Kiana Davis < hoʻi hope He Kaʻao no ke Kahua Hoʻokalakupua o Kānehūnāʻailana Kiana Davis 1 Nowemapa 2020 ʻAuhea wale ana ʻoukou e nā maka heluhelu o Ka Ulu Hoi, nā pua nani aʻo Hawaiʻi, nā liko o ka lehua e wehi haʻaheo ai ka moku o Keawe, nā lihilihi lahilahi o ka lokelani e luana nei i ka laʻi o Maui a Kama, ka hinahina hiehie e hoʻowehi ana i nā kahaone o Kahoʻolawe, ke kaunaʻoa kāpaʻipaʻi e kīpuni ana i ke kapakai o Lānaʻikaula, ke kukui kū kilakila e kāhiko nei i nā kuahiwi o Molokaʻi nui a Hina, ka ʻilima ʻihiʻihi e hōʻike ana i ka ʻihilani o ke one ʻai aliʻi o Kākuhihewa, nā muʻo o ka mokihana e moani ai ke ʻala a puni ʻo Manokalanipō, a me nā pūpū pōlani e papapū ana i ka papa kea o Kahelelani. Eia kou wahi mea kākau ke waiho nei i wailau i mua o ʻoukou i mea e nui puʻipuʻi ai ko ʻoukou wahi ʻōpū. ʻO ke ʻano o nēia wailau, he haʻi hou ia i kekahi kaʻao mai ka ʻāina ʻē i kamaʻāina paha iā ʻoukou. E hahai kākou i ka huakaʻi a kekahi kaikamahine nona ka inoa ʻo Leilani a me kāna ʻīlio, me Mele, e ʻimi i ala e hoʻi hou ai i ko lāua kūlanakauhale aloha nui ʻia, ʻoiai ʻaʻohe wahi i kū like ai me ka home aloha. ʻO ka ʻāina pālahalaha ʻo Kahului kahi i noho ai ʻo Leilani, kāna ʻīlio, a me kona ʻanakala. I kona wā e kamaliʻi ana ua hele ko Leilani mau luauʻi makua i ke ala hoʻi ʻole mai. ʻO ia ke kumu e noho ana ʻo ia me kona ʻanakala. I kekahi lā, ua ʻike ke kāne i ka lālauahi o ka lani. Manaʻo ihola ʻo ia e pā mai ana kekahi makani kaʻawiliwili. He kahu pipi kēia kāne, no laila kau koke kona manaʻo i nā holoholona āna. I mea e hoʻomākaukau ai no ka hiki ʻana mai o ka makani kaʻawiliwili, ua hele aku ʻo ia i ka hale holoholona e hōʻā ai i nā pipi a me nā lio. Eia naʻe, ma mua o kona hoʻi ʻana mai i ka hale ua pūlale ka makani kaʻawiliwili. Ua wehe ʻia aʻela ua hale nei mai ke kahua hale aku me Leilani lāua ʻo Mele i loko. Ma ka lewa lani nō i niniu ai ua hale nei i nā manawa he ʻehā ma mua o ka waiho wale ʻia ʻana o ua hale nei i ka ʻāina kupanaha ʻo Kānehūnāʻailana. E ka mea heluhelu ē, lana ka manaʻo o kou wahi mea kākau e hoʻohihi ʻia ana nō kou manaʻo i ka hana hoʻopīhoihoi a Leilani lāua ʻo kāna ʻīlio ʻo Mele. Aia nō a pau ka puahiohio ʻana o ke kīkīao makani ʻāhiu o waho o ka hale a hoʻi maila ka mālie, ua kū aʻela ua kaikamahine nei me ka pōniuniu. Alaʻume ʻia kona mau maka e ka pā ʻana mai o ka lā i ka ʻīpuka, a nānā akula nō. Ua holo aku kāna ʻīlio ʻo Mele i ia ʻīpuka. Hahai akula ʻo ia nei a i ko ia nei nānā pono ʻana i waho o ka hale ua ʻike leʻa ʻo ia ʻaʻole lāua ma Kahului. Ulu aʻela ka haʻalulu i loko ona. Iā ia e makaau ana ua ʻike lihi ʻia nā kāne ʻeʻepa he ʻehā e naue mai ana i ko ia nei hale, aia he ʻekolu kāne a hoʻokahi wahine. ʻO ke kū honua ihola nō ia o nā kāne ʻeʻepa. Ua kūkā lākou no kekahi mau kekona ma mua o kā ka wahine hoʻokokoke a kūlou ʻana i mua o Leilani. Me ka leo nahenahe i ʻōlelo mai ai ia wahine liʻiliʻi, “Aloha ʻoe e ka mea hanohano. E komo mai, mai, he mai i ka ʻāina o nā menehune. Mahalo aku mākou iā ʻoe i kou pepehi ʻana i Ke Kupua ʻIno o Ka Hikina. Ola kūʻokoʻa mākou iā ʻoe.” Ua huikau maoli ʻo ia nei i ka ʻōlelo a ia wahine liʻiliʻi. Nalu ihola ʻo Leilani i loko ona, “Pupule paha kēia mau kānaka i ke kuhi ʻana iaʻu ʻo au kai pepehi i Ke Kupua ʻIno o Ka Hikina.” ʻO Leilani, he kaikamahine hewa ʻole ʻo ia. Na ka makani kaʻawiliwili i halihali iā ia a me kāna ʻīlio he mau mile mai kona kūlanakauhale mai. ʻAʻole loa ʻo ia i pepehi i hoʻokahi mea mai ka lā i hānau ʻia ai ʻo ia a hiki i kēia lā! I nānā aku ka hana, mau nō ia wahine liʻiliʻi i mua ona e kakali ana i kāna pane. ʻĪ akula ke kaikamahine hewa ʻole me ke kānalua, “He keu nō ʻoe a ka ʻoluʻolu, akā naʻe maliʻa paha ua ʻolalau ʻoe. ʻAʻole au i pepehi i hoʻokahi mea.” Hū aʻela ka ʻakaʻaka o nā kāne ʻeʻepa a pau. ʻŌlelo maila kekahi o nā kāne, “ʻO ka mea ʻāpiki, i kou hale nō i pē ai kona kino. E nānā! Aia nā wāwae o Ke Kupua ʻIno ke puka nei mai lalo mai o ka pou kihi o ka hale!” ʻO ka pūʻalalā ihola nō ia o ke kaikamahine hewa ʻole! Aia nō nā wāwae o kekahi wahine ma kahi a ia kāne i haʻi mai ai. Olo pihe ʻo ia nei, “Auē, auē, ua hāʻule koʻu wahi hale ma luna pono ona! He aha kā kākou e hana ai?!” Pane mai ka wahine, “ʻAʻohe mea e hana ai.” “ʻO wai kēlā wahine a i hea lā hoʻi au?” i nīnau akula ke kaikamahine. “ʻO kēia ka ʻāina o Kānehūnāʻailana. A e like me kaʻu i ʻōlelo ai ma mua ʻo Ke Kupua ʻIno o Ka Hikina ʻo ia” i pane ai ka wahine. “He mau menehune kauā lākou na ua kupua ʻino nei no nā makahiki he nui. Ua hoʻokuapaʻa ʻia lākou e ia i ka pō a me ke ao. Ma muli o kāu hana i hoʻopakele ʻia ai lākou.” “ʻO wai ʻo nā menehune?” i nīnau akula ua kaikamahine nei. Me ke kuhikuhi ʻana i nā kāne ʻeʻepa i ʻōlelo mai ai ʻo ia ala, “ʻO nā menehune, ʻo ia nā kānaka peke e noho ma ka hulina hikina o kēia ʻailana kahi a Ke Kupua ʻIno i kū ai.” Nīnau akula ʻo Leilani, “He menehune anei ʻoe?” “ʻAʻole,” i pane mai ai ka wahine, “ʻO au Ke Kupua o Ka ʻĀkau. Aloha ʻia au e nā mea like ʻole. Aia ʻehā mau kupua ma kēia ʻāina ʻo Kānehūnāʻailana – Ke Kupua o Ka Hikina, Ke Kupua o Ka Hema, Ke Kupua o Ke Komohana, a ʻo au.” Haʻi akula ʻo ia nei i ua kupua waipahē nei, “Wahi a koʻu ʻanakala ua make nā kupua a pau.” “No hea mai ʻoe?” i nīnau maila Ke Kupua o Ka ʻĀkau. “No Kahului” i pane akula ʻo Leilani. “ʻO ia nō. Ma nā ʻāina hoʻonaʻauao ʻia ʻaʻohe kupua, ʻaʻohe kahuna hoʻokalakupua, ʻaʻohe kāula i koe. Eia naʻe ma kēia ʻāina ʻo Kānehūnāʻailana, ua hoʻokaʻawale ʻia mākou. ʻO ia ke kumu e ola mau ai kēia mau lāhui.” “ʻO wai ʻo nā kāhuna hoʻokalakupua?” i nīnau akula ke kaikamahine o Kahului. Me ka leo hāwanawana i pane mai ai Ke Kupua o Ka ʻĀkau, “ʻO Kānehūnāʻailana ke kahuna hoʻokalakupua kiʻekiʻe loa a noho ʻo ia ma ke kūlanakauhale ʻo Momi.” Ma mua o kā ia nei hāpai ʻana i nīnau hou ua alawī nā kāne ʻeʻepa. ʻŌlelo maila kekahi, “E nānā! Ua nalowale Ke Kupua ʻIno o Ka Hikina, a koe wale nō nā kāmaʻa hila ʻauliʻi ona. E ka mea hanohano, nou kēia mau kāmaʻa.” Me ka haʻahaʻa i kiʻi ai ʻo Leilani i nā kāmaʻa mai ke kāne ʻeʻepa mai. Kau ʻia ia kāmaʻa ma loko o ka ʻīpuka o kona hale. I kona hoʻi ʻana mai, nonoi ʻo ia i Ke Kupua o Ka ʻĀkau, “E ke kupua waipahē ē, ʻo ka mea wale nō aʻu e makemake ai ʻo ia nō ka hoʻi ʻana i koʻu home aloha. E ʻoluʻolu e kōkua mai iaʻu i koʻu hoʻi ʻana i koʻu ʻanakala e hopohopo nei i koʻu nalohia.” Mea mai Ke Kupua o Ka ʻĀkau, “ʻAʻohe oʻu mana e hoʻihoʻi hou ai iā ʻoe i kou home. ʻO ke kahuna hoʻokalakupua ke kōkua iā ʻoe.” Nīnau hou ua kaikamahine nei, “E hele ana ʻoukou me aʻu e ʻike aku iā ia?” “ʻAʻole” i pane mai ai Ke Kupua o Ka ʻĀkau, “Aia koʻu kuleana ma ka ʻākau. Eia naʻe inā hahai ʻoe i ke alahele one ʻōmaʻo e hui pū auaneʻi ʻoe me ia.” E ka maka heluhelu ē, e waiho kāua iā Leilani mā i ʻaneʻi, a huli aku i ka lā ʻelua o kā lāua ʻo Mele huakaʻi ʻana ma ia alahele one ʻōmaʻo. Kala loa kona ʻai ʻana no laila i ka wā i ʻike ʻia ai kekahi kumu ʻōhiʻa ʻai, huli akula lāua nei a me kāna ʻīlio i ke kapa alahele one ʻōmaʻo. ʻOiai ʻo ia e ʻako ana i kekahi mau hua ua ʻike aku ua kaikamahine