Auē ka pipiʻi ē! Akā, i Kakaʻako me Pālama, ʻo kekahi mau hale nona ka lumi hoʻokahi, he $1,295 ka ʻawelike o ka uku hoʻolimalima. ʻO kēia mau mea i wehewehe ʻia ma luna aʻe nei, emi kekahi mau mea ma ka ʻāina haole, a emi hoʻi kekahi mau mea ma Hawaiʻi. ʻO ke poʻomanaʻo i kau ʻia ma luna aʻe nei, he ʻōlelo noʻeau no ka mahalo ʻole ʻana a me ka maopopo ʻole ʻana paha o ke kanaka ʻōiwi i ka ʻike Hawaiʻi. ʻOiai, he ālaina nō ke kālā no ka hoʻi hou ʻana i ka ʻāina hānau, paʻakikī ka hoʻonaʻauao ʻana i ka ʻike Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Hawaiʻi paha o nā kānaka Hawaiʻi e noho ana i kahi ʻē. Pēia pū hoʻi me ka hoʻopili ʻana i kēia pae ʻāina o Hawaiʻi ma ke ʻano he kamaʻāina. Like ʻole ka Hawaiʻi i kēia au e neʻe nei a manaʻo ʻia, ʻaʻole nō lawa ko kākou ʻano Hawaiʻi. Akā inā hele ʻoe a kamaʻāina me nā kūpuna o ke au kahiko ma o ke mele a ka moʻolelo paha, e pā ana nō ka naʻau i ke aloha palena ʻole o lākou i ka lāhui Hawaiʻi me ko kākou ʻāina, a e ʻike ʻia ana nō ua lawa maikaʻi kou ʻano he Hawaiʻi. Noʻu iho, ua ʻike ʻia nō ka waiwai o kā kākou ʻōlelo Makuahine me ka moʻolelo o ke au i hala, no ka mea ʻo ia nō ka hōʻoiaʻiʻo i ko kākou pilina me kēia ʻāina, ʻo ka ʻāina hānau hoʻi o ko kākou mau/poʻe kūpuna. Ma o ka ʻōlelo, ua hiki iā kākou ke nānā a kālailai i ke kuanaʻike Hawaiʻi, me he mea lā he makaaniani ia e nānā aku ai i ke au i hala. I ka nānā ʻana i ka wā ma mua, he kōkua ia no ka wā ma hope. A inā ʻaʻole na kākou i ʻike iā kākou iho, na wai lā ia? No laila e kuʻu iwi ē, ka ʻohana hoʻi e noho ana ma kahi mamao, e nunenune paha ʻoukou i ka waiwai o ka nohona ma Hawaiʻi me ka waiwai a waiwai ʻole paha o ka nohona ma ka ʻāina ʻē. E hoʻomanaʻo paha i kēia ʻōlelo, he Hawaiʻi ʻuala kahiki, ʻaʻole kēia he hoʻāhewa i ka ʻike ʻole, he hoʻāhewa paha i ka nānā ʻole me ka mahalo ʻole. ʻAʻohe mea e hilahila ai i ka ʻike ʻole, no ka mea, he mau haumāna kākou āpau e aʻo hou ana i ka ʻike Hawaiʻi. ʻO ka nui o kākou, hoʻomaka ʻia ke aʻo ʻana i ka wā mākua. ʻO ka mea nui, i ola mau ai ko kākou ʻike me ka mauli Hawaiʻi i loko o kākou, he pono nō ka hoʻonaʻauao mau ʻana ma kou wahi e noho ana. He pono ia no kākou i kēia au, he pono ia no ka hanauna e hiki mai ana, a he pono ia no nā kūpuna i hala, ka poʻe hoʻi i hoʻokaumaha ʻia. © Lokalia Roldan 2022 ko mua ko hope
- Nā ʻIole Nahu ʻAipono
Keolamaupono Sagario < hoʻi hope Nā ʻIole Nahu ʻAipono Keolamaupono Sagario 1 Nowemapa 2022 I ke kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa nei, he mau kānaka e hōʻiole nei i nā pono o ke kula a me nā haumāna. He aha ia mea ʻo ka hōʻiole ʻana? ʻO ka hōʻiole ʻana, ʻo ia nō ka ʻaihue ʻana o ke kanaka i nā mea pono waiwai a kekahi kanaka ʻē aʻe. Ma ke kulanui o Mānoa, ke hōʻiole ʻia nei nā ʻano mea like ʻole, ʻo ka mopeka kekahi, ʻo ka paikikala kekahi, ʻo ke kaʻa kekahi, ʻo ke ʻeke kula kekahi, a pēlā wale aku. ʻO nā mea a pau i ʻike ʻia, ʻo ia kekahi o nā pono a ka ʻiole i ʻai ai. Pehea lā ke ʻano o nā kānaka i ʻaihue i nā pono a kekahi? Pehea lā ka naʻau o ke kanaka nāna ia waiwai i ʻaihue ʻia? Minamina hoʻi kēia hanaʻino a kekahi i kekahi. Ma muli o ka nahu ʻana o nā ʻiole i ka ʻai a haʻi, aia ka pono ʻo ke akahele o nā haumāna o ke kulanui me ke kiaʻi pono i kā lākou mau waiwai i ʻole e ʻaihue ʻia e nā ʻiole. Wahi a kekahi haumāna o ka hale noho haumāna ʻo Laulima, ʻaʻole loa ʻo ia e waiho wale i kāna ʻeke me ka nānā ʻole ʻana i ka palekana o kona wahi. Eia hoʻi, he mau hana hou aku e hoʻomākaukau ai i mea e palekana ai nā pono. ʻO ka DPS (Department of Public Safety) ke keʻena ma ke kulanui nāna e pale a e mālama i nā lālā o ke kulanui. Wahi a lākou, eia kekahi mau hana e hana ai no ka pale ʻana i nā mea āu e minamina ai. ʻO ka mua, mai waiho i nā pono waiwai ma kahi ʻē aku. Inā pono e haʻalele, e lawe i nā mea a pau me ʻoe. ʻO ke ʻeke, ʻo ke kelepona, ʻo ke ʻeke kālā, a pēlā wale aku. Inā waiho ʻia kēia mau waiwai i kahi ʻē, e piʻi ana ka manawa e ʻai ai ka ʻiole a māʻona ka ʻōpū. Eia nō ka ʻoiaʻiʻo, i kekahi manawa he pono ka hele ʻana i ka lua a i ʻole ʻike paha i kekahi hoa, a ulu aʻe ka noʻonoʻo “He ʻelua minuke wale nō!” Akā nō naʻe, pono nō e makaʻala i ka hana. Mai waiho i nā pono waiwai ma kahi ʻē. Pēlā pū me ke kaʻa, ka mopeka, a me nā mea huila ʻē aʻe. Manaʻo paha kākou ua palekana ke kaʻa ʻoiai kiaʻi ʻia e nā mākaʻi o ke kulanui. ʻAʻole kā! Hiki nō ke ʻapakau ʻia e kēia poʻe ʻiole, he wini hoʻi kau! No laila, e ʻimi kākou i haʻina. ʻO ka mua, a ʻo ke koʻikoʻi loa, mai waiho i ke kaʻa me ke kī i loko a ʻā mau ka ʻenekini. He alahula kēia o nā ʻiole e lawe ai a lilo ke kaʻa me ka maʻalahi loa. Auē no hoʻi ē! Inā paha he mopeka, e aho paha ke kūʻai ʻana i laka no ka mopeka. Aia he mau wahi ma ke kula nuie laka ai i ka mopeka, a no ka lilo ʻana o ka mopeka he punahele a nā haumāna e kūʻai ai, nui nā mopeka i ʻaihue ʻia i kēia makahiki. No laila, ʻumia ka hanu a e hoʻopaʻa i ke kaʻa i ka laka ʻia, i mea e mālama pono ʻia ai. Eia nō, ʻo kekahi mea kaulana o ka hōʻiole ʻana, he mau mea huila. ʻO ka papa huila a me ka paikikala kekahi o nā mea i kaulana loa i ka ʻaihue. Ma ka hale noho haumāna ʻo Gateway, ʻike ʻia kekahi o nā paikikala i ʻaihue ʻia. Waiho wale ʻia kekahi huila a i ʻole lawe ʻia ka huila a waiho wale ka iwi o ka paikikala. ʻOki kekahi i ka laka o ka paikikala i mea e lawe ʻia ai. Pehea lā e mālama ai i ka paikikala a me ka papa huila? ʻO ka papa huila, maʻalahi ka lawe ʻana i ka papa a kālele ma ka paia i kahi kokoke. ʻO ka paikikala, ʻo ka mea a kēia mea kākau i ʻike ai, ʻo ia ka lawe ʻana i ka paikikala i kahi kokoke loa i ka papa a me ka laka ʻana i kekahi mea e ʻoni ʻole. Inā hiki ʻole ke lawe i kahi kokoke loa, e aho paha ka laka ʻana i wahi i hiki ai i ka nui lehulehu ke ʻike i mea e hōʻole ai i ka ʻiʻini o ka ʻiole e ʻai. Minamina nō kākou i ka waiwai ponoʻī. Aia ka pono ʻo ka mālama a me ka pale ʻana i ua mau mea lā o pau i ka ʻiole. Eia nō ka haʻina, e ka mea heluhelu: e mālama pono i kāu mau mea, a he ʻole ka hopohopo ʻana. © Keolamaupono Sagario 2022 ko mua ko hope
- ʻAʻohe Uʻi Hele Wale o Kohala
