Ka Ulu Hoi

ʻAuhea ʻoukou e nā kiaʻi a Kū lāua ʻo Kanaloa, e nā kiaʻi o ke kai pāpaʻu a me ke kai hohonu, e nā kiaʻi ʻo ka mālama ʻana i ke kai o Hawaiʻi nei. Eia mai kekahi manaʻo no nā lawaiʻa a me nā kānaka puni iʻa. 

Aloha aʻe e nā hoa o ke kai. Ke ʻeha nei ʻo Kū lāua ʻo Kanaloa i ka hoʻopalaleha ʻana i ka lehulehu iʻa. Eia nō au ke hoʻolale aku nei i nā lawaiʻa a pau e kilo aʻe i ko ʻoukou mau wahi luʻu punahele i mea e ʻike ai i kēia pōpilikia. Kākaʻikahi ka loaʻa ʻana o nā wahi ma Oʻahu nei me nā ʻano iʻa like ʻole. Pili paha kēia i ka māhuahua ʻana o ka lehulehu kānaka ma Oʻahu nei. 

ʻAʻole wale nō i pili kēia i ke kai pāpaʻu. Ke holo ʻoe i ke kai hohonu ma luna o ka moku, e ʻikemaka ana ʻoe i ke emi ʻana i ka nui o nā iʻa o laila kekahi. No ke aha? ʻO ka nui o ka poʻe malihini e kipa mai ana i kēia mokupuni nei, ʻo ia nō hoʻokahi kumu. He pilikia nō ke kauoha a me ka hoʻolako ʻana i ka ʻahi i loko o nā hale kūʻai nui. ʻO ka ʻahi, ke aku, ka mahimahi, ka ʻono. ʻO ia nō nā iʻa i makemake ʻia e nā kānaka a pau e holoholo kūʻai ana i nā hale kūʻai. ʻO ia nō nā iʻa o ke kai hohonu. He ʻano tutua ka ʻiʻini ʻana o nā malihini i ua mau iʻa nei, a ʻaʻole hiki iā kākou ma Oʻahu nei ke hoʻonā i ka pōloli o ua tutua nei.

He aha ke kumu o ke emi ʻana o ka nui o nā iʻa i ke kai pāpaʻu? ʻO ia hoʻi ka naʻaupō i nā kānāwai lawaiʻa. ʻO wai ka mea e nānā ʻole nei i ke kānāwai? ʻO nā kānaka e noho nei ma Oʻahu. Nui nā kānaka e noho nei ma Oʻahu. Nui nā kānaka e hoʻonaʻauao ʻole ʻia i ua mau kānāwai nei. A ʻo kekahi mau kānaka ʻē aʻe, ʻaʻole lākou nānā i ke kānāwai. He mau kēkake nō. ʻAʻole lākou makemake e mālama i ka lehulehu iʻa ma muli o kā lākou ʻauʻa. E hoʻohilahila iā lākou! E noʻonoʻo iho kākou i kā kākou mau keiki, moʻopuna, a me nā hanauna o ka wā e hiki mai ana. Aia ka pono ʻo ko kākou mālama ʻana i nā kumuwaiwai o ka ʻāina a me ke kai i ʻole ai e ʻaihue ʻia kēia mau makana waiwai mai nā keiki o ka wā e hiki mai ana. He momi nō na iʻa o ke kai, he momi hoʻi ke kalo o ka ʻāina, a he momi ke aʻo ʻana i kēia nohona i nā ʻōpio o Hawaiʻi nei. Na kākou e hana pono a e hoʻomanaʻo i ka ʻōlelo a nā kūpuna o kēia ʻāina, ʻo ia hoʻi, “He aliʻi ka ʻāina, he kauā ke kanaka.”

Pehea kākou e kōkua ai i ke ola o ka lehulehu iʻa i ke kai hohonu a me ke kai pāpaʻu? He kōkua nui ka hoʻomalu ʻana o kekahi mau wahi lawaiʻa a puni ka mokupuni. I kēia manawa ʻānō, aia he ʻumi wahi kai i hoʻomalu ʻia ma Oʻahu nei. ʻO ia hoʻi ʻo Hanauma, Pūpūkea, Waikīkī, Moku o Loʻe, Heʻeia, Mamala, Maunalua, Pōkaʻī, Waialua, a me Lēʻahi. ʻAʻole hoʻomalu piha ʻia kēia mau wahi, akā loaʻa kekahi kānāwai. He mau puʻuhonua ua mau wahi nei e mālama ai ka iʻa. Ke mālama kākou i kēia mau puʻuhonua iʻa, hālana ka lehulehu iʻa a e malele nā iʻa i nā wahi kai a pau. He aha kā kākou kuleana ma ia mau puʻuhonua? E waiho wale! Mai lawaiʻa i laila!

ʻO kekahi mau lawaiʻa, ʻaʻole lākou e kākoʻo iki ana i kēia manaʻo. Akā, eia ka manaʻo nui. ʻO ka hoʻoholo ʻana i kekahi wā kapu, e like me ke kānāwai ma Lēʻahi. Ma Lēʻahi, ʻaʻole ʻae ʻia ka lawaiʻa ʻana i nā makahiki helu paʻewa, a laila, ke hōʻea mai kahi makahiki aʻe, hiki ke lawaiʻa hou. He manawa kūpono kēia no ka hoʻonui ʻana o ka lehulehu iʻa. ʻO kekahi pilikia nui, ʻo ia nā kānaka luʻu e kiʻi ana i ka iʻa i ka pō. ʻO ka pō, ʻo ia ka manawa no ka iʻa e hiamoe. ʻO nā uhu, nā kūmū, weke, munu, pānuhunuhu, ʻo ia nō nā iʻa ʻo ka hiamoe ʻana i ka pō. Inā kākou kiʻi i kēia mau iʻa i ka pō, ʻo emi auaneʻi ka lehulehu. E hoʻoikaika kākou i kēia mau kānāwai. Mai kiʻi i ua mau iʻa like ʻole nei i ka pō.

Inā ʻaelike ʻoukou i kēia manaʻo, mai makaʻu, e pane aʻe me ka leo nui. E hāpai kākou i ka pila i mea e hoʻoikaika ai i nā kānāwai lawaiʻa. E aʻo mai i nā kānāwai lawaiʻa a pau a e kiʻi i kāu mau iʻa ponoʻī. E mālama i ko kākou mau wahi luʻu punahele. Eia nō nā kuleana a kākou. Ke māhuahua nei nō ka lehulehu kānaka a he pono ka hana koke ʻana. E hahai i nā loina o ka wā kahiko a e hōʻike kākou i nā keiki i nā hana kūpono. ʻO ia hoʻi ke kiaʻi ʻana i ke kai hohonu, ke kai pāpaʻu, nā mea kanu, nā holoholona, a me ka ʻāina o ko ʻoukou mau kūpuna. I ola Kanaloa, i ola kākou.

© Tucker Larue