nei he kiʻi hoʻoweliweli e ʻimo ana iā ia. Holo akula ka ʻīlio i ke kiʻi a ʻaoa akula. ʻŌlelo maila ke kiʻi hoʻoweliweli, “Aloha nō kahi ʻīlio weuweu, pehea mai nei ʻoe?” ʻAʻole i ʻike o Leilani i ka mea nāna i aloha aku i kāna ʻīlio. ʻAʻole ʻo ia nei i ʻike i hoʻokahi kupua a i ʻole he menehune ma mua ona. Maliʻa paha ʻo ke kiʻi hoʻoweliweli e kiaʻi ana i nā ʻōhiʻa ʻai kai ʻōlelo. No laila nīnau akula ʻo ia nei iā ia, “ʻO ʻoe ia e mika kiʻi hoʻoweliweli, hiki iā ʻoe ke ʻōlelo?” Me ka minoʻaka nunui i pane mai ai ke kiʻi, “ʻO ia nō, pehea ʻoe?” “Maikaʻi, a ʻo ʻoe?” i ʻōlelo aku ai ʻo Leilani. Pane maila ke kiʻi, “ʻO ia mau nō eia naʻe he hana nui kaʻu. Kū au ma kēia wahi hoʻokahi i kēlā lā kēia lā i ka pō a me ke ao no ka hoʻomakaʻu ʻana i nā ʻalalā. ʻAʻole hiki iaʻu ke ʻoni ma muli o kēia wahi pou i nākiʻi ʻia ma koʻu kino a paʻa. E kala mai ʻo wai kou inoa?” “ʻO au iho nō ʻo Leilani a ʻo Mele kēia,” i ʻōlelo akula ua kaikamahine nei me ke kuhikuhi ʻana i ka ʻīlio. “E Leilani, hiki paha iā ʻoe ke wehe i kēia wahi pou?” i nīnau maila ua kiʻi nei. Kīkoʻo aʻela ke kaikamahine i kona mau lima a wehe ʻia nō ka pou. Haʻi ʻo ia i ke kiʻi, “Ke ʻimi aku nei māua i ke Kahuna Hoʻokalakupua ʻo Kānehūnāʻailana i hiki iā ia ke hoʻihoʻi mai iā māua i koʻu home aloha ma Kahului. ʻO ʻoe paha kekahi e hele ana me māua?” Nīnau maila ke kiʻi, “ʻO wai ia Kahuna Hoʻokalakupua?” “ʻAʻole ʻoe i lohe mua no Ke Kahuna Hoʻokalakupua?” i nīnau akula ke kaikamahine. “Maliʻa paha ua lohe mua au i kona inoa akā ʻaʻohe oʻu lolo no laila ʻaʻole hiki iaʻu ke hoʻomanaʻo i hoʻokahi mea,” i ʻōlelo maila ke kiʻi. Me ka leo mihi i ʻōlelo aku ai ʻo ia nei, “Inā pēlā, maliʻa paha ua hiki i Ke Kahuna Hoʻokalakupua ke kōkua iā ʻoe.” “Inā kākou,” i pane maila ke kiʻi a hoʻi lākou ʻekolu i ka hele pū ʻana i ke alahele one ʻōmaʻo. ʻAʻole i pau. © Kiana Davis 2020 ko mua ko hope

Kuehuikapono Seto Myers < hoʻi hope He Maʻi Kūloko Kuehuikapono Seto Myers He kino liʻiliʻi loa ko COVID, pēlā nō hoʻi me ka maʻi ʻaʻai, me ka maʻi kuni, a me ke kunu kalea. Ma o kēia kino liʻiliʻi i ʻike ai ke kino kanaka i kona ala e pale ai a e ola ai. Na nā hunaola keʻokeʻo nō e pepehi i ua mau maʻi nei a make loa me ke kōkua ʻana mai nō hoʻi o nā lāʻau lapaʻau a me nā lāʻau koʻokoʻo. ʻO ka maʻi naʻe nona kēia ʻatikala, kahi maʻi hoʻi e nahunahu ana i ka noʻonoʻo o kākou, ʻaʻohe ona kino, ʻaʻohe ona niho e kekē mai ana, ʻaʻohe hoʻi ona lāʻau maoli no kākou e pakele ai. He haʻohaʻo wale nō ia. E kapa ʻia ana kēia maʻi he Historical Trauma e ka poʻe ʻepekema, ʻo ia hoʻi, he ʻehaʻeha kūloko, he ʻīnea nāna e hoʻohihia ana i kēlā me kēia hanauna ma hope o ka manawa i kū mua ai kahi pilikia. Pehea i ili ai kēia ʻano pilikia ma luna o ka poʻe kanaka? I ka wā nō i hoʻokolonaio ʻia ai ko Hawaiʻi nei, i ia wā nō i kupu maila ua mau ʻehaʻeha nei. Eia hoʻi kauwahi mea i hana ʻia: ʻo ka hoʻokahuli ʻia ʻana ʻoe o ke aupuni, ʻo ka ʻaihue ʻia ʻana ʻoe o ka ʻāina, ʻo ka pāpā ʻia ʻana ʻoe o ke kanaka ʻaʻole e ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ka hoʻokaʻawale ʻia ʻana ʻoe o ka ʻohana, a he mau mea hou aku nō hoʻi. Ua hoʻolei ʻia akula kēia maʻi ʻehaʻeha o ka noʻonoʻo me he ʻupena lā a hihia maoli akula ka lāhui Hawaiʻi holoʻokoʻa. Ma muli paha o ka ʻike ʻole o ka poʻe nona ka maʻi a me ka hoʻomau ʻia ʻana o kēia hana kolonaio, ua kū hou kēia maʻi i nā hanauna ʻōpio, a lawe akula lākou i ka maʻi i ia hanauna aʻe. ʻO ka hana hoʻoluhi a pōpilikia i kū ʻole i nā loina kanaka kekahi o nā kumu i mau ai ka pilikia i loko o kākou, e laʻa hoʻi ka inu lama, ka hili mau ʻana i ke keiki, ka ʻuʻumi ʻana i nā noʻonoʻo kaumaha, ka hōʻole ʻana i ke aʻo ʻike kupuna, ka minamina ʻole ʻana iā kākou iho, ka noʻonoʻo ʻihaʻiha, a pēlā wale akula (Pukui et al. 1972, 260 Paglinawan et al. 2020, 56). I kēia manawa, he pono ka mea kākau e hāpai aku i wahi manaʻo. E hoʻomaopopo mai e kuʻu makamaka heluhelu, mai nō a hoʻāhewa wale aku i ka poʻe kūpuna a me ka poʻe mākua o helu ʻia ʻoukou me nā mea keu a ka mahaʻoi. ʻO ke kuleana hoʻi o kākou, ʻo ia nō ka hoʻoponopono ʻana iā kākou iho a me ka hoʻāʻo ʻana e kāpae aku i nā mea kūpono ʻole i ʻole hoʻi e mau ai nā pilikia i nā hanauna e hiki mai ana. E kuʻu lāhui ē e pōpilikia nei i nā hopena o ka hana ʻino a nā malihini, e kuʻupau ana nō kākou i ka māihi ola ʻana. I loko o ka wā weliweli, ka wā ʻinoʻino, ka wā e kikiki ana ka wela a ka lā a panoa ka ʻāina, ka wā hoʻi e noʻonoʻo ʻia nei ʻaʻohe pakele iki, ʻaʻohe hoʻi kahi e ʻauheʻe aku ai, i ia wā, aia hoʻokahi wale nō mea e mao ai ka ʻinoʻino, e pau ai ka weliweli, a e ola ai kākou. He kēhau hoʻomaʻemaʻe ia palekana, ʻo ke aloha. Ma o ke kēhau hōʻoluʻolu e mōhala mai ai ko kākou naʻau. Ma o ia kēhau kū mauna e komo mai ai ke aloha a me ka wiwoʻole a piha nā hakahaka o loko. Ma o ka heleleʻi ʻana maila o ke kēhau e hoʻomaʻemaʻe ʻia ai nā hemahema. Ma muli o ke aloha i aʻo ʻia e nā kūpuna e ʻākelekele ai kākou i nā pōʻino i hekau akula i luna o lākou. ʻAʻole nō kākou e noho pohō nei i ka ʻupena a ke kolonaio. I ke kamaʻilio ʻana aku nei me kuʻu māhoe, ʻo ia hoʻi ʻo Kalanikumupaʻa, ua hāpai aʻela ʻo ia i mau manaʻo ʻano nui no ka wehe ʻana i nā kaula o ua ʻupena nei. ʻO kāna papahana ʻimi noiʻi ma ke kulanui ʻo Stanford, ʻimi akula ʻo ia i ke alahele e pono ai ka mauli ola o ka lāhui Hawaiʻi i kēia au me ke komo pū ʻana nō hoʻi i ka moʻomeheu a me ka ʻōlelo ma ka papahana hoʻōla. ʻŌlelo ʻo ia, he mea kōkua nui ka ʻōlelo a me ka moʻomeheu ʻōiwi, a ua ʻikea kēia ma nā papahana ʻimi noiʻi i hana ʻē ʻia (Pomerville et. al 2018). Eia nō naʻe, ʻaʻole i hoʻolaha ākea ʻia kēia mau haʻawina i mua o ka lehulehu o waho o ke kulanui. Ua maopopo ʻē naʻe kēia i kekahi mau ʻohana e pūlama nei i nā loina kanaka, ʻaʻole paha kēia ʻatikala no lākou. No ka poʻe i kamaʻāina ʻole i kēia mea he historical trauma, no lākou e hāpai ʻia ana akula kēia manaʻo no ua kumuhana koʻikoʻi loa nei. I loko nō o ke ʻāʻumeʻume nui ʻana o ka poʻe kānaka i nā pilikia o ka hoʻokolonaio ʻia ʻana, he pakele ko kākou ma o ka ʻike leʻa ʻana a me ka hoʻomaopopo leʻa ʻana paha i ua pōpilikia nei a pēia pū me ke alu like ʻana i ka hoʻopulapula ʻana i nā kānaka ʻōiwi a pau. Penei paha kākou e hana ai: E aloha i ka ʻōlelo a me ka moʻomeheu. Aia nō a minamina ʻia kēia mau kūkulu ʻelua o ke ola Kanaka, a laila, e lilo ana lāua i mau puʻukalahala a i mau mea e hoʻohanohano ai i kēlā me kēia lā o ka noho honua ʻana. E hoʻomau aku nō! I lapaʻau ka moʻomeheu, i lapaʻau hoʻi ka ʻōlelo! E aloha i nā wahi e mālama ana i nā Kānaka Maoli ma o ko kākou mau loina ola ponoʻī, e laʻa hoʻi ka lāʻau lapaʻau, ka hoʻoponopono, ka lomi, a pēlā wale aku. Me ke aloha nō ia mau wahi e lilo ai lākou, ʻo ia nō ke kahua o ke ola Kanaka. E aloha i nā kūpuna, i ko lākou noho manawaleʻa ʻana i nā manawa a pau. ʻAʻohe o lākou pī iki. Inā kipa maila kahi kamaʻāina a i ʻole kahi malihini, mālama ʻia nō ʻo ia ma ke ʻano he makamaka, he ʻohana. I māhuʻi kākou iā lākou ala, a laila, e hānai ʻia maila kākou a māʻona, a e lilo nā kua nāwaliwali i waʻawaʻa. E aloha i ka wā