Kaʻula Kauikeaokea Krug < hoʻi hope ʻAʻohe Uʻi Hele Wale o Kohala Kaʻula Kauikeaokea Krug 15 Kepakemapa 2021 Aloha nui kākou e nā ʻōlali hiwahiwa, mai ka moku kāʻili ao ʻo Lehua ā i ka moku kāʻili aupuni ʻo Hawaiʻi. ʻOiai kākou ma loko o nei wā ʻo ka noho palaualelo ʻana me ke kau mau ʻana o nā maka i ka papakaumaka lolouila, ʻaʻole pinepine ke kipa ʻana o kākou i nā makamaka aloha. Aia naʻe, ʻaʻole e poina nā ʻōlelo aʻo a nā kūpuna i waiho ai no kākou no ka ua mea ʻo ke kipa kūpono ʻana i ko haʻi hale me ka lako. ʻO ka mea ʻāpiki naʻe, pinepine ke kipa ʻia mai o kākou e ka poʻe malihini iā Hawaiʻi nei. A ʻo kekahi o lākou, ua malihini nō i ia loina ʻo ke kipa ʻana me ke aloha. “ʻAʻohe uʻi hele wale o Kohala.” I ʻōlelo aʻo ia na kūpuna mā i ka malihini. ʻAʻole e hele wale i ko haʻi wahi me ka lawe ʻole aku i makana, i ʻai, a i mea e hoʻolako ʻia ai kahi hoʻokipa. I ʻole e lilo ke kipa ʻana i hoʻoluhi na ka poʻe hoʻokipa o luhi auaneʻi i ka pīnaʻi. E hele me ka lako e pānaʻi ai a e kaʻana ai hoʻi no ka hoʻokipa maikaʻi ʻia e ka mea hoʻokipa. ʻAʻole wale nō ia he ʻōlelo no ka hele ʻana i ka hale o kekahi kanaka. He ʻōlelo nō hoʻi ia no ke kipa ʻana i ka ʻāina malihini – he hale kanaka a he hale kanaka ʻole paha. Wahi a Tūtū Kakaʻe, “Pehea kou uʻi? E hele nō me ka lako.” I ka lele ʻana mai o nā malihini he nui lehulehu i Hawaiʻi nei, kipa mai lākou me ka hao wale ʻana nō i ka waiwai o ko kākou kulāiwi. Me he manu kōlea lā e kōlea ana i kona inoa iho me ka ʻai pū ʻana i ka momona o kēia ʻāina ma mua o ka hoʻi ʻana aku i Kahiki. Eia naʻe, i kēia mau lā, ua pākeu ko lākou hoʻoluhi ʻana mai iā kākou i ko lākou lawe ʻana mai i ka haumia a me ka haukaʻe o Kahiki. ʻAʻohe nānā iki i ka maluhia o ko Hawaiʻi poʻe. He nani ia, ʻike ʻia ka nui hoʻolako o ke kālā hoʻokipa malihini i ka waiwai kālā o Hawaiʻi akā ʻaʻole ia he mea e paʻi ai a paʻi me ke olakino o ko ʻoneʻi poʻe. ʻO ka maʻi COVID-19 ke kumu nui e ʻāpono ʻole ai ko ʻoneʻi poʻe i ke kipa ʻana mai o nā malihini mai ka ʻāina ʻē no ka mea, ua lilo ko ka malihini hōʻea ʻana i mea hoʻopōʻino iā kākou, nā kamaʻāina. He kipa hoʻoluhi kā lākou. ʻAʻohe a lākou pūʻolo makana uku pānaʻi e waiwai ai kākou. ʻAʻohe pūʻolo manaʻo aloha e hoʻomaluhia ana i ke olakino o koʻonei kanaka. ʻAʻole nō he launa me nā ʻōlelo kupuna kaulana o luna aʻe nei. ʻAʻole e poina ke kuleana e kaʻa mau ana ma luna o ka malihini i ka wā e kipa ai i ko ke kamaʻāina wahi ōpū weuweu. E manaʻo ʻia ka mea hoʻokipa a me ka mea e luhi ai i ke kipa ʻana. E mahalo ʻia ka hoʻokipa ʻana a me ka hoʻolako ʻana o ke kamaʻāina ma o ka lawe ʻana i makana e pānaʻi ai no ka mālama kūpono ʻana mai. I kēia wā nei, ʻaʻole ana e pāpā ʻia ke kipa ʻana mai o nā malihini. ʻO ka ʻōlelo kauoha wale nō no kēia poʻe kipa, e kipa mai iā Hawaiʻi me ka pūʻolo manaʻo aloha e pono ai ka maluhia o nā kamaʻāina. ʻO ka hahai kānāwai hoʻomalu maʻi ka hana. Pale ʻia ka ihu me ka waha. Makaʻala ʻia ke kū kaʻawale ʻana. A, i loaʻa nō i ka maʻi, e kipa ʻole mai. ʻAʻole e poina ka ʻōlelo noʻeau o luna, no ka mea ʻo ia kekahi o nā ʻōlelo kahua o ka Hawaiʻi. E lawe mau i makana, e lawe mau i mōhai, a e lawe mau i ka ua mea ʻo ka lako i kahi malihini e paʻi ai a paʻi ke aloha. Aloha ʻāina kākou. © Kaʻula Kauikeaokea Krug 2021 na ka Honolulu Advertiser ko mua ko hope
- Kōlea a Kōlea, Kiʻi i ka Wai
Lokalia Roldan < hoʻi hope Kōlea a Kōlea, Kiʻi i ka Wai Lokalia Roldan 1 Nowemapa 2022 ʻAuhea ʻoukou e nā mamo aloha o kēia ʻāina hoʻoheno, nā mamo a ka ʻĪ, ka Mahi, ka Palena, me ka Palalaui mai ka hikina a ka lā i Kumukahi a i ke kau ʻana i ka mole ʻolu o Lehua, he welina aloha hoʻi kēia i nā manu ʻōiwi o Hawaiʻi nei. ʻO ke poʻomanaʻo i kau aʻela ma luna aʻe nei, ua lohea nō ma ke mele ʻo "Kāhuli Aku, Kāhuli Mai" nō nā pūpū hinuhinu o uka, akā, he manaʻo ʻokoʻa kaʻu e hoʻopaneʻe aku ai i mua o ʻoukou poʻe mamo no ka ʻaihue ʻia ʻana o ko kākou wai a lilo i ka manu o Kahiki! Ma ka ʻōwili nui ʻana o ka wēlau manamana lima ma luna o ke kelepona, kau ka maka i nā mea like ʻole mai ʻō a ʻō o ka honua. I nā pule i hala aku nei, nui ʻino nā wikiō e hōʻike mai ana i ke kiʻi ʻana o ka manu kōlea i ka waiwai o ka Hawaiʻi a lele i kahi mamao loa aku. ʻO ka wai ʻono i kāʻili ʻia, ʻo ia nō ke mele a me ka hula. Ua pūʻāʻā ka maka o ke kanaka Hawaiʻi i ka hoʻolaha hewa ʻana o ka manu kolea i ka ʻike Hawaiʻi, ʻoiai, ʻaʻohe pūnana o ke kōlea ma Hawaiʻi. Ua kapa ʻia hoʻi kēia ʻano manu he Culture Vulture no kona ʻaihue ʻana i nā momi o kekahi lāhui a hoʻolaha no ka pono o kona nohona ponoʻī. ʻO kekahi ʻāuna kōlea, ua huihui ā kōlea lākou ma ka ʻāina ma waho aku o Hawaiʻi, ma Sedona, ʻAlikona a hanehane kekahi mele penei: Nā ʻAumākua Nā Akua E nā kūpuna Nā Kapua Aloha mai Hiki mai, hele mai E hoʻomaikaʻi I kēnā i kēia i ke aloha ʻO kekahi mea ʻāpiki o ia mele, ʻo nā ʻaumakua hea kai hea ʻia? ʻO nā kūpuna hea kai hea ʻia? ʻO nā Akua hea kai hea ʻia? ʻO kēia ʻāuna kōlea, he hui lākou i kapa ʻia ʻo empowerment retreats ma ke kiʻiwawe. Uku ʻia ke kumu e nā lālā o ka hui! No kekahi hanana e uku ʻia ana, mālama ʻia ma Kauaʻi, a uku ʻia he $3,350 a i ka $5,000 no ke komo ʻana i ia hanana. ʻO ka mea ma ʻAlikona, he $2,550 no ‘ehā lā. ʻO nā mea e loaʻa ana ke uku, he yoga a he “personalized” meditation i kēlā me kēia lā, he huakaʻi, a he ʻaha kapu loa. Ke kuhi nei au, ʻo ka breathwork ka mea i hana ʻia ma ka ʻano he mele a oli paha. Pehea lā ka pono o nā haʻawina “Hawaiʻi” i nā lālā ma kēia hui? Ma hea ke kumu o ka pūnana e loaʻa ai kēia mau hua e aʻo ʻia ana? ʻOiai, wahi a kona kahua pūnaewele, ua aʻo ʻē ʻia he 7,000 haumāna ma kēia polokalamu. ʻO ka poʻe Hawaiʻi kahiko, he poʻe kilo lākou. Ua maopopo ʻia ke ʻano o ka manu o Kahiki. Ua kākau ʻia ma ka nūpepa kahiko ʻo Hawaii Holomua i ka makahiki 1893, “Aia i kekahi kau o ka makahiki, e haalele aku ana lakou i ko lakou mau home a lele auna mai la no na Paemoku o Hawaii nei, a o ka manawa ia ua hoolawa ia ko lakou ola ma na kula a me na kualono o ko kakou aina hanau. Ianei lakou, e noho hoonuu ai, a e hiolani ai a uliuli ko lakou umauma i ka momona.” ʻO kēia laʻana, he manu maoli nō, akā, like nō a like me kēia poʻe kōlea aʻu e walaʻau aku nei ma ke kiʻiwawae, ʻo ia hoʻi ka noho hoʻonuʻu me ka hiʻolani ʻana ā loaʻa ka waiwai iā lākou. ʻO kekahi mea hilahila loa naʻe, ʻaʻole no Kahiki wale nō kekahi kōlea. Ke hana lapuwale nei kekahi mau kānaka, he Hawaiʻi a he Polenekia paha. ʻIke ʻia nā hula like ʻole ma nā ʻaha mele, ʻo ka reggae paha ke ʻano, a ʻaʻole i kū i ka Hawaiʻi. ʻAʻole au e hōʻahewa nei i ka hulahula ma ka ʻaha reggae , akā, ʻo ka hula hea ia e hula ʻia ana? No laila eia ka nīnau aʻu e hāpai aʻe ana i mua o ʻoukou, pehea kākou e hoʻonaʻauao ai i ka poʻe lehulehu ke hana kāpulu ʻia kekahi hana noʻeau a ka Hawaiʻi? Pehea kākou e ʻike ai i ka mākaukau i loko o kākou iho e hoʻoponopono aku ai i ka hemahema a haʻi? Eia nō au ke hāpai nei i kuʻu leo mahalo i ka poʻe hoʻopāpā wiwo ʻole ma kiʻiwawe a me Tik Tok paha