ma mua, penei kākou e holomua ai. I kuʻu ʻohana, ʻōlelo ʻia ua hiki ke hoʻoponopono maoli ʻia ka wā i hala loa akula aia wale nō a moʻolelo ʻia ka moʻolelo o ka wā kahiko a mahalo ʻia ka poʻe kūpuna i loko nō o nā pōpilikia. ʻO ka hoʻohanohano ʻana akula iā lākou, he mea hoʻi ia e kōkua ai iā lākou i ko lākou wā e noho ana. E aloha hoʻi kākou kekahi i kekahi i ʻole hoʻi e kaumaha ai i nā mea ʻinoʻino e ʻauamo ʻia ana aʻela. E ʻimi kākou i poʻe ʻohana a i makamaka paha nona ka hilinaʻi, a loaʻa, ʻo ka pānaʻi ʻana akula nō ia o kākou i nā luʻuluʻu kaumaha a me ke aloha. ʻO ka mea nui naʻe ma ʻaneʻi, ʻo ka hilinaʻi aku hilinaʻi mai o nā mea a pau. E like me ka mea i kākau ʻia ma luna aʻe, he hana pilikino nō ka hoʻokuʻu ʻana i nā ʻupena ʻehaʻeha e kāohi ana iā kākou iho. A ʻo ke kanaka nāna e hoʻohalahala wale ana iā haʻi no kāna hana, he lapuwale ia, a e kōkua ana ia i ke ō ʻana akula o ka pōpilikia. ʻO ka mea aloha, ka mea lokomaikaʻi, ka mea haʻahaʻa hoʻi, aia nō ke ola iā ia. E ka mea heluhelu, ua hōʻike ʻia aʻela he wahi maʻawe wale nō o kēia maʻi kūloko nāna e hoʻohihia maila iā kākou. ʻAʻole naʻe i pau iki ka ʻike i ka mea kākau, aia wale nō kēlā i ka poʻe i ʻoi loa aku ko lākou naʻauao, ko lākou ʻike, a me ko lākou makahiki. Akā naʻe, i kēia au e loiloi mau ʻia ana ka waiwai o nā ʻōlelo a me nā moʻomeheu o nā lāhui ʻōiwi o kēia honua, he kūpono a he mana ka loaʻa ʻana iā kākou he mau laʻana e kākoʻo aku ana i ke koʻikoʻi loa o kēia mau mea ʻelua. Eia kekahi, he hana paʻakikī loa ka pakele ʻana i ia ʻupena nāna kākou e hihi ʻino ana. ʻAʻohe neʻe, ʻaʻohe hoʻi ʻoniʻoni nāna e pahemo iki aku i ka hihia o kākou, aia wale nō a alu like maila kākou i ka hana hoʻōla lāhui, aia wale nō a aloha ʻia nā loina kuʻuna, ka ʻohana, a me ka lāhui. © Kuehuikapono Seto Myers 2022 na Kuehuikapono Myers 1 Nowemapa 2022 ko mua ko hope

Kamalei Marrotte < hoʻi hope Paipai mai iā Kalauaheahe Kamalei Marrotte 28 Pepeluali 2021 I ka makahiki 1885, aia ka hapanui o ko ka pae ʻāina mau loko iʻa ma Oʻahu nei. Eia hoʻi, ua piha nā pākēneka he 78 o ko nā loko iʻa ʻeka i ia mau loko iʻa keu a ka nui. Kamaʻāina ka hapanui o ko Hawaiʻi i nā loko iʻa ʻo Paepae o Heʻeia lāua ʻo Loko Ea. Akā, pehea nā loko iʻa he nui ʻino ma Oʻahu nei i ka wā ma mua? Ma hea lā i noho ai ia mau loko iʻa? ʻO kekahi o kēia mau loko iʻa kahiko, ʻo ia nō ʻo Kalauhaehae. Aia ua loko iʻa nei ma ka palena ma waena o ke ahupuaʻa ʻo Niu lāua ʻo Kuliʻouʻou. I ke kalaiwa ʻana aku ma ke alanui ʻo Kalanianaʻole, e hala ana ke Kikowaena Kūʻai ʻo Niu Valley, ʻo ka ʻike koke akula nō ia i kekahi hale kaʻa mākuʻe ma ka kai o ke alanui. Kū ʻoe ma ia hale kaʻa a nānā iā uka, ʻo ka ʻike akula nō ia i ka lihi o ke kualapa ʻo Kuliʻouʻou. A laila iho ʻoe i nā alapiʻi ma loko o ua hale kaʻa nei ʻo ka ʻike maka akula nō ia ou i ka loko i kapa ʻia ʻo Kalauhaehae. He ʻelua ona moʻolelo i pili i kona inoa. Pili ka inoa ʻo Kalauhaehae i nā hiʻohiʻona o kēlā ʻanemoku ma ia ʻāina a pili nō hoʻi kona inoa ʻē aʻe ʻo Kalauhaʻihaʻi i ka moʻolelo o ka haʻihaʻi ʻana o ka ʻaikapu ma ia ʻāina. Wahi a Chris Cramer, kekahi kiaʻi o ua ʻāina nei, ma laila nō i kani ai ʻo Kaʻahumanu i ka pū i mea e hōʻike aku i ka poʻe kamaʻāina i ka pau ʻana o ka ʻaikapu. He loko iʻa ʻo Kalauhaehae i mālama ʻia e ʻanakē Laura Kalaukapu Low Lucas Thompson, ko Nainoa Thompson māmā. ʻO ko ʻanakē Laura kupunahine, ʻo ia nō ʻo Mary Lucas, he mamo ʻo ia na Alexander Adams. Ma muli o kona kūlana a me kona pilina me Kamehameha, ma ke ʻano he punahele nāna, i hāʻawi ʻia ai ia ʻāina i ua Alexander Adams nei. Mai ia manawa mai i lilo ke kuleana o ka ʻāina iā Mika Hara, ʻo ia kai mālama i ua ʻāina nei ma hope o Mary Lucas. A laila i ka makahiki 1990 i kāʻili ʻia ai ua ʻāina nei e ka Department of Transportation (DOT) i mea e hoʻonui ai i ke alanui ʻo Kalanianaʻole. Iā lākou e hoʻonui ana i ia alanui, ua hoʻololi hewa ʻia ke kahe ʻana o ka wai mai ke ana kahe pele i hoʻolako i ua loko iʻa nei mai uka mai. ʻO kēia ke kumu e kahe ʻole nei ka wai i kēia wā. Eia naʻe, mau nō ko ka loko iʻa ʻauwai a me kona mākāhā. ʻO ka ʻole o ka wai ka mea wale nō e ʻākeʻakeʻa nei i ka holo pono ʻana o ua loko iʻa nei. Ua hoʻokipa ʻia wau e kuʻu hoa ʻo Kai Hoshijo e kōkua a mālama pū i ia wahi me ia. He kupa ʻo ia a Niu a he limahana ʻo ia ma lalo o Chris Cramer, kekahi mea hoʻokumu o ka Maunalua Fishpond Heritage Center. ʻAno paʻakikī ka ʻākoakoa nui ʻana o kākou i kēia wā o ka maʻi Korona akā nō naʻe, ʻo ka pono a me ka ikaika o ko nā mea kōkua naʻau ka mea e holo maikaʻi ai ka hoʻōla hou ʻana o ua loko iʻa nei, ʻaʻole ka nui o nā mea kōkua. E ka mea heluhelu, eia hoʻi koʻu wahi leo paipai iā ʻoe e ʻimi hoʻi i mau ʻāina, i mau papa loʻi, i mau loko iʻa hoʻi ma kou ʻāina ponoʻī e pono ai ke aloha a me ke ola hou ʻana o ko lākou mau inoa. He ʻono ko ka ʻāina i ka lohe hou ʻana i ko lākou mau inoa mai nā waha mai o ka poʻe kamaʻāina. © Kamalei Marrotte 2021 na Kamalei Marrotte ko mua ko hope

Kealohapauʻoleakukū Silva < hoʻi hope He Maʻū, Māʻu, Māʻu I Ka Puʻu Ke Moni Kealohapauʻoleakukū Silva 31 ʻOkakopa Ma ka lā ʻumi kūmākolu o Kepakemapa au i ʻaimaka iho ai i ka niu ma ka loko iʻa ʻo Kalauhaʻihaʻi i ke ahupuaʻa ʻo Niu. ʻO ke kinai ihola nō ia o ka makewai ke pā mai ka wai niu i ka puʻumoni. Maʻalahi nō ka māihi ʻana i ka niu haohao i momona iho i kona ulu ʻana. ʻO ke kau aʻela nō ia o ko mākou manaʻo i kēia mele: Na wai, na wai nō ʻoe aʻe pakele aku, pakele aku I ka wai, ka wai o ka niu, o ka niu haohao, niu haohao He maʻū, maʻū, maʻū i ka puʻu ke moni Kala loa aku nō koʻu ʻai ʻana i ka niu ma mua o kēlā lā pōmaikaʻi aʻu i ʻai niu ai no ka mea ke luku ʻia nei nā niu ma ka hulina komohana, ʻo ia kahi aʻu i hānai ʻia ai. ʻO ka hopena o kēia pilikia ʻo ka make ʻana o ka niu, ʻo ka nele i ka wai ʻole, ka nele i ka ʻono ʻole, a me ka nele i ka momona ʻole. ʻO kēia pilikia i noho ʻē i Hawaiʻi no nā makahiki he ʻumi kūmākolu ʻo ka mū ʻai niu, ʻo ia hoʻi ke Coconut Rhinoceros Beetle, (CRB). E make ana nā kumu niu, a ʻo ka lupalupa akula nō ia o nā mū. E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e nā kānaka ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi, ʻauhea ʻoukou? E hoʻolono mai i kēia moʻolelo. ʻOi aku ke koʻikoʻi o kēia pilikia ma ka hulina komohana o ka mokupuni ʻo Oʻahu no laila ʻo Waiʻanae a me ʻEwa nā moku me ka hapa nunui loa o nā kumu niu i make. He pale hāliʻi moena ia mau mū e waiho nei ma luna o kēia mau moku. Iaʻu e hoʻi aku ai i koʻu ʻāina hānau, ʻike ʻia nō ka nānawaū o ka niu, ua mōakākā nō hoʻi. Auē nō hoʻi ē! Ua pau nā lau niu i ka hoʻonuʻu ʻia e nā mū. E ʻikemaka ʻia nā pilikia, ʻo ia hoʻi ka nāhae ʻana o nā lau a i ʻole ka nalowale ʻana o nā lau mai ke oho o ke kumu me he mea lā ua kūkulu nā lau hae i kalaunu kapakahi ma ka wēlau o ka niu. He aloha ʻino nō! Ua pāhā a ʻoi aku paha ka ʻeha o nā kama o Waiʻanae, ʻo ka mamae ʻana o ke olakino o ka niu ke kumu. ʻO ka niu ʻo kekahi mea kikoʻī i kaulana ai ʻo Waiʻanae. Ua laha loa ka niu i ia moku. He mau mele, he mau moʻolelo i pili i kēia mau kumu