e kuhi pololei ana i ka mea hewa, koni aku i ka lae, a hoʻākaaka i ka ʻoiaʻiʻo. Pēlā nō e hoʻolaha koke ai i ka ʻoiaʻio. ʻO ka ʻike ʻana i ko kākou mākaukau, e hoʻomanaʻo kākou i kekahi ʻike waiwai a ke kūpuna, ʻo ia hoʻi ka moʻokūʻauhau. Ma kekahi ʻano, he mea ka moʻokūʻauhau e ʻike ai i ka paʻa o kou ʻike, me kou pilina i kekahi ʻohana a ʻāina paha. Ma ka moʻolelo o Hiʻiakaikapoliopele, kainō, he malihini ʻo Pele no Kauaʻi, eia nō naʻe, ua hea ʻia nā mākani he nui loa no Kauaʻi, a pēlā i ʻike ai ʻo ia he kamaʻāina. No laila, e noʻonoʻo: he aha ka moʻo o kou ʻike? E hoʻopaʻa i ke kahua a ma hope ke kūkulu. Eia hoʻi, ʻo ka mea nui a kākou, e nihi ka helena i uka o Puna o ʻike auaneʻi i ke aliʻi nui o Oʻahu iā Kakuhihewa. Inā ʻaʻole i paʻa ka ʻike iā ʻoe e ʻimi aku i kekahi ala e hoʻākaaka ai a hoʻomaopopo ai i ka ʻike. ʻAʻole i pau ka ʻike o ka Hawaiʻi ma ke au i hala, ʻo ia mau nō ka ʻike Hawaiʻi e ola ana ma muli o nā kūpuna, nā mānaleo, nā kumu hula, nā kumu ʻōlelo Hawaiʻi, nā kānaka paʻa mele, nā kānaka paʻa moʻolelo, ka pūʻulu nūpepa kahiko, a ia mea like. E hāpai mai i ka nīnau. E hana kākou i ka mea i hiki me ka naʻauao, ʻo ia ka mea nui. © Lokalia Roldan 2022 ko mua ko hope
- Hui Mālama i ke Ala ʻŪlili
Kanikapila Chong < hoʻi hope Hui Mālama i ke Ala ʻŪlili Kanikapila Chong 15 ʻOkakopa 2021 I kēia wā o ka ʻoihana haole, e ʻimi ana kākou i kahi hoʻopā ʻole ʻia e nā halekuʻi a hoʻi i ka hana kahiko e like me ka wā o ko kākou mau kūpuna. Ma Paʻauilo Hawaiʻi i ka ʻili ʻo Koholālele, aia kekahi hui ke hoʻomau nei i ka hana a ko kākou poʻe kūpuna ʻo ia hoʻi ka hana mālama ʻāina. Ua kapa ʻia lākou ʻo Hui Mālama I Ke Ala ʻŪlili a he aloha ʻāina maoli nō lākou. I nā makahiki 1990 i kanu ai ke kula ʻo Kamehameha i nā kumu lāʻau palepiwa ma nā ʻeka he 12,700 me ka manaʻolana e lilo kēia mau kumu lāʻau i wahie no ka hoʻoholo ʻana i kekahi hale hoʻolako uila ma Hilo. I ia wā ua kūʻē ai ka poʻe o Hilo i kēia hale hoʻolako uila. No laila ʻaʻole i kūkulu ʻia. Akā aia nō ia mau kumu lāʻau ke ola mau nei i kēia lā. ʻAʻole e hoʻolako nā kumu lāʻau palepiwa i ka meaʻai, he malu wale nō a ma mua o kēia mau kumu lāʻau palepiwa, he ʻano paʻakikī ka ulu ʻana o nā me mea kanu ʻē aʻe. Ma mua o ka hoʻomaka ʻana o kēia ka hui waiwai ʻo HuiMAU, ua noiʻi ka ʻohana Kailiehu e pili ana i ko lākou ʻohana a loaʻa iā lākou kekahi ʻāina i Paʻauilo. ʻO kēia ko lākou ʻāina Kuleana mai ko lākou mau kūpuna mai. Ma hope o ka loaʻa ʻana o kēia ʻāina iā lākou, hoʻoholo manaʻo ihola lākou e mālama i kēia ʻāina a e hoʻihoʻi aku i ke ʻano e like me ka ʻāina ma mua o ka hōʻea ʻana o nā mikioneli. Ua hoʻomaka ʻia kēia hui e ka ʻohana Kailiehu a me Noʻeau Peralto, ke kāne a kekahi wahine o ua ʻohana nei, a Haley Kailiehu. A e like me ka ulu ʻana o ka mea kanu, pēlā kēia hui waiwai lua ʻole. Hoʻomaka ʻia akula ʻo HuiMAU i ka makahiki 2015. A ʻo ka pahuhopu nui o kēia hui, ʻo ia hoʻi ka mālama ʻana i keia ʻāina kupuna. I ia wā, mau nō nā kumu lāʻau palepiwa i kanu ʻia i nā ʻeka he 12,700 ma loko o nā ʻeka he 30,000 i loaʻa i ke kula ʻo Kamehameha, no laila ʻo ka hana mua ka huki ʻana i ua mau kumu lāʻau nei. No nā makahiki lōʻihi he ʻelima i hala, ua huki ʻia nā kumulāʻau a hōʻola hou ʻia nā mea kanu Hawaiʻi. Ma hope o ia mau makahiki ʻelima, ua kū mai kekahi ʻoihana kua lāʻau nāna e huki i nā kumu lāʻau a hāʻawi aku. Hoʻomau lākou e kanu a mālama i kēia ʻāina a hānai i ke kaiāulu o Paʻauilo. I kēlā makahiki aku nei ua hele a laha ka maʻi ahulau COVID-19, no laila ua ʻano paʻakikī ka hana ʻana a me ke kūʻai ʻana i ka meaʻai. Akā, ke hāʻawi manuahi aku nei kēia hui i nā ʻeke meaʻai i piha i ka mea ʻai i hoʻoulu ʻia i ke kaiāulu o Paʻauilo me nā mea kanu i ulu ma Koholālele. ʻO kēia ʻano hui waiwai lua ʻole ka mea nāna e alakaʻi iā kākou i kekahi nohona kūʻokoʻa. E kākoʻo kākou iā lākou a e kaukaʻi ʻole i ka poʻe ʻē aʻe no waho mai. Ua mālama ko kākou mau kūpuna i ka ʻāina a no ia kumu, mālama ka ʻāina i ko kākou mau kūpuna. E pili pū kākou i ka hana a kākoʻo i kēia mau Aloha ʻĀina e hoʻi i ka piko. © Kanikapila Chong 2021 na Kanikapila Chong ko mua ko hope
- Mai kūʻai i ka Bibimbap!
Kaya Leonard < hoʻi hope Mai kūʻai i ka Bibimbap! Kaya Leonard 6 Nowemapa 2026 E ka poʻe ʻono i ka meaʻai Kōlea, e ka poʻe e ʻai mau i ka bibimbap, e ka poʻe i ʻai ʻole mua i ka bibimbap, no ʻoukou nō kēia ʻōlelo: Mai kūʻai i ka bibimbap! ʻOiai he mea ʻai Kōlea kaulana ka bibimbap, hiki nō paha ke kūʻai i ka bibimbap i nā hale ʻaina Kōlea a pau ma Hawaiʻi nei. He mea ʻai kaulana ka bibimbap, a he mea ʻai ʻono nō ia. Akā, e hōʻole i ke kūʻai ʻana i kēia mea ʻai ma ka hale ʻaina. Inā he mea ʻai ʻono ia, no ke aha e kūaʻi ʻole ʻia ai? No ka mea, e aho ka hoʻomākaukau ʻana ma ka hale. He aha ia mea ʻo ka bibimbap? Inā e ʻoka ʻia ka bibimbap, e lawe ʻia mai ana kekahi pola. He pola hao i kekahi manawa, akā inā i ʻoka ʻia aku ka dolsot bibimbap, he pola pōhaku wela loa ka mea e lawe ʻia mai ana. ʻO ka dolsot kēlā pola pōhaku. I ka ʻike mua ʻana i ka bibimbap, he papa lauʻai ka mea e ʻike ʻia ana. Eia hoʻi, he mau paukū ko ka pōʻai o ke pola, me kekahi hua moa i waena. He aha nā mea o loko? Inā ʻoe i koho i ka bibimbap me ka ʻiʻo, ʻo ia nō kekahi paukū. ʻO nā lauʻai maʻamau kekahi paukū, ʻo ia nā lauʻai i hoʻomākaukau ʻia ma ke ʻano he banchan: ʻo ke kawowo pāpapa ʻoe, ʻo ke kāloke ʻoe, ʻo ka lūʻau haole ʻoe, ke kūkaelio ʻoe, ka sūkini ʻoe, ke kaʻukama ʻoe, a me kekahi mau mea hou aku. Ma lalo o ia papa lauʻai me ka ʻiʻo, a me ka hua moa i kau ma luna loa, aia ka laiki. Lawe ʻia kekahi ʻōmole o ke kai e ninini ai ma luna o ka bibimbap. He kai ʻulaʻula, pikapika, a momona ia, ʻano like me ke kai gochujang. Ma hope o ka ninini ʻana, paʻi ʻia nā mea i loko o ke pola. ʻO ka hopena ka ʻulaʻula loa o kēia meaʻai! Ke manaʻo nei paha ʻoe no ka wewela o ka waha i ka ʻai ʻana i kēia mea ʻulaʻula, a me he mea lā, e komo ana kā ke ahi pele i loko ou! Mai makaʻu i ka pikapika o ka bibimbap. ʻAʻole like kou waha me ke ana kahe pele; na ka nui o nā mea i hoʻohui ʻia e pale aku. Akā nō naʻe, he pikapika ko ka bibimbap, inā ʻeha wale ka waha. ʻOno loa ka bibimbap! No laila, he aha lā ke kumu e hōʻole ai i ke kūʻai ʻana i ka bibimbap? ʻO ka pilikia, ka pipiʻi kā hoʻi o ka meaʻai Kōlea ma Hawaiʻi. ʻAʻole kēia he meaʻai hana nui o ka hoʻomākaukau ʻana. He mea maʻalahi nō ka hoʻomākaukau ʻana i ka bibimbap! Kāwili i ke kai, kuke i ka laiki, baila i nā lauʻai, a paʻi i nā mea a pau! Ke hele ʻoe i ka hale ʻaina Kōlea, e aho ka ʻoka ʻana i ka meaʻai pohihihi o