niu. Eia kekahi ua lawe mua ʻia mai kēia wahi kumu i ke one o ko kākou pae ʻāina e kekahi aliʻi kāne mai Kahiki, e Pōkaʻī. Ua kanu ʻo ia i kāna ulu niu i kapa ʻia ka Ulu Niu o Pōkaʻī a laila ua lilo ka ulu niu holoʻokoʻa i kumuwaiwai no nā mea pono a i wahi hoʻomalu ma muli o ka māhuahua ʻana o ia ulu niu. I kēia wā, ua hoʻomanaʻo ʻia kēia ulu niu ma loko o kekahi mele a kēia wahi mea kākau i hoʻoheno iho ai penei: Aloha ʻia ʻo Waiʻanae He malu i ka ulu niu (ʻO) ka ulu niu kaulana ʻo Pōkaʻī He nani ke ʻike aku. E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e nā poʻe ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi a pau, ʻauhea ʻoukou? Ua ʻikemaka like ʻia? E nānā aku kākou, he mau ala i maopopo iki no ka pakele ʻana i ka mū ʻai niu. Eia nā ala e kau ai ka noʻonoʻo. He mau mea maikaʻi a he mau mea hemahema ko nā haʻina pākahi. ʻO kekahi haʻina ʻo ke ʻō ʻana i ka niu e ola nei. He maikaʻi ia no ka hiki ke hana i nā niu a pau a me ka liʻiliʻi o nā pilikia o nā mea kanu i puni ai ka niu. Akā naʻe he hana kūlolohili nō, he hana koʻikoʻi nō, he hana pipiʻi nō, he hana wale nō ia no ka heluna nunui o nā niu a aia a ka pau ʻana ka mū i kona ʻai ʻana i ka niu. Eia kekahi, no ka makahiki piha ma hope o ke ʻō ʻana i ke kumu niu, hiki ʻole ke ʻai ʻia ka hua niu. Aloha ʻino nō. ʻO ka ninini ʻana i nā kemikala i ka lepo ʻo kekahi ala pakele. He maikaʻi ia no ka maʻalahi a me ke emi ʻaa o ke kālā akā naʻe he hana wale ia no ka heluna nunui o nā niu, ʻaʻole no ke kumu niu hoʻokahi wale nō a aia a ka pau ʻana o nā mū i kona ʻai ʻana i ka niu. ʻAʻole e make nā mū ke pā wale i ke kemikala, ʻo ke ola ʻana o nā kemikala i loko o ka mū ʻo ia ke kō pono ʻana. Eia hoʻi, ʻaʻole hiki ke ʻai ʻia ka hua o ka niu. Aloha ʻino nō. He haʻina ʻokoʻa ka puhi ʻana i nā kemikala ʻē aʻe i ke oho o ke kumu niu. He maikaʻi ia no ka hopena wikiwiki, ka loli liʻiliʻi ʻana o nā mea kanu e ulu ana ma kahi o ka niu, a me nā koho paʻupopo (organic) akā naʻe he koina ke komo ʻana o nā kemikala i ke oho o ka niu.. E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e ka poʻe ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi a pau, ʻauhea ʻoukou? E ala mai nō kākou! ʻAe, he mau wehena no kākou e hana ai akā ʻo ka haʻina alakaʻi ʻo ia nā kemikala.ʻAʻole naʻe kēia ala i paʻa i ka lehulehu. ʻAʻole ia he mea maopopo leʻa i ka lehulehu. E kulu ana paha kēia mau kemikala i nā aʻa o nā mea kanu ʻē aʻe a make ua mau mea kanu nei. He mea weliweli nō ia inā mahi ʻia nā mea kanu Hawaiʻi ma kahi o nā niu i kikī ʻia i nā kemikala. Ua emi ʻē nā mea kanu Hawaiʻi, no laila e hōʻole kākou i kēia emi hou ʻana. Aia ka pono ʻo ka hana me ka ʻole o ke kemikala. Mai kaukaʻi wale iho ʻoukou i nā kemikala i mea e hoʻopakele ai i nā niu. E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e ka poʻe ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi a pau, ʻauhea ʻoukou? Pehea lā kākou e hoʻomaka ai? Ma Ulu Aʻe Learning Center e hoʻāʻo ʻia nei kekahi ala ʻokoʻa me ke kemikala ʻole ʻo ia hoʻi ka wahī ʻia ʻana o ka nae a puni ke kumu niu. He ala ʻokoʻa kēia a he ala kaulana nō. He maikaʻi ia no ka ʻole o ke kemikala, ka hei ʻana o ka mū, a me ka malu ʻana o ke kumu akā naʻe he hana koʻikoʻi nō ka wahī hou ʻana i nā lau hou i ke oho niu i kēlā i kēia mahina pālua a he koina ka hoʻopuni ʻia ʻana o ka nae i ke oho. Ke hoʻāʻo ʻia nei kēia hana ma Ulu Aʻe Learning Center i Honouliuli a ua hopu ʻia nō kekahi mau mū. Ua wahī ʻia hoʻi ka nae a puni ke kumu niu hou a lākou i kanu ʻia ma Puʻuokapolei. Ua hōʻoia ʻia nō kēia mau ala ma ke ʻano he mea pepehi mū a he mea hopu mū. Ke hana pū nei nō hoʻi ka hui kaiāulu ʻo Niu Now i mea e hoʻōla hou ai i ka pilina o ke kumu niu me nā ulu niu a me ka lehulehu. He mau kīhāpai niu kā lākou no ka ulu ʻana o ka niu. He hana kiaʻi nō ia i kēia mau lā. He mau laʻana nō kēia mau hui a me kā lākou hana no ke kākoʻo ʻana i ke ola o ka niu. E kapa ʻia paha kēia mau hana ma ke ʻano he hana kiaʻi no ka mea ke loli nei ka pilikia, ke loli hoʻi nei ka hana pono o nā kiaʻi. E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e ka poʻe ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi a pau, ʻauhea ʻoukou? Eia nō nā ala! He maʻi ahulau ia mū lapuwale, aia nō ke luku aku nei, ke hoʻoneoneo aku nei, ke hao wale aku nei, ke ʻai humuhumu aku nei hoʻi i kēia mau wahi kumu. I kauwahi manaʻo o kēia mea kākau, ʻo ka mea nui ʻo ke ola pono ʻana o ka niu. He wā hou nō kēia. I ka ili ʻana o nā pilikia hou, ʻo kā kākou kiaʻi akula nō ia ma o nā ala hou no ka pono o ka ʻāina a me ka pono o nā kānaka Hawaiʻi. He kuleana kēia, ʻo ia ke kiaʻi ʻana i nā mea Hawaiʻi a pau no nā mamo like ʻole a mau loa. ʻAʻole kākou e hōʻalo i kēia pilikia ma muli o ka nunui o ka pilikia mū ʻai niu a me kona ulu ʻana. Inā ʻaʻole holo pono kēia mau hana hoʻopakele no nā niu a pau, e kanu aku i kekahi niu hou! E ʻimi aku kākou a pau i ala ʻē aʻe e kākoʻo ai. He kākoʻo ka hoʻomanaʻo ʻana i ka ʻike niu waiwai, he kākoʻo ka hoʻohana ʻana i nā mahele niu a pau, he kākoʻo ke kiaʻi ʻana i ka niu ma o ua mau hana nei, he kākoʻo ke kanu ʻana i nā niu hou, a pēlā aku nō. ʻO ke kākoʻo ʻana ʻo ia ka lanakila. E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e ka poʻe ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi a pau, aia kou kuleana i ka ʻāina mai ke aʻa niu a ke kino o ke kumu, mai nā lau lewalewa a hiki i ke oho o ke kumu niu kiʻekiʻe loa. Na wai, na wai nō ʻoe aʻe pakele aku, pakele aku? © Kealohapauʻoleakukū Silva ko mua ko hope

Kekuaokalani Nakahara < hoʻi hope Nūioka Kekuaokalani Nakahara 15 ʻOkakopa 2021 E nā hoa mākaʻikaʻi o ka honua nei puni i nā ʻano nani like ʻole o ka ʻāina, aloha nō. Ma ka lā 15 o Mei haʻalele māua ʻo koʻu ʻohana iā Oʻahu e hele ai i Nūioka. Ma laila nō ke kula nui a koʻu kuaʻana e hele ai. Noho ʻo ia ala i Brooklyn. Kipa aku mākou iā ia no ka mea ua puka kula ʻo ia ma ka hopena o kēlā kau kula kupulau. ʻOiai he hanana nui kēia na ka haumāna, ua makemake e pāʻina pū me ia, no laila ua hele ka ʻohana i ka hale kūʻai e kiʻi aku i nā pono no ka pāʻina Hawaiʻi i hiki i kona poʻe hoa haole ke hoʻāʻo i nā ʻono o Hawaiʻi, ʻo ka poi ʻoe, ka poke ʻoe, ka laulau ʻoe, ka lūʻau heʻe ʻoe, a pēlā wale aku. Ua hoʻokomo ʻia nō i loko o ka pahu hau i mālama ʻia ai ka ʻai. Lele aku mākou i Nūioka. Ke hōʻea aku i ka hale o koʻu kuaʻana, hoʻomākaukau ʻia ka mea ʻai a kono ʻia nā hoa e pāʻina pū me mākou. Hoʻāʻo lākou i nā mea a pau loa a ua leʻaleʻa ka hoʻokāʻau ʻana. Pau loa ka puaʻa kālua i ka ʻai ʻia, ʻo ia kekahi o nā punahele a lākou. ʻAʻole i makemake nui ʻia ka poi a me ka lūʻau heʻe, akā i koʻu manaʻo ʻano ʻē ia mau mea ʻai i ka poʻe haole. Mea mai kekahi, “Kohu like ka lūʻau heʻe me ka luaʻi," ʻo ko mākou ʻakaʻaka wale akula nō ia. Wahi a lākou ala, ʻo ka poke ka helu ʻekahi o nā ʻono. Ma muli hoʻi kēia o ka maka o ka iʻa i lawe ʻia. Lua ʻole ka maikaʻi o ka iʻa ma Hawaiʻi, koe paha ko Iāpana. Mahalo ʻia ko lākou wiwiʻole i ka hoʻā’o ʻana i nā mea a pau loa. ʻŌlelo mai lākou, e aho e hele i Hawaiʻi i hiki ke ʻai i nā mea ʻai