ke kuke ʻana. Mai kūʻai i ka bibimbap he 20 kālā ke kumu kūʻai. E ka mea heluhelu, mai kūʻai i ka bibimbap! Pehea e hoʻomākaukau ai i ka bibimbap? No ke kai, e kāwili ʻia kēia mau mea: ʻelua puna nui gochujang, hoʻokahi puna nui ʻaila sesamī, hoʻokahi puna nui kōpaʻa, hoʻokahi puna nui wai, hoʻokahi puna kī wīneka, hoʻokahi puna kī ʻakaʻakai pīlau i ʻoki liʻiliʻi ʻia, hoʻokahi puna nui hua sesamī. E baila i nā lāʻau haole a me nā kawowo pāpapa, a e hoʻomākaukau ma ke ʻano he banchan- me ka ʻakaʻakai pīlau i ʻoki liʻiliʻi ʻia, ka ʻaila sesamī, nā hua sesamī, a me kekahi mau mea hou aku i kuhihuhi ʻia e ka lekapī. E palai i nā kāloke a me nā kūkaelio i ʻoki ʻia, a palai hoʻi i ka hua moa. E hoʻokomo i ka laiki i kuke ʻia i ke pola, a kau ʻia nā lauʻai a me ka hua moa ma luna. E ninini i ke kai, a paʻi i ka bibimbap. E ka mea heluhelu, maʻalahi kēia lekapī i kāu heluhelu ʻana? ʻAʻole paha maʻalahi kēia lekapī inā ʻoe molowā, a inā ʻaʻole ʻoe ʻai i ka banchan. Nui nō ka hana e hoʻomākaukau ai i nā lauʻai ma ke ʻano he banchan ma mua o ka ʻai ʻana i ka bibimbap, ma laila ka hapanui o ka hana. ʻO nā Kōlea, he mea maʻamau iā lākou ka loaʻa o nā lauʻai banchan, no laila, maʻalahi aʻe ka bibimbap. Pehea e maʻalahi ai ka hoʻomākaukau ʻana i ka bibimbap? E wehewehe hou ka mea kākau i ia mea he bibimbap i mea e hoʻomaopopo ai ʻoe. ʻElua māhele o ka huaʻōlelo ʻo bibimbap: bibim a me bap. ʻO ka manaʻo o bibim, ʻo ia ke paʻi ʻana, ke kāwili ʻana. ʻO laiki ka manaʻo o bap. I bibimbap ka bibimbap i ka bibim ʻana i ka bap! E hoʻokomo ʻia nā lauʻai i loaʻa iā ʻoe. E hoʻokomo ʻia ka ʻiʻo a me ka hua moa inā loaʻa iā ʻoe. ʻO ka laiki a me ke kai nā mea e pani ʻole ʻia, akā hiki ke kuapo i nā mea ʻē aʻe e like me ka mea i loaʻa. I mea e maʻalahi aʻe ai ke kai, e hoʻohana paha ʻoe i ka gochujang a me ka ʻaila sesamī. E ʻokoʻa iki ana ke ʻano o ka ʻono, akā e mau ana nō. ʻO ia nō ke ʻano o ka bibimbap maoli, i hoʻomākaukau ʻia ma nā hale o ka ʻāina Kōlea. Ua kapa ʻia ka bibimbap ʻo ka mea ʻai Aupuni o Kōlea, a no laila, he keu nō ke aloha o ka poʻe Kōlea no kēia meaʻai. He mea ʻai ka bibimbap e hoʻomanaʻo ai nā Kōlea i ko lākou wā kamaliʻi a i ko lākou ʻohana, he mea ʻai home nō ia. ʻO kekahi haliʻa aloha o ka mea kākau, ʻo ia ka nānā ʻana i ka polokalamu kīwī Kōlea ʻo Reply 1988 me kona makuahine. I kekahi lā a māua e nānā ana i ua polokalamu nei, ua hoʻohaliʻa ʻia aʻe māua i ko māua ʻohana ma Kōlea. Aia māua e nānā ana i ka meaʻai a lākou e ʻai ana, ua ʻono ka mea kākau i kekahi meaʻai Kōlea. Ma muli o ka maʻalahi o ka hoʻomākaukau bibimbap, ua hana māua penei: hoʻohui ʻia ka laiki, ka lekuke i poke ʻia, ka gochujang, ka ʻaila sesamī, a me ka hua moa i palai ʻia. I kekahi manawa, ua hoʻokomo ʻia ke kaʻukama kimchi e palakē ana, he ʻaneʻane pohō. I kekahi manawa, ua hoʻokomo ʻia ka ʻiʻo. ʻO ia bibimbap maʻalahi loa, he bap ia i bibim ʻia, a he ʻono nō! ʻO kekahi kumu paha e kūʻai ai ʻoe i ka bibimbap, ʻo ia ka laiki paʻapaʻa i paʻa i ke pola dolsot (ka nurungji). Ma muli o ka wela o ke pola dolsot, hele ka laiki o lalo a paʻapaʻa. ʻO kekahi poʻe, ʻai lākou i kēia laiki paʻapaʻa, a ʻo kekahi hana a nā Kōlea, ninini ʻia ka wai wela ma luna i mea e lilo ai ia i kī laiki. Inā ʻoe makemake i ka laiki paʻapaʻa, ʻaʻole ʻoe e hoʻomākaukau i kēlā ʻano bibimbap i ka hale inā ʻaʻole ʻoe i kūʻai i ka dolsot. Ma waho o ka bibimbap dolsot, mai kūʻai hou ʻoe i ka bibimbap, inā ʻaʻole i loaʻa ka puʻu kālā iā ʻoe. ʻAʻole kohu ka pipiʻi o ka bibimbap i ka maʻalahi o ka hoʻomākaukau ʻana, a ʻaʻole nō hoʻi kohu ka meaʻai bibimbap i ka hale ʻaina: he meaʻai home nō ia. He lekapī maikaʻi kēia no nā haumāna ʻilihune, nā kānaka moloā i ke kuke ʻana, a me nā kānaka ʻono i ka mea ʻai Kōlea like ʻole. E ka poʻe aloha i kēia meaʻai ʻono loa, e hana e like me nā Kōlea: e hoʻomākaukau ʻia ka bibimbap ma ka hale, mai kūʻai aku. © Kaya Leonard ko mua ko hope
- He Aloha no ke Kūʻauhau
Kalehuakea Kelling < hoʻi hope He Aloha no ke Kūʻauhau Kalehuakea Kelling 1 Nowemapa 2020 E nā hoa makamaka o ka ʻāina aloha, he leo wawalo kēia e hoʻohanohano ana i kahi meʻe aloha nui ʻia, ʻo Samuel Mānaiakalani Kamakau. Ua hala iho nei kona lā hānau piha ʻelua haneli me ʻelima, i ka lā 29 o ʻOkakopa. No laila, he moʻolelo pōkole kēia no nā hana kupanaha āna i hoʻokō ai i loko o kona ola ʻana ma ka honua nei. Hānau ʻia ʻo Kamakau i ka makahiki 1815, ma Manuʻaʻula, Waialua, Oʻahu. He pua ʻo ia na Kapakanaka he kāne, lāua ʻo Kihapūpū he wahine. Ma kona wā ʻōpio i ʻupu aʻe ai kona aloha no ka lāhui a me ka ʻiʻini e hoʻomau ai i ka ʻike o nā kūpuna. Komo ʻo ia i ke kula nui ʻo Lahainaluna i ka makahiki 1832, i kona mau makahiki he ʻumikūmāhiku. Noho ʻo Kamakau ma Maui no kekahi mau makahiki no ke kākau ʻana i ʻelua mau puke wehewehe ʻōlelo Hawaiʻi, a me ka unuhi ʻana i ka baibala mai ka ʻōlelo Lakina a i ka ʻōlelo Hawaiʻi. Ma laila pū hoʻi i male ai ʻo Kamakau me Sarah Haʻinakolo Kupanihi, he wahine no Kīpahulu, Maui. I loko o kona ola, ua nui ʻino nā ʻano mea kupaianaha āna i hoʻokō ai. Iā ia e noho ana i nā hono a Piʻilani, ua lilo ʻo ia i luna makaʻāinana no nā ahupuaʻa ʻo Hāna a me Wailuku. Ma muli o kāna hana kamahaʻo, noi ʻia hoʻi ʻo ia e lilo i luna makaʻāinana no ka mokupuni o ka maka ʻewaʻewa, no Oʻahu. ʻOiai ua ʻike ʻo Kamakau i ke koʻikoʻi o ka hoʻomau ʻana i ka ʻike kupuna, komo ʻo ia i ka hana i hoʻokumu ʻia e Sheldon Dibble lāua ʻo Kauikeaouli. He ʻahahui ia no ka ʻimi ʻana aku i nā moʻolelo kahiko, a ʻo ia ka ʻahahui ʻimi moʻolelo (Royal Hawaiian Historical Society) mua loa ma Hawaiʻi nei. Hoʻokuleana ʻia ʻo Kamakau me kona hoa papa ʻo Davida Malo e ʻimi i ia mau moʻolelo a paʻi ma ka nūpepa. I mea kēia ʻahahui e palapala aku ai i nā moʻolelo o ka wā i hala no ka hoʻoili ʻana i ka ʻike no nā hanauna e hiki mai ana. Wahi a Kamakau, “He makemake koʻu e pololei ka moolelo o koʻu one hanau, aole na ka malihini e ao iau i ka moolelo o koʻu lahui, naʻu e ao aku i ka malihini.” (Ke Au Okoa, 16 Okatoba 1865). He ʻōlelo koʻikoʻi kēia e hoʻike nei i ka ʻiʻini i loko ona e hoʻōla ai i kēia mau moʻolelo, a nāna nō i hoʻokō. Ua hoʻolako ʻo Kamakau i nā moʻolelo o ke au i hala, a paʻi ʻia nā moʻolelo no ka naʻi ʻana o Kamehameha i ke aupuni o Hawaiʻi, a me ka nohona o ka poʻe kahiko. Eia naʻe i ia manawa āna e kākau ana i kēia mau moʻolelo ma ka nūpepa, ua hoʻohalahala ʻia ʻo ia e kekahi mau lālā o ka lāhui. Na ia mau lālā i pane aku iā Kamakau ma loko o ka nūpepa e loiloi ana i kāna mau hana. Ua manaʻo ʻia he kūpono ʻole ka hoʻolaha ʻana aku i kēia mau moʻolelo i ka lehulehu me he mea lā kaulaʻi ʻia nā iwi i ka lā. E ʻole ko Kamakau palapala ʻana i kēia mau momi o ke au i hala, loaʻa ai iā kākou ia mau waiwai o ka ʻike kupuna. No laila, e mahalo pau ʻole kākou iā Kamakau i kona noke ʻana e palapala i kēia mau moʻolelo i loko nō o ke ala piha i ke ʻāʻumeʻume. Liʻu ʻia kēia mau hune moʻolelo i ka paʻakai no kākou! ʻAʻole o kana mai nā kuleana i ʻauamo ʻia e Kamakau ma kona ola. He hoʻokahi kaʻau me ʻelima kāuna ka lōʻihi o kona wā ma kēia honua nei. I ka mahina ʻo Kepakemapa, i ka makahiki 1876, ua hoʻi kēia lama kukui i ke ao polikua a Kāne. Ola mau kona hoʻoilina ma o nā pua e ʻauamo nei i ke kuleana e hoʻōla i ka ʻōlelo a me ka moʻomeheu Hawaiʻi ma ke kula kaiāʻōlelo ʻo Samuel M. Kamakau. He kahua kula kēia e noho pohu laʻi ana ma ka ʻāina hoʻopulapula a Jonah Kūhiō Kalanianaʻole, i uka o Haʻikū, i ka malu o Kaualehu. I ka makahiki 2000 i hoʻokumu ʻia ai kēia kula kaiāʻōlelo e Kumu Makalapua Alancastre lāua ʻo Kumu Kawehilani Lucas i mea e ola mau ai kona inoa. A e like hoʻi me Kamakau ka mea paʻa moʻolelo, kaukaʻi ke kula ʻo Kamakau ma luna o ka mālama ʻia ʻana o ka mauli o kākou mai kēlā hanauna a i kēia hanauna. Ua pōmaikaʻi au i ka hele ʻana i kēia kula mai ka papa ʻeono a hiki i koʻu hemo kula ʻana. Ma Kamakau nei, he mea nui ka maiau o ke kākau ʻana a me ka hoʻomākaukau ʻana i nā haumāna ma o ke kuanaʻike o nā kūpuna. ʻOiai ua palapala aku ʻo Kamakau i kekahi mau kumu waiwai a paʻi ʻia aku ma ka nūpepa kahiko, ua ʻupu aʻe ka manaʻo e hoʻopuka ke kula i mau kumuwaiwai kekahi i mea e kū like ai ke kula me ua kanaka ihu pani nei. I kēia au, ua hoʻopuka ke kula i kekahi mau kumu waiwai ʻōlelo Hawaiʻi - he puke wehewehe punaewele, kapa ʻia ʻo Manomano.io , a he pāʻani huaʻōlelo ma luna o ke kelepona, kapa ʻia ʻo Lehulehu, ʻoiai lehulehu a manomano ka ʻikena a ka Hawaiʻi! Haʻaheo kēia i ka hoʻomau ʻana i ka hoʻoilina a ua Kamakaunei, a me Kamakau ke kula. Iā ʻoe e ke kukui ʻaʻā mau pio ʻole, he wahi leo mililani kēia no ka ili ʻana mai i ka wai ʻeleʻele a ka poʻe ʻike. E mau ana kou inoa no nā hanauna e hiki mai ana. Ua inu a kena! © Kalehuakea Kelling 2020 ko mua ko hope
- E Nā Kiaʻi Kai
Tucker Larue < hoʻi hope E Nā Kiaʻi Kai Tucker Larue 31 ʻOkakopa ʻAuhea ʻoukou e nā kiaʻi a Kū lāua ʻo Kanaloa, e nā kiaʻi o ke kai pāpaʻu a me ke kai hohonu, e nā kiaʻi ʻo ka mālama ʻana i ke kai o Hawaiʻi nei. Eia mai kekahi manaʻo no nā lawaiʻa a me nā kānaka puni iʻa. Aloha aʻe e nā hoa o ke kai. Ke ʻeha nei ʻo Kū lāua ʻo Kanaloa i ka hoʻopalaleha ʻana i ka lehulehu iʻa. Eia nō au ke hoʻolale aku nei i nā lawaiʻa a pau e kilo aʻe i ko ʻoukou mau wahi luʻu punahele i mea e ʻike ai i kēia pōpilikia. Kākaʻikahi ka loaʻa ʻana o nā wahi ma Oʻahu nei me nā ʻano iʻa like ʻole. Pili paha kēia i ka māhuahua ʻana o ka lehulehu kānaka ma Oʻahu nei. ʻAʻole wale nō i pili kēia i ke kai pāpaʻu. Ke holo ʻoe i ke kai hohonu ma luna o ka moku, e ʻikemaka ana ʻoe i ke emi ʻana i ka nui o nā iʻa o laila kekahi. No ke aha? ʻO ka nui o ka poʻe malihini e kipa mai ana i kēia mokupuni nei, ʻo ia nō hoʻokahi kumu. He pilikia nō ke kauoha a me ka hoʻolako ʻana i ka ʻahi i loko o nā hale kūʻai nui. ʻO ka ʻahi, ke aku, ka mahimahi, ka ʻono. ʻO ia nō nā iʻa i makemake ʻia e nā kānaka a pau e holoholo kūʻai ana i nā hale kūʻai. ʻO ia nō nā iʻa o ke kai hohonu. He ʻano tutua ka ʻiʻini ʻana o nā malihini i ua mau iʻa nei, a ʻaʻole hiki iā kākou ma Oʻahu nei ke hoʻonā i ka pōloli o ua tutua nei. He aha ke kumu o ke emi ʻana o ka nui o nā iʻa i ke kai pāpaʻu? ʻO ia hoʻi ka naʻaupō i nā kānāwai lawaiʻa. ʻO wai ka mea e nānā ʻole nei i ke kānāwai? ʻO nā kānaka e noho nei ma Oʻahu. Nui nā kānaka e noho nei ma Oʻahu. Nui nā kānaka e hoʻonaʻauao ʻole ʻia i ua mau kānāwai nei. A ʻo kekahi mau kānaka ʻē aʻe, ʻaʻole lākou nānā i ke kānāwai. He mau kēkake nō. ʻAʻole lākou makemake e mālama i ka lehulehu iʻa ma muli o kā lākou ʻauʻa. E hoʻohilahila iā lākou! E noʻonoʻo iho kākou i kā kākou mau keiki, moʻopuna, a me nā hanauna o ka wā e hiki mai ana. Aia ka pono ʻo ko kākou mālama ʻana i nā kumuwaiwai o ka ʻāina a me ke kai i ʻole ai e ʻaihue ʻia kēia mau makana waiwai mai nā keiki o ka wā e hiki mai ana. He momi nō na iʻa o ke kai, he momi hoʻi ke kalo o ka ʻāina, a he momi ke aʻo ʻana i kēia nohona i nā ʻōpio o Hawaiʻi nei. Na kākou e hana pono a e hoʻomanaʻo i ka ʻōlelo a nā kūpuna o kēia ʻāina, ʻo ia hoʻi, “ He aliʻi ka ʻāina, he kauā ke kanaka .” Pehea kākou e kōkua ai i ke ola o ka lehulehu iʻa i ke kai hohonu a me ke kai pāpaʻu? He kōkua nui ka hoʻomalu ʻana o kekahi mau wahi lawaiʻa a puni ka mokupuni. I kēia manawa ʻānō, aia he ʻumi wahi kai i hoʻomalu ʻia ma Oʻahu nei. ʻO ia hoʻi ʻo Hanauma, Pūpūkea, Waikīkī, Moku o Loʻe, Heʻeia, Mamala, Maunalua, Pōkaʻī, Waialua, a me Lēʻahi. ʻAʻole hoʻomalu piha ʻia kēia mau wahi, akā loaʻa kekahi kānāwai. He mau puʻuhonua ua mau wahi nei e mālama ai ka iʻa. Ke mālama kākou i kēia mau puʻuhonua iʻa, hālana ka lehulehu iʻa a e malele nā iʻa i nā wahi kai a pau. He aha kā kākou kuleana ma ia mau puʻuhonua? E waiho wale! Mai lawaiʻa i laila! ʻO kekahi mau lawaiʻa, ʻaʻole lākou e kākoʻo iki ana i kēia manaʻo. Akā, eia ka manaʻo nui. ʻO ka hoʻoholo ʻana i kekahi wā kapu, e like me ke kānāwai ma Lēʻahi. Ma Lēʻahi, ʻaʻole ʻae ʻia ka lawaiʻa ʻana i nā makahiki helu paʻewa, a laila, ke hōʻea mai kahi makahiki aʻe, hiki ke lawaiʻa hou. He manawa kūpono kēia no ka hoʻonui ʻana o ka lehulehu iʻa. ʻO kekahi pilikia nui, ʻo ia nā kānaka luʻu e kiʻi ana i ka iʻa i ka pō. ʻO ka pō, ʻo ia ka manawa no ka iʻa e hiamoe. ʻO nā uhu, nā kūmū, weke, munu, pānuhunuhu, ʻo ia nō nā iʻa ʻo ka hiamoe ʻana i ka pō. Inā kākou kiʻi i kēia mau iʻa i ka pō, ʻo emi auaneʻi ka lehulehu. E hoʻoikaika kākou i kēia mau kānāwai. Mai kiʻi i ua mau iʻa like ʻole nei i ka pō. Inā ʻaelike ʻoukou i kēia manaʻo, mai makaʻu, e pane aʻe me ka leo nui. E hāpai kākou i ka pila i mea e hoʻoikaika ai i nā kānāwai lawaiʻa. E aʻo mai i nā kānāwai lawaiʻa a pau a e kiʻi i kāu mau iʻa ponoʻī. E mālama i ko kākou mau wahi luʻu punahele. Eia nō nā kuleana a kākou. Ke māhuahua nei nō ka lehulehu kānaka a he pono ka hana koke ʻana. E hahai i nā loina o ka wā kahiko a e hōʻike kākou i nā keiki i nā hana kūpono. ʻO ia hoʻi ke kiaʻi ʻana i ke kai hohonu, ke kai pāpaʻu, nā mea kanu, nā holoholona, a me ka ʻāina o ko ʻoukou mau kūpuna. I ola Kanaloa, i ola kākou. © Tucker Larue ko mua ko hope
- Eō Hawaiʻinuiākea! Eia Kā ʻOukou Papa Haumāna Kauleo M.H. 2025-2026! E pili mai!