ʻono he nui loa! ʻO ke kaʻakōnelo, he mea ʻano ʻē i ka poʻe noho ʻailana no ka mea ʻaʻohe mea like ma Hawaiʻi nei. ʻO kēia kaʻa, aia ke kahua kaʻa ma lalo iho o ke ala nui. E iho ʻoe i lalo o ka honua, komo i kekahi ana puka, a i laila nō nā kaʻa. Ma Nūioka, nui ka poʻe e eʻe ana i luna o nā kaʻakōnelo ma muli hoʻi o ka nui o ka poʻe e noho nei ma ke kūlanakauhale. No mākou poʻe eʻe ʻole i ke kaʻakōnelo naʻe, he mea ʻano hoʻomakaʻu nō ia no ka nui o nā hōʻailona, a me ka nui o nā ʻano kaʻa like ʻole e hōʻea ana i ke kahua. ʻAno laki hoʻi mākou no ka mea ʻo koʻu kuaʻana kai alakaʻi mai i ka ʻohana ma ke kaʻakōnelo. Ua hele a kamaʻāina loa ʻo ia i ke ʻano o ka holoholo ʻana ma Nūioka i kona noho ʻana i laila. Akā, ke kuhihewa kekahi a eʻe ma ke kaʻa hewa, hū akula i kula. I kekahi lā i paʻahana ai koʻu kuaʻana ma ka hana, ua makemake mākou ʻo koʻu mau palala e holoholo i Queens no ka mea, nui nā hale kūʻai maikaʻi ma laila. Iho akula mākou i ke kahua kaʻakōnelo, nānā aʻela i nā hōʻailona, eʻe akula ma ke kaʻa, hōʻea akula i Queens. Ma Queens ua hele wāwae mākou i nā ʻano hale kūʻai like ʻole, a me nā hale ʻaina e ʻai ai i nā ʻano mea ʻono like ʻole. Ua kūʻai ʻia nō he paipika no ka hoʻokahi wale nō dālā! Ke piha hauʻoli a māʻona ka ʻōpū, piʻi aʻela ka luhi o ke kino. Hoʻi hou akula i ke kahua kaʻakōnelo a eʻe ma luna o ke kaʻa, a noho wale a nānā i ke kelepona. Ua hala ʻē nā kahua he nui loa ma mua o ko mākou hoʻomaopopo ʻana, ke holo nei mākou i kahi mamao loa mai Brooklyn aku! Lohe ʻia ka leo wahine ma ke kaʻa e kūkala ana i kahi i hōʻea ai ke kaʻa, a lohe ʻia, “1st Ave, Manhattan.” Auē! Aia ka pono ʻo ka haʻalele i ke kaʻa a kakali i ke kaʻa e hoʻi pololei ai i Brooklyn. Noho wale no iwakālua minute a hōʻea mai ke kaʻa e hoʻi ai. A laila eʻe mākou i ke kaʻa ponoʻī a hoʻi i ka hale o koʻu kuaʻana. No laila e ka mea heluhelu, eia au ke paipai nei iā ʻoe, e kipa nō i ka ʻāina mamao e ʻimi ai i nā nani o ka ʻāina, e paʻi kiʻi i nā mea kupanaha i ʻike ʻole ʻia ma ka home, a e hōʻaʻo i ka mea ʻai hou i kamaʻāina ʻole iā ʻoe. Eia hoʻi, e makaʻala i kahi e hele ai o pae ʻoe i kula! © Kekuaokalani Nakahara 2021 ko mua ko hope

Noah Ellis < hoʻi hope No ke Alu Like ʻAna Noah Ellis 15 ʻOkakopa 2021 ʻAuhea ʻoukou e oʻu mau makamaka, kuʻu mau kaikuaʻana, kuʻu mau kaikaina, a me kuʻu mau kaikuāhine o Hawaiʻi, mai ka puka ʻana a ka lā i Haʻehaʻe a hiki i kona welo ʻana i ka mole ʻolu o Lehua. E heluhelu mai i kaʻu haʻi hou ʻana i kahi moʻolelo kahiko mai Kauaʻi mai. He moʻolelo kēia me nā manaʻo nui e laʻa ka pilina ʻohana a me ke kūpaʻa ʻana. Ua haʻi ʻia mai kēia moʻolelo iaʻu e kaʻu kumu lāʻau lapaʻau ʻo Keoki Baclayon ma ke kula nui ʻo Hawaiʻi ma Mānoa. Ua hauʻoli loa au i kēia moʻolelo a makemake au e hōʻike aku iā ʻoukou. E heluhelu mai ʻoukou i kēia moʻolelo e pili ana i ka Pōhaku-O-Kāne. Ma mua loa o ka ʻike ʻana o nā kānaka iā Kauaʻi, aia kekahi ʻohana o nā pōhaku nui. ʻElua kaikunāne, hoʻokahi kaikuahine. Ua huakaʻi lākou mai Lono-nui-ākea no kā lākou ʻimi ʻana i wahi hou e noho ai. Ua kaʻa lākou i ka papakū o ka moana, e kipa ana i nā mokupuni a me nā moku hāpapa i ke kai ma mua o kā lākou hōʻea ʻana i ke kahakai ʻo Kēʻē ma Kauaʻi. I ka hoʻokokoke ʻana aku i ke kahakai, ua hōʻoluʻolu ʻia e ka wai o ke kahawai ʻo Limahuli. I kā lākou aea ʻana aʻe, ua ʻike ʻia, aia lākou ma ka ʻāpapapa i hoʻopuni ʻia e ka iʻa. Hauʻoli loa ka ʻohana i nā uluwehiwehi o ka ʻāina, ka moana, ka lani, a me nā ao. ʻO ʻOʻoʻaʻa, ke kaikuahine, ua hoʻopunihei ʻia ʻo ia e kēia wahi a hoʻoholo ʻo ia e noho i laila. I kāna lalala ʻana i ka lā mehana, ua hoʻomoe ʻia ʻo ia e ka ʻoē honehone o nā nalu, kāia loa ʻia ʻo ia i ka hiamoe. ʻO kēia ka hiki ʻana o ʻOʻoʻaʻa i Hāʻena. Makemake nā kaikunāne e piʻi i uka, no laila kakaʻa aku lāua i ke kahakai oneone. Ma hope iki iho, kū ke kaikaina, ʻo Pōhaku-loa, a e hoʻomaha ʻo ia i ka malu o nā kumu pūhala. Ma muli o kā Pōhaku-loa luana ʻana i nā lau nehe a me ka makani ʻoluʻolu, ua hoʻoholo ʻo ia e noho i laila. I loko nō o ke noi ʻana o kona kaikuaʻana e hoʻomau ʻo ia i ka mauna, ua hiamoe ʻo Pōhaku-loa. ʻO kēia ka hiki ʻana o Pōhaku-loa i Hāʻena. Ua hoʻomau hoʻokahi ke kaikuaʻana, me ka manaʻo e piʻi i ka nuʻu o ka mauna. I kona hōʻea ʻana i ka pali, ʻaʻole lawa kona ikaika a me kona manaʻo paʻa. Ua hiolo ʻo ia. Ua hoʻāʻo ʻo ia e hōʻea i ka nuʻu, ʻaʻole ʻo ia i makemake e hāʻawipio. Ma hope mai, ua ʻike ke akua nui ʻo Kāne i kēia pōhaku koʻikoʻi a hele mai ʻo ia e hākilo. Nīnau maila ʻo ia i ka pōhaku, “No ke aha ʻoe e paio nei e piʻi i ka nuʻu?” Pane akula ka pōhaku, “No ka mea makemake au e noho i kahi e hiki ai iaʻu ke nānā i nā mea āpau ma lalo oʻu.” Ua kuhikuhi ʻo Kāne, he mea ʻole kahi noho a ke kaikuaʻana e koho ai, no ka mea, e hiamoe paha ʻo ia e like me kona kaikaina a me kona kaikuahine. Koi maila ke kaikuaʻana e noho makalahia ʻo ia. Ua manaʻo ʻo Kāne, ʻaʻole e hāʻawipio kēia pōhaku manaʻo paʻa, e hoʻomau ka pōhaku i ka piʻi a hāʻule a hiki i kona lilo ʻana i lepo. No laila, ua ʻaelike pū ʻo Kāne a me ka pōhaku. Hāpai ʻo Kāne i ke kaikuaʻana a kau iā ia i luna o ka pali kuahiwi. ʻO ka pōhaku hoʻi, ua hoʻohiki ʻo ia e noho a kiaʻi a hoʻomanaʻo i nā mea a pau ma lalo ona. A laila, ʻōlelo maila ʻo Kāne, “A hoʻi hou au, e haʻi mai iaʻu i ka mea āu i ʻike ai. I kāu mākaukau ʻana no ka hele ʻana, e palemo iho ana ka mokupuni ma lalo o ke kai a hāpai aʻe nā nalu iā ʻoe. A laila, e hoʻomaka hou ko ʻoukou huakaʻi me kou kaikaina a me kou kaikuahine. A hiki i kēlā manawa, e nānā a hoʻomanaʻo.” ʻO kēia ka hiki ʻana o Pōhaku-O-Kāne i Hāʻena. Ke noho nei nā pōhaku ʻekolu i ko lākou mau wahi maha i kēia lā, akā, ua hoʻoneʻe ʻia ʻo ʻOʻoʻaʻa mai kona wahi maha e nā nalu nunui o kekahi ʻino. Ma loko o kēia moʻolelo, nui nā mea e lawe mai ai a aʻo. Eia kekahi: ʻO ka mea kūpono iā ʻoe, ʻaʻole paha e kūpono no nā mea ʻē aʻe. Hiki iā ʻoe ke hele hoʻokahi i kahi mamao, akā, me ke kōkua a ka poʻe ʻē aʻe, hoʻokahi ko kākou kau ʻana ma ka niʻo. Hōʻā ʻia ka ʻiʻini ma loko o ka poʻe ʻē aʻe ma muli o kou noke mau ʻana a me kou ʻiʻini e hoʻokō ai i kāu mau pahuhopu. ʻAkahi, ʻo ka mea kūpono no Pōhaku-O-Kāne, ʻaʻole kūpono ia no kona kaikaina a me kona kaikuahine. Makemake ke kaikuaʻana e noho i uka, akā makemake ʻo ʻOʻoʻaʻa lāua ʻo Pōhaku-loa e noho ma lalo. ʻAlua, ua hiki ʻo Pōhaku-O-Kāne i ka pali i kahi āna i makemake ai e noho, akā ʻaʻole hiki iā ia ke kū i ka niʻo. Ua ke kōkua a Kāne i piʻi i ka nuʻu o ka pali. ʻAkolu, ma muli o ke kūpaʻa a me ke konikoni o Pōhaku-O-Kāne e hiki ai i ka nuʻu, ua makemake ʻo Kāne e kōkua iā ia. E ka mea heluhelu, he aha kekahi mau mea āu i manaʻo ai he hoihoi a koʻikoʻi? Inā ʻo Pōhaku-O-Kāne ʻoe e koho paha e hoʻomau i kāu ala, a i ʻole, e hoʻi paha ʻoe e hoʻomaha me kou kaikaina a me ke kaikuahine? © Noah Ellis 2021 ko mua ko hope