Kamālamalama Ishii < hoʻi hope Eō Hawaiʻinuiākea! Eia Kā ʻOukou Papa Haumāna Kauleo M.H. 2025-2026! E pili mai! Kamālamalama Ishii 5 Nowemapa 2026 E kuʻu pua o Hawaiʻi e kū haʻaheo ana ma Mauna Kea. E kuʻu liko o Kauaʻi, ua pulu i ka wai aʻo Waiʻaleʻale. Eia nō kākou ke ʻākoakoa mai nei i ke kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa no ka ʻike naʻauao. ʻO kekahi o kākou, ua kau i kēia huakaʻi ma lalo o Hawaiʻinuiākea ma o ʻelua ala: ʻo ia ʻo Kamakakūokalani kahi a ka ʻike Hawaiʻi e aʻo ʻia ai, a me Kawaihuelani no ka poʻe nona ka ʻiʻini no ka hoʻōla hou ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi. He mau papahana hou aku nō ma lalo o Hawaiʻinuiākea no nā haumana Hawaiʻi e kau ʻole i ua mau ala nei, ʻo ia hoʻi ʻo Native Hawaiian Student Services (NHSS) a me Ka Papa Loʻi ʻo Kānewai. ʻO kekahi papahana i hoʻokumu ʻia no ke kākoʻo ʻana mai i nā haumāna ma lalo o Hawaiʻinuiākea, ʻo ia hoʻi ka Papa Haumāna Kauleo o Hawai‘inuiākea (Hawaiʻinuiākea Student Advisory Board). I ka makahiki 2010 i hoʻokumu mua ʻia ai kēia papa haumāna e ke poʻo mua o Hawaiʻinuiākea i mea e haʻi ai i nā haumāna e pili ana i nā hana ma ke kulanui. ʻO kekahi pilikia i kēlā wā, ʻo ia ke emi ʻana o ka hoihoi o nā haumāna i ke kau ʻana i kēia papa haumāna. Ma muli o ia emi ʻana o ka hoihoi, i ka makahiki 2013 i pau ai ua papa haumāna nei. Ua hala ʻehiku makahiki a i ka makahiki 2020 i hoʻōla hou ʻia ai ka hui e Nālani Balutski lāua ʻo Ululani Oliva ma o ko Nālani haku ʻana i wahi no kēia hui i loko o ka puʻu kālā ʻo Kapaʻakea. ʻO ka pahuhopu o kēia hoʻōla hou ka hoʻokumu ʻana i ala no ka ʻuao a me ka hōʻike manaʻo ʻana a nā haumāna. I kēia makahiki, ʻeono mākou haumāna e kū nei i kēia hui ma ke ʻano he mau ʻelele no nā papahana ma lalo o Hawaiʻinuiākea. Eia ko Kamakakūokalani, ʻo Momi Bachiller, no Kīhei, Maui mai, a me Kuhi Leong, no Waiau, Oʻahu mai. ʻO ko Kawaihuelani, ʻo Kawaiola Kapuni, no ʻUlupalakua, Maui mai, a me Keanu Suyat-Okamoto, no Kalihi, Oʻahu mai. A ʻo ko NHSS, ʻo Kiʻinani Rosario, no Waiʻanae mai, a me kou mea kākau, ʻo Kamālamalamaonālani Ishii, no Kōloa, Kauaʻi mai. ʻO ka mea ʻāpiki, ʻaʻohe o mākou lālā no Ka Papa Loʻi o Kānewai i kēia manawa. No laila, ʻo mākou kā ʻoukou papa haumāna kauleo o ka MH 2025-26! ʻEkolu hui o ka Papa Haumāna Kauleo, ʻo ia hoʻi: ka hui kālai, ka hui laulā, a me ka hui hāpai. Na ka hui kālai e hoʻokumu i mau hanana i mea e hoʻopili ai i nā haumāna o Hawaiʻinuiākea. ʻO ka hui laulā ke hoʻolaha a laha loa nā hanana ma lalo o Hawaiʻinuiākea, ʻaʻole nā hanana wale nō e hoʻokumu ʻia e ka hui kālai. Hui nā haumāna ma ka hui hāpai me nā poʻo o Hawaiʻinuiākea, ʻo ia hoʻi ʻo Keawe Lopes no Kawaihuelani, ʻo Kamana Beamer no Kamakakūokalani, a me Jon Osorio no Hawaiʻinuiākea. Hāpai a kamaʻilio ʻia nā manaʻo mai nā haumāna ma lalo o Hawaiʻinuiākea e kēia hui. Na ka hui hāpai nō hoʻi e haku i mau anamanaʻo i mea e ʻike ai i ua mau manaʻo nei o nā haumāna. ʻO kekahi hanana a mākou i mālama ai, ʻo ia ka Māmaki Mixer ma ka lā 25 o Kepakemaka ma ka hola 10:30-11:30 a me ka hola 3-5. Na ka hui kālai i hoʻokumu i kēia hanana a laila hoʻolaha ka hui laulā i ua hanana nei ma o kā mākou Instagram! No kēia pāʻina mākou i hoʻomākaukau ai i mau kī māmaki a me ka mea ʻai ʻo ʻĀina Bars e pū paʻakai ai. I kēia pāʻina mākou i hoʻolaha ai i ka hui a me kā mākou pahuhopu, ʻo ia hoʻi ke kūkā kamaʻilio ʻana me nā haumāna a me nā kumu no ka hoʻomaikaʻi ʻana iā Hawaiʻinuiākea. Ma hope o ko mākou hoʻolauna ʻana, ua kūkā kamaʻilio mākou me nā kānaka i hele mai i ka Māmaki Mixer a ʻike i ko lākou manaʻo no Hawaiʻinuiākea, inā he pilikia ko kekahi a he manaʻo paha. Inā ulu kou hoi i kēia hui, a he manaʻo paha kāu e hāpai ai, ʻelua āu ala no ka waiho ʻana i manaʻo no mākou! ʻAkahi, he leka uila a he Instagram kā mākou. ʻO hshksab@hawaii.edu ka leka uila. ʻO @hawaiinuiakea_sab kā mākou Instagram! A i ʻole, inā kamaʻāina ʻoe iā mākou lālā o ka hui, e ʻimi a loaʻa mākou no ka haʻi ʻana mai i kou manaʻo! ʻO kekahi hana hou aku a mākou, ʻo ia hoʻi kekahi anamanaʻo i haku ʻia no ka ʻike ʻana i nā manaʻo o nā haumāna, nā pilikia i ʻike ʻia e ʻoukou, nā haumāna ma lalo o Kamakakūokalani, nā haumāna ma lalo o Kawaihuelani, nā haumāna e kōkua ʻia e Native Hawaiian Student Services, a me nā haumāna e kōkua i Ka Papa Loʻi ʻo Kānewai. Eia kekahi ʻiʻini a mākou, ʻo ia ka hoʻopiha ʻia ʻana o ua anamanaʻo nei e nā haumāna a pau ma lalo o Hawaiʻinuiākea, i maopopo ai ke ala e holomua ai! ʻŌlelo ʻia e ko kākou poʻe kūpuna ma ke ʻano o ka ʻōlelo noʻeau, “E ʻimi kākou i ka mea e hoʻokahi ai ka manaʻo.” No laila, “E imi kākou i ka mea e hoʻokahi ai ka hele kula ʻana.” I kou kōkua ʻana iā mākou, i ka Papa Haumāna Kauleo o Hawai‘inuiākea, e ʻimi kākou a pau i nā ala no ka hoʻomaikaʻi ʻana i kou ola ma loko o ke kulanui a ma waho hoʻi. ʻAʻohe hana nui ke alu ʻia! © Kamālamalama Ishii ko mua ko hope
- Ka Huakaʻi Kūkaʻi o ko Kauaʻi
Laʻakea Chun < hoʻi hope Ka Huakaʻi Kūkaʻi o ko Kauaʻi Laʻakea Chun 31 Malaki 2022 ʻAʻole ʻulu i ka pōkole o ka lou . He ʻōlelo noʻeau kēia no ka hoʻomākaukau pono, i loaʻa ka hua e pono ai. I pōkole ka lou, ʻaʻohe ʻulu e loaʻa mai. Inā ʻo ka noho nanea wale ka hana, ʻike ʻole ʻia nā pōmaikaʻi o nā ʻāina mamao. No laila, ma ka wā e hiki ai ke huakaʻi ʻimi loa, e luʻu i ke kai hohonu. Ma laila nō ka ʻike waiwai. I ka ʻōʻili ʻana o ka lā i ka malama ʻo Iulai, i ka makahiki 2019, mākaʻikaʻi ihola wau me ʻehiku haumāna ma lalo o nā polokalamu ʻo Nā Pua Noʻeau a me Iwikuamoʻo. Hele aku nei ka huakaʻi i ka mokuʻāina ‘o Seattle i ka ʻāina kamahaʻo ʻo Tacoma. ‘O ka ʻāina ia o nā ʻōiwi Nisqually. He huakaʻi kēia no ka ʻike maka ʻana i nā hiʻohiʻona o ka ʻāina hou, ke kaʻaʻike ʻana no ka waiwai o ka ʻōlelo ʻōiwi, a me ke kipa ʻana i nā wahi kaulana o Tacoma a me nā kupa o laila. I ka hiki ʻana aku i Tacoma mai Kauaʻi, ua piʻi ka ʻeu i loko o mākou haumāna i ka ʻike ʻana i nā mea e hoʻopuni ana i ke kahua mokulele, e like hoʻi me nā ao pouli lau a lau e poʻi ana i ka lā, ka makani huʻi koni i ka ʻili, a me nā halekuʻi e kū kilakila nei. ‘Oiai au e kalaiwa ana mai kahi kapa i kahi kapa aku o Seattle, ua ʻike wau i nā kikowaena kūʻai like ʻole a me nā pāheona kūikawā. A i ka haʻalele ʻana i ke kaona, ʻike ʻia nā kumulāʻau kikala pā i ka lani, nā māla, a me nā wahi hānai holoholona like ʻole. Hōʻea mākou i kahi e hoʻomoana ai, hoʻokuʻu iki, a kau hou i ke kaʻa no ke kipa ʻana i nā kūpuna a me nā mākua o ia ʻāina. Aia lākou e kamaʻilio ana no ka waiwai o ka hoʻōla ʻana i ka ʻōlelo a me ka hoʻopili hou ʻana me nā mole kūpono o ke ola. Ua hoʻomaka ke kamaʻilio ‘ana no ka mea koʻikoʻi loa, ʻo ia hoʻi ka ʻōlelo makuahine. Ma kahi o nā makahiki 1800, ua pāpā ʻia nā haumāna, ʻaʻole e hoʻopuka i ka ʻōlelo makuahine ma ke kula. Pāpā ʻia e ka lāhui haole like i hoʻokahuli i ke aupuni kūʻokoʻa ʻo Hawaiʻi. No laila, ma muli o ka ʻaneʻane nalowale ʻana o ka ʻōlelo, ua moku ka pilina o nā ʻōiwi, ka ʻāina, a me ka wai. Eia naʻe, i ka ʻimi ʻana o nā mākua o kēia au i nā mele, nā moʻolelo, a me nā kūpuna i hiki ke hoʻākāka i ka ʻōlelo, ua hiki ke kūkulu hou ʻia ke kahua ʻōlelo. I kēia wā, aʻo ʻia nā kamaliʻi a me nā ʻōpio i kā lākou ʻōlelo ʻōiwi. Ma hope o ka walaʻau ʻana me nā ʻelemākule a me nā mākua no ka waiwai o ka ʻōlelo, ua kalaiwa mākou i ke kahawai ʻo Glacier Water. He moʻolelo kupaianaha ko ua wahi nei. I ka ʻaihue ʻia ʻana o ka ʻāina e ka haole, ua hoʻomaka lākou e hoʻokumu i kekahi kahua pūʻalikoa ma nā wahi like ʻole o ka mokuʻāina. I ke ao ʻana aʻe o kekahi pō, hōʻea ka pūʻalikoa a ʻike akula, ua poloka nā kaʻa, ua hoʻohuli ʻia nā mokulele, a ua ʻaihue ʻia nā lako a pau o ko lākou kahua. ʻAʻole na nā kamaʻāina i lawe aku i nā pono kaua, akā ʻōlelo ʻia na nā kupua e kiaʻi ana i ka ʻāina a me ka lāhui, na lākou i hana. He moʻolelo hoihoi kēia iaʻu ʻoiai ʻike nui ʻia nā kūpuna a me nā kupua e palekana mai ana iā mākou ma Hawaiʻi nei. E like hoʻi me nā pōhaku e ʻākeʻakeʻa ana i ke alanui i Maunakea, no ka hōʻole ʻana i ke kūkulu ʻohenānā. He huakaʻi kūkaʻi maoli nō kēia no ke kipa a me ka launa ʻana me nā poʻe ʻōiwi o ka ʻāina mamao. Ua aʻo mai au i nā mea hou a ua ʻike hoʻi au i nā pilina ma waena o ka poʻe Nisqually a me ka poʻe ʻo Hawaiʻi nei. Ma muli o ke komo ʻana aku i loko o kēia ʻano polokalamu hou, hiki ke aʻo i nā mea hou o ka poʻe ʻōiwi ʻē aʻe, a lawe i ʻoi aʻe ka naʻauao. ʻAʻole e maopopo ana ka waiwai o ka ʻike, inā ʻaʻole kākou hoʻāʻo i nā mea hou. © Laʻakea Chun 2022 na Laʻakea Chun ko mua ko hope
- He Leo Paipai! E Hoʻi i ka ʻŌlelo Makuahine!
Nālani Fujihara < hoʻi hope He Leo Paipai! E Hoʻi i ka ʻŌlelo Makuahine! Nālani Fujihara 28 Pepeluali 2022 ʻO ka ʻōlelo makuahine a nā lāhui a pau, ʻo ia nō ke kaula e hīkiʻi i nā kānaka me ka ʻāina a me nā moʻolelo o lākou. Inā e nalowale ka ʻōlelo, e moku ke kaula i hīkiʻi ʻia e ko lākou mau kūpuna. Mai ke kenekulia ʻumi kumamāiwa mai, ua hoʻāʻo ʻo ʻAmelika e hoʻohuli i nā manaʻo o nā kānaka Hawaiʻi ma o ka hoʻonele ʻana i ka ʻōlelo makuahine. Ma nā kula i ia wā, ua ʻae wale ʻia nō ka ʻōlelo haole, a hōʻole ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi. No laila, mai nalowale ka ʻōlelo Hawaiʻi iā kākou. Akā, ua kūpaʻa nā ʻeuʻeu ma hope o ke aloha ʻāina a ʻo ia ke kumu e mau ai ka ʻōlelo o kēia ʻāina. I kēia lā, ʻo ka hapanui o ka poʻe e noho ana i Hawaiʻi, ʻaʻole hiki iā lākou ke kamaʻilio ma ka ʻōlelo Hawaiʻi. Kamaʻāina paha lākou i kekahi mau hua ʻōlelo maʻamau. Inā hiki iā ʻoe ke kamaʻilio ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, he mea kupanaha ia i kēia mau lā. No laila, no ke aha lākou e aʻo ʻole mai nei i ka ʻōlelo makuahine? A pehea e hoʻi ai kākou a pau i ka ʻōlelo Hawaiʻi? ʻO ka mea mua, he kōkua nui nā kula kaiapuni Hawaiʻi a hiki ke ʻike ʻia ke hopena waiwai o kēia mau kula Hawaiʻi. I ka ʻike ʻana i nā keiki ʻōlelo Hawaiʻi, ulu aʻe nō ka haʻaheo i loko. He hōʻailona kēia no ka ulu hou ʻana mai o ka ʻōlelo a kākou. E ʻōlelo Hawaiʻi kākou i mea e hoʻohanohano ai i nā kūpuna i nuku ʻia e nā haole no kā lākou ʻōlelo Hawaiʻi ʻana. Inā hōʻole kākou i ka ʻōlelo makuahine o kēia ʻāina, e hōʻole kākou i ko kākou mau kūpuna. Pehea lā hoʻi e hōʻole ai i nā kūpuna? He mau ālaina naʻe no ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo makuahine. Eia kekahi, hilahila nō nā kamaʻāina i kā kākou hoʻopuka ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi. Inā hemahema ka ʻōlelo Hawaiʻi a ka mea ʻakahi ʻakahi, he mea hilahila nō paha ia no lākou i ke kamaʻilio ʻana me nā kānaka wali o ka ʻōlelo Hawaiʻi. Manaʻo ʻia paha, e aho ka ʻōlelo ʻana ma ka ʻōlelo haole no ka mea ʻoi aku ka nui o ka poʻe e ʻōlelo haole ma mua o ka poʻe e ʻōlelo Hawaiʻi. Akā inā ʻaʻole kākou e hoʻāʻo, pehea kākou e holomua ai no nā keiki a me nā haunana e hiki mai ana? He manaʻolana koʻu, e ʻike ana kākou i ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā kula a pau ma Hawaiʻi nei. Maikaʻi wale ka lohe ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā kula kaiapuni. Akā, ʻoi aʻe ka hua o ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā kula a pau! I nā kula aupuni, e lilo nā papa ʻōlelo Hawaiʻi i mau papa koina no nā haumāna a pau. I ua mau papa koina nei, e aʻo aku nā kumu i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma o nā moʻolelo kahiko o Hawaiʻi nei. A ola hou ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā kula, e ola hou ana nō ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā kaiāulu a pau o ka pae ʻāina nei. © Nālani Fujihara 2022 ko mua ko hope
- He Moʻolelo no nā Aliʻi Hoʻoluhi Kanaka
Kaʻula Kauikeaokea Krug < hoʻi hope He Moʻolelo no nā Aliʻi Hoʻoluhi Kanaka Kaʻula Kauikeaokea Krug 1 Kepakemapa 2020 ʻAuhea ʻoukou e nā mea heluhelu mai nā kihi ʻehā o ka honua, mai nā kūkulu mai o Kahiki, a hiki loa aku i nā palena o Nuʻumealani. Mai Kūkulu-o-Kahiki a i luna lilo i ka Lanikuakaʻa. ʻO ka ʻalihi o ka lani ka palena o kēia ʻauhea ʻana iā ʻoukou. He pahuhopu nui kaʻu e piʻi aʻe ka pae o kēia moʻolelo i ka lewa nuʻu no ka mea, ʻo kēia moʻolelo aʻu i palapala ai ma lalo nei, he moʻolelo ia no nā lani hoʻoluhi kanaka. He mau aliʻi hoʻi i hana lokoʻino i ko lākou poʻe makaʻāinana ma muli o ke ʻano ʻānunu o ia mau aliʻi. ʻO nā haʻawina waiwai e aʻo ai kākou mai ka heluhelu ʻana mai kēia ʻano moʻolelo, ʻo ia hoʻi, ka lokomaikaʻi ʻana, ka ʻōpū aliʻi ʻana, a me ka makeʻe kanaka ʻana no ka mea he mau hopena ko nā hana a pau. Me ia hoʻolauna ʻana wau e hoʻomaka ai i kēia haʻi moʻolelo ʻana no nā aliʻi hoʻoluhi o Kaʻū. ʻO Halaʻea, ʻo Koihala, a ʻo Kōhāikalani. He aliʻi ʻānunu iʻa ʻo Halaʻea. I kēlā lā kēia lā, hele ʻo ia i nā ʻau waʻa lawaiʻa a kauoha iā lākou i iʻa