Maikalewa Keamoai-Koka < hoʻi hope I Mālama ʻia ka Niu: E Pau ka ʻUku CRB Maikalewa Keamoai-Koka 17 ʻOkakopa 2024 ʻO ka inoa kēia o ka ʻuku i pae mai ā laha aku i ka moku o Kakuhihewa a he pilikia hou no ka lāhui. He inoa kaumaha kēia, a he inoa hoʻi i ʻike ʻia paha i ka nūhou kūloko i kēia mau lā. ʻO ia nō, ua pili i ka laha ʻana o ka ʻuku lāʻau niu. Ma hope o ka makahiki 2013 i hōʻea mai ʻo ia ʻuku. I loko o nā makahiki he ʻumi ua laha ka luku ʻia ʻana o nā kumu niu he nui lehulehu o Oʻahu nei. Eia ka lono weliweli ʻo ka laha ʻana o ka CRB: he mea ʻē ka CRB; ʻaʻohe mea maoli i Hawaiʻi nei i hiki ke pale aku ā pālulu paha i ia ʻuku. Me he maʻi lele lā i ka wā o Kapena Kuke i kipa mai ai. Eia au ke hāpai nei i kekahi nīnau no ko kākou noʻonoʻo ʻana, pehea lā au e ʻike ai i nā hōʻailona o ka niu maʻi? He mau hōʻailona ko ka maʻi lele, a he mau hōʻailona nō hoʻi ko kēia ʻuku. Eia kekahi, a he mea kupaianaha paha kēia, ʻaʻole wale nō ka niu ʻo ke kumu lāʻau hoʻokahi e ai ʻia ana e ka CRB. Na CRB Hawaiʻi i aʻo mai, he mau mea kanu i Hawaiʻi nei e hoʻoluku ʻia ana e ka CRB. ʻO ke kalo kekahi, ka ʻuala paha, ka pūhala kekahi, a me ka niu nō hoʻi; Inā he mea kanu me ka ʻiʻo i loko, i luna, a i lalo paha, ʻo ia nō ka mea e makemake ai ʻo ka CRB. No laila, ʻokoʻa nā hōʻailona o ka loulu maʻi, ʻokoʻa nō nā hōʻailona o ka niu maʻi, ʻokoʻa nō hoʻi nā hōʻailona o ka pūhala. ʻEhā mau wā o ka ulu ʻana o ka CRB, ʻo ia hoʻi ka wā kūkaela, ka wā naio, ka wā pupa, a me ka wā oʻo. Ke hui pū nā wā a pau o ka CRB e ola ana, he ʻumikūmālua ā ʻumikūmāwalu paha malama mai ka hānau ʻana a i ka make ʻana. I ka wā naio o ka CRB, he mau hiʻohiʻona pili i ka hōʻoia ʻana. ʻO ke kino o ka naio, me he “C” lā ā ʻano malohi ʻo ia. ʻO ka CRB oʻo, ʻelua ona hiʻohiʻona, he kiwi moākaka i ke poʻo o ka CRB a nui ke kino o ka CRB ma kahi o ʻelua ā ʻekolu paha ʻīniha. ʻO nā CRB wahine, i ko lākou wā i ulu ai ā hiki i ke oʻo ʻana, hiki iā lākou ke hānau i nā kūkaela he hoʻokahi haneli kanaono kūmālima. I ka wā naio, noho ʻo ia i loko o ke kumu niu a ʻai hoʻi i nā mea palupalu i laila. ʻO ia nō ko lākou kumu o ka wili ʻana i waena o nā kumu lāʻau like ʻole, makemake lākou e ʻai i ka ʻiʻo o loko. Inā ʻaʻole loaʻa kekahi kumu lāʻau i ka CRB, ʻeli ʻo ia i ke kīpulu a ʻai i kekahi mea kanu ʻē ʻaʻe, e laʻa ʻo ke kalo. No laila, e hāpai hou ʻia ka nīnau, pehea lā au e ʻike ai i nā hōʻailona o ka niu maʻi? Me ka noʻonoʻo ʻana ihola, ʻaʻole wale nō ka niu ʻo ka mea hoʻokahi e hoʻopōpilikia ʻia nei e ka CRB. Eia ka hōʻailona nui loa o ka loaʻa ʻana o ke kumu lāʻau i ka CRB, no nā kumulāʻau like ʻole. E nānā pono ʻia ke kumu a me nā lālā o ia lāʻau. ʻO kahi maʻamau o ka lāʻau e makemake ai ka CRB ʻo ia nō nā lālā waena i ka wēkiu, ʻo nā muʻo paha. Inā ʻike ʻoe i ka puka a hakahaka paha ma laila, he hōʻailona moākaka kēlā, aia ka CRB i loko. Akā, inā ʻaʻole ʻoe ʻike i ka puka i luna, e nānā ʻia aku nā lālā, he mau paʻipaʻi paha. ʻO ka lālā niu, he mau lālā i kīhae ʻia me he hiʻu lā o ke akule, ʻo ka lālā loulu, he mau lālā i kīhae ʻia me he ʻōlepe lā. ʻO ia nā hōʻailona moākaka no ka hōʻoia ʻana he CRB nō e ola nei i loko o kēia mau kumulāʻau. E ka mea heluhelu,. e nānā pono kākou, a makaʻala. No ka mea,ʻo kākou ka mea e pale ana i nā mea kanu waiwai nui loa. ʻO ka papahana a ke Aupuni o Hawaiʻi, ʻo ia nō kā kākou hōʻike ʻana iā CRB Hawaiʻi inā e hopu ʻia kahi ʻuku. No ka ʻike hou aku i loaʻa iā CRB Hawaiʻi, e ʻoluʻolu e huli ʻia ke kahuapaʻa ʻo www.crbhawaii.org , a i ʻole, e kāhea aku iā CRB Hawaiʻi i ka helu (808) 679-5244. E mālama ʻia nā kumu niu o Hawaiʻi nei! © Maikalewa Keamoai-Koka 2024 ko mua ko hope

Kēhaulani Greene < hoʻi hope Ka Waiwai o nā Moʻolelo Kaʻao Kēhaulani Greene 1 Nowemapa 2020 He aha ka waiwai o nā moʻolelo kaʻao? I ka lā 10 o Iulai, MH 1875, ua hoʻopuka ʻia e Ka Nupepa Kuokoa ka moʻolelo ʻo “He Aha ka Waiwai o na Kaʻao Kahiko?” Ma ua moʻolelo nūpepa nei, helu ʻia e A. Panui he mau mea waiwai āna i ʻike ai i nā moʻolelo kaʻao. Wahi a Panui, “O ke kaao, he kumuwaiwai no ia no ka poe ike i ke kaao. O na kaao kahiko, he mau nuhou ano nui ia i ka hanauna hou.” Ua ʻike ʻia kekahi mau kuleana o ke kaʻao ma kāna ʻōlelo, ʻo ia hoʻi ka leʻaleʻa a me ka nanea ʻana i ka heluhelu i ia mau kaʻao. Eia kekahi, ua ʻōlelo ʻia he mau nūhou nā kaʻao i ka hanauna hou. Koʻikoʻi ka manaʻo o ke aʻo ʻana mai o ka hanauna hou i nā ʻike Hawaiʻi a me nā hanana o ka wā kahiko ma nā kaʻao. Mahalo ʻia kāna wehewehe ʻana i nā waiwai i paʻa iā ia. E ka makamaka heluhelu, ma kēia moʻolelo, e helu ʻia ana nā mea waiwai aʻu i ʻike ai ma nā moʻolelo kaʻao. No ka mea, ʻoiai ua ʻaelike au me ko Panui manaʻo, aia paha he mau waiwai hou aku i wehewehe ʻole ʻia e ia nei ma kāna moʻolelo. Eia hoʻi kekahi mau waiwai hou aku aʻu i ʻike ai ma nā moʻolelo kaʻao aʻu i heluhelu ai. ʻO ka mea mua, ʻo ia nō ka hoʻopili ʻana i kēia au a kākou e noho nei a me ka wā kahiko. Eia he laʻana, ma ka moʻolelo ʻo Hiʻiakaikapoliopele i kākau ʻia e Joseph Poepoe, na ka makuahine o Pele, na Kahinaliʻi, i alakaʻi i ko Pele waʻa i kona holo ʻana ma ka moana. Hoʻouna akula ʻo Kahinaliʻi i ke ʻino a me ke kai “hoee nui a ka launa ole.” Ua kākau ʻia ma ka moʻolelo, ʻo kēia kai luku “ke kai a Kahinalii i alahula ai i Hawaiʻi nei.” ʻO ka manaʻo nui o kēia māhele, ʻo ia nō ka lilo ʻana o ia luku o ka wā kahiko i alahula iā Hawaiʻi i kēia wā. He mea nui kēia e hōʻike ana i ka pilina o nā hanana ma ka wā kahiko ma loko o nā kaʻao a me kēia wā a kākou e noho nei. A ma ka moʻolelo kaʻao ʻo Keaomelemele i kākau ʻia e Mose Manu, ua nahā ʻo Konahuanui a ua hoʻokaʻawale ʻia ʻo Waolani i ko Keaomelemele leo hula, a ua lilo ʻo Nuʻuanu i awāwa. Hōʻike ʻia ka moʻolelo e pili ana i ke awāwa ʻo Nuʻuanu ma ka moʻolelo ʻo Keaomelemele i mea e hoʻomaopopo ʻia ai e nā makamaka heluhelu kahi ʻo Nuʻuanu ma kēia wā a me kona moʻolelo mai kēlā wā mai. He waiwai nō kēia mau ʻike pili i ka ʻāina ma ua mau moʻolelo ʻelua nei i mea e maopopo ai iā kākou, i ka lāhui Hawaiʻi, nā moʻolelo e pili ana i nā wahi kaulana o ko kākou mau ʻāina. ʻO kekahi mea waiwai hou aku, ʻo ia hoʻi ke aʻo ʻana aku i kekahi haʻawina. He mea nui ke aʻo ʻana mai o nā meʻe o nā moʻolelo kaʻao i ka ʻike ma ko lākou huakaʻi ʻana. ʻO Paliuli kekahi o ia mau meʻe e huakaʻi ana no kona naʻauʻauā, eia naʻe, loaʻa iā ia ka ʻike i kona huakaʻi ʻana a ua ikaika aʻe ka naʻau. Ma ka moʻolelo kaʻao ʻo Keaomelemele, haʻalele ke kāne a Paliuli, ʻo Kahānaiakeakua, iā ia. Haʻalele ke kāne a noho akula me Poliʻahu, ʻo ka naʻauʻauā ihola nō ia o Paliuli i ke aloha o kāna kāne. Huakaʻi akula ʻo Paliuli e ʻimi ai i kāna kāne i nā ʻāina like ʻole, eia naʻe, i kona huakaʻi ʻana ua aʻo mai ʻo ia i ka hula, ʻo ia ka mea hoʻokahi e ʻano nā ai kona naʻau. ʻO nā moʻolelo kaʻao Hawaiʻi, he waihona ʻike nō ia no ka lāhui Hawaiʻi. A ma o ka heluhelu ʻia ʻana o nā kaʻao, pēlā kākou e aʻo mai ai i nā hanana a me ka ʻike o ko kākou poʻe kūpuna. A ua ʻike ʻia ke kuleana o ka moʻolelo kaʻao, ʻo ia nō ka hoʻomau ʻana i ka ʻike Hawaiʻi. I ka heluhelu ʻana i nā moʻolelo e pili ana i ka ʻāina a me nā kaʻao a nā kūpuna, ke mālama nei kākou i kēlā ʻike o nā kūpuna i kēia wā e holo nei. A no kēia, ua hiki ke aʻo ʻia i nā hanauna hou ia mau ʻike o ka wā kahiko. © Kēhaulani Greene 2020 ko mua ko hope