penei, “Naʻu ka iʻa, naʻu kēnā iʻa,” a lawe aku ʻo ia i kā lākou mau iʻa i meaʻai nāna a me kona poʻe ʻōhua a ʻaʻohe ʻai e lawe ai nā lawaiʻa i ka hale no ko lākou ʻohana. Ma hope o kekahi wā lōʻihi o kēia kāʻili ʻana i ka iʻa, ua pau ke aho o nā lawaiʻa a hui akula lākou a pau e ʻimi ai i ala e pau ai kēia hana ʻānunu a ke aliʻi. Kūkā ihola lākou a ‘upu maila ka manaʻo e lawe pū iā Halaʻea i ka lawaiʻa me lākou. I kekahi lā, i ka wā kau ʻahi, ua lawe pū nā lawaiʻa i ko lākou haku aliʻi i ka lawaiʻa ʻahi me lākou. Iā lākou ma ka lawaiʻa ʻana, hoʻomaka akula nā kānaka e kau i ka nui iʻa i luna o ka waʻa o ke aliʻi. ʻO ka waʻa mua i loaʻa ka ʻahi iā ia, ua hoʻoili akula i ia iʻa i luna o ka waʻa o ke aliʻi. Holo maila ka lua o ka waʻa i mau ai ka iʻa i ka makau, a laila ʻo ke kolu o ka waʻa, a mau a mau kēia hoʻoili iʻa ʻana. Pēlā ka hana a lākou poʻe lawaiʻa i kēlā me kēia manawa o ka loaʻa ʻana o ka ʻahi. Ua piha maila ka waʻa o ke aliʻi i ka iʻa he nui a ka launa ʻole a ʻaʻole nō i liʻuliʻu, ʻo ka pīholo akula nō ia o ka waʻa o ke aliʻi a make ʻo Halaʻea. Pēlā i maha pono ai nā makaʻāinana kū mākaha o Kaʻū. ʻO Koihala ka lua o ia mau aliʻi hoʻoluhi kanaka. I kona wā i huakaʻi ai i Kona, hoʻouna akula ʻo ia i kāna kūkini e hoʻākoakoa i nā kānaka o Kaʻū. Na lākou e hoʻomākaukau i meaʻai nāna a e lawe aku i Waiʻahukini, kahi e pae ai ke aliʻi i kona hoʻi ʻana aku i Kaʻū. Hoʻokō akula kona poʻe i kāna kauoha a lawe akula i ka ʻai i kahi e pae ai ke aliʻi i Waiʻahukini. Eia naʻe, i ka holo ʻana mai o ka waʻa o ke aliʻi, ua ʻikea, i Kāʻilikiʻi e pae ai ka waʻa! I ka ʻike ʻia ʻana o ka waʻa o ke aliʻi i Kāʻilikiʻi, halihali akula nā kānaka i kāna ʻai i laila. I loa nō a hōʻea ka poʻe i Kāʻilikiʻi, holo akula ka waʻa o ke aliʻi no ka pae ʻana i Kapuʻa, a halihali ʻia kāna ʻai i laila. I ka hōʻea ʻana o kānaka i Kapuʻa, holo akula ka waʻa o Koihala no Kaʻaluʻalu. Mau akula ka hoʻohenehene ʻia o kanaka e ke aliʻi a luhi wale akula ke kino i ka halihali ʻana i ka ʻai. No laila, hoʻoholo akula lākou e noho, a e hoʻopiha i ka lua o ka inaina. I ka pau ʻana o ka meaʻai i ka ʻai ʻia, ua hoʻopiha hou ʻia nā ʻumeke i nā pōhaku, i wahī ʻia i ka lau, kohu laulau ke nānā aku. ʻIke akula ke aliʻi i ka hana ʻano ʻē o kānaka a hoe hikiwawe ʻia akula kona waʻa a pae i Kaʻaluʻalu, kahi e kū ala kona poʻe makaʻāinana. I ka pae ʻana o Koihala i Kaʻaluʻalu, kauoha akula ʻo ia i kona poʻe penei, “E ʻai kākou, e ʻai ke aliʻi.” A pane maila kānaka, “ʻAe, eia kō ʻai me kō iʻa.” o kona hailuku ʻia a make. ʻO Kōhāikalani ka hope o nā aliʻi hoʻomāinoino kanaka e ʻimi mau ana ʻo ia i hana e kaumaha a hoʻoluhi ai kona poʻe makaʻāinana. Kauoha akula ʻo ia i kona poʻe e kiʻi aku i nā pōhaku ʻalā nui mai kahi mamao mai, ma Kāwā, a e lawe ʻia aku i Kaʻulakalani e hoʻopaepae ai i heiau nāna. Hōʻea maila kekahi mau kāhuna a ʻike akula i ka nui o ka luhi o nā makaʻāinana i ka halihali ʻana i nā pōhaku ʻalā mai Kāwā mai, a minamina ihola lākou i ka poʻe makaʻāinana. Haʻi akula kekahi o nā kāhuna i nā makaʻāinana, “I kauoha aʻe nei au iā ʻoukou i ʻōhiʻa, ʻōlelo aku ʻoukou na iala (na Kōhāikalani) nō e kiʻi i kāna haku ʻōhiʻa, a na ʻoukou e huki aku iā luna nei. A laila hoʻi paha, ola ʻoukou.” No laila, ʻimi akula nā makaʻāinana a me ke aliʻi i wahi kumu ʻōhiʻa e kulaʻi aku ai ke aliʻi. I ka hina ʻana o ke kumu ʻōhiʻa, hoʻolale akula nā makaʻāinana i ke aliʻi e pahu aku ʻo ia i ka haku ʻōhiʻa mai lalo mai a na nā makaʻāinana e huki mai luna mai. ʻAe maila ke aliʻi. Iā lākou poʻe makaʻāinana e huki ana iā luna o ka haku ʻōhiʻa a ʻo ke aliʻi, aia ma lalo e pahu ana, hōʻea akula lākou i kahi pali. I ka hiki ʻana o lākou i ka hapalua o ka pali, ʻo ko nā makaʻāinana hoʻokuʻu ihola nō ia i ke kaula i paʻa ai ia haku ʻōhiʻa a kaʻa ihola i lalo. ʻO ka pālaha akula nō ia o ke aliʻi i ua wahi haku ʻōhiʻa lā a make. Pīpī holo kaʻao. ʻO ke kumu o koʻu hāpai ʻana i ia mau moʻolelo, no ka mea, mau nō kēia ʻano hoʻoluhi ʻia o kākou ka lāhui Hawaiʻi e nā alakaʻi e nānā ʻole nei i ka maluhia o kākou, he keu hoʻi i kēia wā e pālahalaha ai ka maʻi ahulau i ka ʻāina. Ua ʻūlōlohi ka hoʻoholo ʻana o ke kiaʻāina a me ka pelekikena i ka hoʻomaluhia ʻana iā kānaka ma o ka pani ʻana i nā ala e komo mai ai ka maʻi ahulau ʻo COVID-19. He mau mamo hoʻi na Lohiʻau. Nui nā kānaka e nele nei i ka ʻoihana ʻole, i ke kālā ʻole, i ka ʻai ʻole, a i nā lako ola ʻole. Ma muli ia o ka lawa ʻole o ka ikaika o ia mau alakaʻi e hulikua ai i ka waiwai kālā a ke aupuni a e mālama mua mai i nā makaʻāinana. Inā i pāpā ʻia ka hōʻea ʻana mai o nā malihini, inā ua loaʻa ʻole hoʻokahi kanaka i ia maʻi. Aloha ʻino kēia wahi poʻe ihu pōhue. ʻOiai kākou e komo nei i ka wā o ke koho ʻana i nā alakaʻi hou, e koho pono kākou i ke kaʻaka e hoʻomaluhia ana a e hana ʻōpūaliʻi ana i nā makaʻāinana i ʻole e mau ai ko kākou hoʻoluhi a hoʻomāinoino ʻia. E like me ka poʻe o Kaʻū, na ke au naʻauao e hoʻokahuli i ia mau mea ʻinoʻino. Ma lalo iho wau i kāpili ai i wahi mele i haku ʻia e Taupōuri Tangarō a me Kekuhi Kanahele no nā aliʻi hoʻoluhi kanaka o Kaʻū, i kapa ʻia ʻo Kaʻū Kū Mākaha. He mele ia no ke ʻano kū mākaia o ko Kaʻū poʻe i nā aliʻi hoʻoluhi. No ka mea, i ka wā i hoʻoluhi a hoʻomāinoino ʻia ai lākou, ua kū mākaha aku a ua lanakila ka pono i nā aliʻi hoʻomaʻau. Mahalo nui aku au iā ʻoukou e nā mea heluhelu no ko kākou ʻalawa pū ʻana i nā moʻolelo o ko Hawaiʻi poʻe, no ka mea, na wai hoʻi ka ʻole o ke akamai, he ala i maʻa i ka hele ʻia e ko kākou poʻe kūpuna. He leo hōʻeu kēia e mau ke kū mākaha ʻana i ke ʻino a me ke pī. Mele: Kaʻū Kū Mākaha - na Taupōuri Tangarō & Kekuhi Kanahele He aliʻi ʻo Halaʻea Aliʻi hoʻoluhi kanaka Naʻu ka iʻa naʻu kēnā iʻa Hoʻāhu ʻia ka waʻa a pīholo. Auē pīholo ē, auē pīholoholo ē He aliʻi ʻo Koihala Aliʻi hoʻoluhi kanaka Halihali ʻia kāna ʻai kāna iʻa ʻO ka hailuku ʻia nō a hāʻule Auē hāʻule ē, auē hāʻuleʻule ē He aliʻi ʻo Kōhāikalani Aliʻi hoʻoluhi kanaka Kīpapa heiau ma Kaʻulaikalani Kaʻa ka ʻōhiʻa ma ke poʻo a pālaha Auē pālaha ē, auē pālahalaha ē Eia nā inoa O nā aliʻi hoʻoluhi kanaka No Halaʻea, Koihala, Kōhāikalani No Kaʻū, Kaʻū kū mākaha Kaʻū kū mākaha ē, Kaʻū kū mākaha ē Auē pīholo ē, auē pīholoholo ē Auē hāʻule ē, auē hāʻuleʻule ē Auē pālaha ē, auē pālahalaha ē Kaʻū kū mākaha ē © Kaʻula Kauikeaokea Krug 2020 ko mua ko hope