Kahanu Cuban < hoʻi hope E Halalē! Kahanu Cuban 15 Nowemapa 2021 E halalē! E halalē! He keu a ka ʻono. ʻO ka ʻono o ka mea ʻai, ʻo ia ka mea e hoʻohaliʻa ai i ka hale ʻaina a kākou e pāʻina ai. I koʻu ʻike ʻana, ʻo ke kaimine, ʻo ia ka meaʻai kū hoʻokahi a puni ʻo Hawaiʻi! ʻO ka palupalu o ka nulu, ka mikomiko o ke kupa, ka moʻa pono o ka ʻiʻo, a pēlā wale aku. Nui ka poʻe puni i ke kaimine ma Hawaiʻi. ʻAʻole ka ʻono o ke kaimine ʻo ke kumu hoʻokahi i makemake ʻia ai, akā ʻo kona hoʻākoakoa ʻana i ka poʻe lāhui like ʻole i kahi like kekahi. Ke hui nā hoa o ka ʻai kaimine, hōʻonoʻono ʻia ka launa pū ʻana ma kahi hoʻokahi, e like hoʻi me ka hui ʻana o nā nulu, ka ʻiʻo, a me ka lekuke i loko o ke pola like. ʻO ka wā kēia o ka ʻono! Wahi a koʻu hoa, he aloha nui i ke kaimine kekahi, ʻo Daichii Ramen ka hale ʻaina kū hoʻokahi a puni ʻo Hawaiʻi. Wahi āna, e like hoʻi me ka puana a kēia mele, penei: he ʻono nō i ka nahunahu pū! Ma Daichii Ramen, hiki ke kūʻai i hoʻokahi kaimine maʻamau me ʻelua ʻai hou aʻe e laʻa ke gyoza a me ka laiki palai no ʻumikūmālua kālā wale nō! He emi nō ke kumu kūʻai. He make pono nō! No laila, ua hoʻoholo wau e kipa i ia wahi ma kahi o ke kikowaena kūʻai ʻo Kahala. I koʻu hōʻea ʻana aku i ka hale ʻaina ʻo Daichii Ramen, ua piʻi koke koʻu hoihoi i ka ʻike ʻana aku i nā ʻano kaimine like ʻole ma nā pelaha hoʻolaha ma ke aniani o ka hale ʻaina. ʻO ke kaimine wonton ʻoe, ke kaimine charsiu ʻoe, ke kaimine udon ʻoe, a pēlā wale aku. Wehe akula wau i ka ʻīpuka o ka hale ʻaina a aloha wale ke kuene iaʻu me ka piha hauʻoli. Noho wau ma ke pākaukau a hoʻomaka wau e heluhelu i kā lākou papa kuhukuhi meaʻai. ʻOka wau i ke kaimine maʻamau, a me ʻelua ʻai hou aʻe, ke gyoza a me ka laiki plai. Ua hoʻoholo wau e ʻoka i ke kaimine maʻamau ʻoiai he kahua kaimine paha ia no nā ʻano kaimine like ʻole ā lākou. I ko ke kuene kau ʻana mai i ke kaimine maʻamau a me nā ʻai ʻelua ʻē aʻe, ua moni ka hāʻae i ka honi ʻana aku i ka ʻono o ke kupa kaimine. Kiʻi akula wau i ka lāʻau ʻai, ʻonou ihola i ka lāʻau ʻai i loko o ke pola a hoʻomaka wau e lālau i nā nulu palupalu. A laila, hoʻoluʻu wau i ke puna Kepanī i loko o ke kupa a hoʻohui akula i nā nulu me ke kupa ma luna o kaʻu puna Kepanī. Hū ka ʻono ke nānā aku. Me ka ʻeleu, puhi wau i ka wela o ke kupa a hoʻokomo ihola wau i ke puna Kepanī i hoʻopiha ʻia ma loko o koʻu waha. ʻO ke kupa, he ʻono ʻiʻo nō! Ua lawa nō ka wela o ke kupa a ua mikomiko pono. ʻO ka nulu, kāhāhā! He ʻono ʻiʻo nō kekahi. Noʻu, ʻo ka palupalu o nā nulu kaʻu punahele a pēlā ʻiʻo nō kā lākou ma Daiichi Ramen. ʻO ka ʻiʻo, he keu hoʻi a ka ʻono kekahi! Ua pokepoke pono ʻia a ua moʻa pono ʻia kekahi. ʻO kekahi mea i pūʻiwa ai au, ʻo ka nui o ke pola! ʻAʻole ia he mea liʻiliʻi. ʻO kā Daichii Ramen hoʻonaninani ʻana i ke pola kekahi mea ʻē aʻe i pūʻiwa ai au. ʻO ka hoʻokomo ʻana i ka nori ma loko o ke kupa, ka hoʻokomo ʻana i ʻekolu narutomaki ma waena konu o ke kaimine, a laila ka hoʻokomo ʻana i ka lekuke i pokepoke pono ʻia ma luna aʻe. He nani maoli nō i ka maka! No laila, e ke kaiāulu puni nui i ke kaimine, he leo paipai kēia e haele i ka malu o ka hale ʻaina ʻo Daichii Ramen. ʻO kēia nō ka hale ʻaina kaimine kū hoʻokahi o Hawaiʻi nei. ʻAʻole i hewa ka manaʻo o koʻu hoa, he ʻoiaiʻo nō! E halalē! E halalē! He ʻono ʻoiaiʻo nō. Mahalo e ko Daichii Ramen! © Kahanu Cuban 2021 ko mua ko hope

Lopaka Weltman < hoʻi hope Eia mai ka Lā Hoʻoulu Pae Moku - E Kanu i nā Lāʻau! Lopaka Weltman 1 Kepakemapa 2020 Ke ʻā pinepine mai nei nā kula mahikō kahiko ā mahakea me ka ikaika launaʻole. Ua hele a maʻamau ka pio ʻana o ka uila i ka makani pāhili. Ke pi‘i nei ka ‘ilikai ā pilikia auaneʻi nā alanui a me nā hale i kahi kokoke i kahakai. Ke pau nei hoʻi nā manu Hawai‘i o ka nahele, e laʻa ke kiwikiu, i ka laha ‘ana i uka o ka makika lawe malaria manu. ʻO ke kumu o ia pōʻino ka ho‘omehana honua e ho‘oweliweli nei i ka pae ‘āina a me ka honua holoʻokoʻa. Kuʻi ka lono i kēlā me kēia lā e pili ana i ka loli ‘ana o ke aniau, me ka pi‘i ʻana o ka ‘ilikai, a me nā pōpilikia kūlohelohe like ‘ole. E ho‘omau anei ‘o Hawai‘i he ‘āina kū i ka moana ākea a hānai i kona po‘e, a i ʻole e piholo ka ʻāina momona i ke kai? E aho ka ʻeleu i kēia manawa. ‘Oiai, ‘o ke kumu o ka loli ‘ana o ke aniau ka pākela ho‘ohua ‘ana o ke kalapona ‘okikene lua, pono ka hanaʻiʻo o kānaka no ke kāpae ‘ana i nā ‘enehana wāwahie mō‘alihaku a hoʻonui i ka ikehu hana hou e like me ka ikehu kāʻili lā a me ka ikehu ʻapo makani nō ho‘i, a kuapo i nā kaʻa ʻenikini ʻaila me nā kaʻa ʻenikina uila a i ‘ole ka haikokene. Akā na‘e, i kēia manawa ʻoi loa aku ke kalapona ‘okikene lua i ke ea i ho‘ohua ‘ia ma mua. He aha kā kākou hana e ho‘ēmi ai i ke kalapona ‘okikene lua? Hahai nō ka ua i ka ululāʻau. He hoa kākoʻo ikaika nō ke kumu lāʻau a waiwai ke kanu ʻia ʻana o nā kumu lā‘au like ‘ole ma nā wahi a pau o Hawai‘i nei. Ho‘opau ka lā‘au i ke kalapona ‘okikene lua, a ho‘ohua i ka ‘okikene. Ho‘omalu ka lā‘au i ka lepo i ka manawa ho‘okahi me ke kāohi i ka ‘a‘aiawā, a palena ‘ole nā ‘ano ho‘onani a ho‘owaiwai o ke kumu lā‘au. No laila, ua ho‘okumu ‘ia ka hui ku‘ikahi ‘o Lā Ho‘oulu Pae Moku / ReTree Hawaiʻi ma ka makahiki nei no ka hoʻolālā wale ʻana nō i ke kanu ‘ana i nā lā‘au like ‘ole ma ka lā 30 o ‘Okakopa i kēia makahiki ma nā wahi nui wale o Hawai‘i nei. ‘O wai ia hui? Nui nā hui a me nā ‘ano kānaka like ʻole e hana pū ma lalo o ReTree Hawaiʻi, e laʻa nā hui kāko‘o kaiapuni, nā kula, nā pulo aupuni, nā hui ho‘omaluō kaiapuni, nā kānaka kā‘oko‘a, a pēlā aku. No ke aha e kanu ʻia ai nā kumu lāʻau ma ka lā 30 o ʻOkakopa? No ka mea, hiki mai nō ia lā ma mua o ka hoʻoilo ma Hawaiʻi, no laila ʻoi aku hoʻi ka pahiki o ke ola ʻana o nā lāʻau. ʻO ka lā 30 o ʻOkakopa i kēia makahiki nō hoʻi ka pō Akua ma ka ʻalemanaka Hawaiʻi, he lā maikaʻi no ke kanu ʻana. E kipa mai e ka mea heluhelu i kahi paena pūnaewele puni honua https://retree-hawaii.org no ke a‘o ‘ana mai i nā ha‘awina koe no ke kumu lā‘au a me ke kāko‘o i ke aniau. A e nānā aku i nā wahi kanu lāʻau o ka lā ho‘oulu ma nā mokupuni like ‘ole, e laʻa ‘o Waimea ma Oʻahu, ‘o Mahaʻulepū ma Kauaʻi, ‘o Keālia Pāka ma Maui, ‘o Puʻu Waʻawaʻa ma Hawaiʻi, a pēlā aku. ‘O kēia paena pūnaewele puni honua https://retree-hawaii.org/planting/ nō kahi a ka mea heluhelu e ʻike ai i nā wahi kanu lāʻau, a e kākau inoa no ka hanalima ma kekahi wahi kanu. Hiki nō ho‘i ke kanu i lāʻau ma ka hale i kēlā me kēia lā a hiki i ka lā 30 o ‘Okakopa, a laila e kipa i ia loulou no ka hō‘ike i ka helu a me ke ‘ano o nā lā‘au, a e waiho i nā ki‘i. E hoʻonui ʻia ka huinanui pau loa o ka helu lāʻau me ka helu e hōʻike ʻia ma laila. He mea waiwai a kūpono ia i kēia manawa o ka noho ‘ana ma ka hale ma muli o ka ma‘i lele ʻo COVID-19. E kanu kumu lāʻau kākou no ka ho‘oulu ʻana i ka āina! © Lopaka Weltman 2020 na Lopaka Weltman ko mua ko hope

Kalehuakea Kelling < hoʻi hope E ʻAi i Kekahi, e Kāpī i Kekahi Kalehuakea Kelling 10 Pepeluali 2021 E ʻai i kekahi, e kāpī i kekahi E nā hoa o ka ʻāina aloha, ʻo ka ʻōlelo kaulana e kau aʻe nei i luna, he ʻōlelo kaulana nō ia mai kahiko mai no ka paipai ʻana iā kākou e akahele i ka ʻohiʻohi ʻana i nā mea e pono ai, a lawa. I kēia mau lā, ‘aʻole i maʻa ka hapa nui o ka lehulehu i kēia loina o nā kūpuna. A no laila, ke ʻike nei kēia mau hanauna i ka nele i ka iʻa ‘ole. ʻO ke kaiāulu ʻo Hoʻolehua ma Molokaʻi kekahi e ʻike nei i kēia hihia. ʻAʻohe iʻa! Wahi a ke kaiāulu, ua emi mai ka nui o nā lāhulu iʻa ʻōiwi e like hoʻi me ke kole, ka moi, a me ka uhu. He pilikia nui ka nele i ka iʻa ʻole ʻoiai kaukaʻi kēia kaiāulu ma luna o ka lawaiʻa ʻana i loaʻa ai kā lākou mea ʻai no ka ʻohana. Inā hoʻomau kākou ma kēia ala, e hoka ana auaneʻi nā hanauna e hiki mai ana! I mea e hoʻoponopono ai i kēia pilikia, ua ʻupu mai ka manaʻo o ka Hui Mālama ʻo Moʻomomi e hoʻokumu i Community Based Subsistence Fishing Area (CBSFA) mai Kalaeokaʻīlio a i hoʻokahi mile i ka hikina. He ala ka CBSFA no ka hoʻokumu ʻana i kekahi mau kānāwai lawaiʻa, a na ke kaiāulu e hoʻoholo. I loko nō o kēia mau manaʻo no ke kau kānāwai, wili ʻia nā welo kupuna a me nā loina kahiko ʻo ka wā kapu. Eia kekahi laʻana o nā kānāwai i hāpai ʻia e ka Hui Mālama ʻo Moʻomomi: No ke Kūmū: • Hiki ke lawe i ʻelua iʻa pā lā • He 16 ʻīn. mai ke poʻo a ka hiʻu ka nui e lawe ʻia • He wā kapu: 1 Ianuali - 31 Malaki ʻAkahi nō a mālama ʻia ka wā hōʻike manaʻo i mua ʻo ka DAR (Department of Aquatic Resources), a ua loaʻa nō kekahi mau manaʻo kūʻē no ka hoʻokumu ʻana i CBSFA ma Moʻomomi. Wahi a ka ʻaoʻao kūʻē, ke hoʻohāiki nei ka mokuʻāina i ko lākou kuleana lawaiʻa. Eia naʻe ʻaʻole pēlā, ʻoiai ʻae ʻia nā kānaka a pau e lawaiʻa ma ia wahi, he mau kānāwai wale nō ka mea i loli. A he mau kānāwai kēia i mea e hoʻonui ai i ka iʻa i lawa no nā hanauna hou aku. ʻO kēia ka makemake a me ka ʻiʻini o kahi mau kupa o ia wahi ʻoiai ke ʻike maoli nei ke emi mai o ka nui iʻa. ʻO kēia mau kānāwai ka hopena o ka paio ʻana a ka Hui Mālama ʻo Moʻomomi no kanakolu mau makahiki. A i kēia manawa ʻaʻohe pane hoʻoholo no ka hoʻokumu ʻana i ia CBSFA, no laila ke hālāwai nei nā ʻaoʻao ʻelua o ke kaiāulu e ʻimi i ala e ʻaelike ai lākou. ʻAʻole naʻe kēia ʻo ka CBSFA mua loa ma Hawaiʻi nei, ʻoiai ma Hāʻena, Kauaʻi kahi i hoʻokumu mua ʻia ai i ka makahiki 2006. Ua ulu aʻe nō ka nui iʻa i Hāʻena ma muli hoʻi o ka hoʻokumu ʻana i kēia CBSFA, a ke hoʻomau ʻia nei nā loina kuʻuna. No laila e nā maka heluhelu, ʻaʻole anei he kūpono kēia hoʻokumu ʻana no Moʻomomi kekahi? He kākoʻo kēia i nā kupa e mālama nei i kēlā ʻāina. A he kuleana hoʻi ko kākou e mālama i ka ʻāina a me nā kumu waiwai i ʻole ai e hoka nā hanauna e hiki mai ana. ʻAʻole kākou he malihini i kēia mea o ke aloha ʻāina, ʻo ia ka ʻume mageneti e alakaʻi ana iā kākou ma kēia ala i maʻa i ka hele ʻia. Me ia mau manaʻo kākou e ʻai i kekahi, a e kāpī i kekahi i mau ai ke ea o ka ʻāina! © Kalehuakea Kelling 2021 na Kalehuakea Kelling ko mua ko hope

Noah Ellis < hoʻi hope Ka Maʻi Manaʻo Poina ʻo Alzheimer's Noah Ellis 15 Nowemapa 2021 ʻO ka maʻi Alzheimer’s, ʻo ia ka maʻi lolo e hoʻopau mālie i ka hoʻomanaʻo a me ka mākau noʻonoʻo a, i ka hopena, ka hiki ke hoʻokō i nā hana maʻalahi. Mālama au i koʻu makuahine, kahi mea i lilo i kauā na ka Alzheimer’s, no ʻelua mau makahiki, akā, ʻaʻole maopopo loa iaʻu kēia maʻi, nā ʻōuli, nā hana e mālama ai i ka poʻe maʻi, a i ʻole ko ka maʻi hoʻololi ʻana i ke ʻano o ke kanaka. No laila, ʻo ke kumu o kēia ʻatikala ka hoʻolaha ʻana i ka ʻike e pili ana i ka maʻi ʻo Alzheimer’s i hiki i ka poʻe ke ʻike i nā ʻōuli i mea e kōkua ai i ka poʻe e hōʻike i kēlā mau ʻōuli. He maʻi weliweli kēia e loaʻa pinepine ai ka poʻe no lākou paha nā makahiki he kanaono a ʻoi, akā i kekahi manawa kakaʻikahi, ma waena o nā makahiki kanakolu ā hiki i ke kanaono, kupu mai ia maʻi. Inā pēlā, kapa ʻia kēia maʻi ʻo ka Early-onset Alzheimer’s. Hoʻololi kēia maʻi i ka poʻe i loaʻa, akā pili pū kekahi i ka ʻohana e mālama a e aloha i ua kanaka maʻi nei. ʻO nā pilikia hoʻomanaʻo kekahi o nā hōʻailona mua o ka maʻi Alzheimer, a me ka ʻaui ʻana o ka noʻonoʻo, no laila paʻakikī maila ka loaʻa ʻana o nā huaʻōlelo kūpono, ka hoʻomaopopo pono ʻana i ke kokoke a me ka mamao, a me ka ʻike ʻana i ka pono. He hōʻailona paha kēia no nā pae mua loa o ka maʻi Alzheimer. Ua pilikia wale ke kanaka i loaʻa i ka maʻi Alzheimer i ka hana ʻana i nā mea maʻamau o ke ola e like me ke kalaiwa ʻana i ke kaʻa, ke kuke ʻana i ka meaʻai, ka uku ʻana i nā bila, a me ke komo ʻana i kekahi kamaʻilio maʻalahi. E nīnau pinepine paha ʻo ia i nā nīnau like, ʻauana ʻo ia me ka maʻalahi, nalowale paha nā mea āna i waiho ai i nā wahi like ʻole, a e huikau lākou i nā hana maʻalahi. Ke holo ka maʻi, no kekahi, nui aʻe paha ka hopohopo a me ka huhū i loko ona. Ua kūkā kamaʻilio au me koʻu makuahine no ka mea, loaʻa ʻo ia i ka maʻi Alzheimer’s. Ua nīnau akula au, “He aha kou ʻike no ke ola ʻana me ka maʻi Alzheimer’s?” Pane maila koʻu makuahine, “Ma mua o ka loaʻa ʻana i kēia maʻi, ua manaʻo au he "mau wā ʻelemakule" wale nō ia a i ʻole he mau haʻalulu i koʻu hoʻomanaʻo. Ma hope o kekahi mau hōʻike, ua hāʻawi ʻia ka lāʻau. Akā ma muli o ia lāʻau, ua emi koʻu hoʻomanaʻo ʻana. He lāʻau ʻokoʻa kaʻu i kēia manawa a ʻike au i ka maopopo a ʻaneʻane kūlike me ke ʻano mau.” Ua kūkā kamaʻilio au me koʻu ʻanakē no ka mea, ke noho nei ʻo ia me koʻu makuahine. Ua nīnau au, “He aha kou ʻike no ka noho ʻana me kekahi mea aloha i loaʻa i ka maʻi Alzheimer’s?” Ua pane koʻu ʻanakē, “Ke ʻike nei au i kekahi ʻano ʻē aʻe o ke aʻo ʻana a me ka ulu pū ʻana. Aʻo mai au e hāʻawi aku iā ia i kahi e hana ai i nā mea āna e ʻoluʻolu ai i ka hana me ka pilikia ʻole.” He manaʻo maikaʻi kēia i koʻu ʻike, a e hoʻāʻo ana au e kīpaipai i koʻu makuahine e hana i nā mea ʻoluʻolu ʻole iā ia, a e ʻae e hoʻomaha ʻo ia o uē paha ʻo ia ma muli o ke koʻikoʻi. Ua hoʻomau koʻu ʻanakē, “A e hōʻike i ke ahonui i kāu mea i aloha ai. Ke noho nei me ia i hiki iā ʻoe ke kōkua iā ia inā poina iā ia kahi i waiho ai i kāna mau mea e like me ke kī a me ke kelepona. Ua aʻo mai au, ʻaʻole ʻo ia makemake e mālama ʻia i kekahi ʻano ʻokoʻa, akā e kamaʻilio pū me ia inā pēlā kona makemake.” He manaʻo paʻakikī kēia e hoʻomaopopo ai, a ʻike au i koʻu makuahine e naku nei i kekahi mau hana a makemake au e kōkua iā ia. Akā, he mea kēlā kōkua mau ʻana e pio ai ʻo ia i ka maʻi. ʻŌlelo hou mai koʻu ʻanakē, “Eia kekahi, ʻaʻole e hoʻohuikau i kāu mea i aloha ai i kāu koho huaʻōlelo. ʻO ka hoʻomaopopo ʻana, ke aloha, a me ka ʻoluʻolu nā mea nui ʻē aʻe e hoʻomanaʻo ai i ka noho ʻana me kāu mea i aloha ai i loaʻa i ka maʻi Alzheimer.” Hoʻololi kēia maʻi weliweli i ka ʻohana o ke kanaka i loaʻa i ka maʻi manaʻo poina ke ʻike lākou i ka hoʻololi ʻana o kēlā maʻi i ko lākou mea aloha. Kaumaha ka loli ʻana o kāu mea aloha i kanaka kamaʻāina ʻole paha, a ʻokoʻa nā manaʻo a me nā hana like ʻole o ua kanaka nei ma mua. Inā ʻoe e ʻike i nā ʻōuli o kēia maʻi, e kōkua i kēlā kanaka i loaʻa iā ia ke kōkua e pono ai ma mua o ka ulu ʻana o ka maʻi. “‘Ike aku, ‘ike mai. Kōkua aku, kōkua mai. Pēlā ka nohona ‘ohana.” © Noah Ellis 2021 ko mua ko hope