Kilinoe Kimura < hoʻi hope Kekahi mau Inoa Hoʻopilipili: no Kekele Kilinoe Kimura 28 Pepeluali 2021 Ke one ʻai aliʻi Ka ua Tuahine o Mānoa Kona, kai ʻōpua i ka laʻi Maikaʻi Kauaʻi, hemolele i ka mālie He mau inoa hoʻopilipili paha kēia i kamaʻāina i ka maka. ʻO ia mea he inoa hoʻopilipili, he loina i ʻike pinepine ʻia ma loko o nā mele i haku ʻia e ko kākou poʻe kūpuna. He poke ʻōlelo kēia e hōʻike ana i kekahi mea kupaianaha o kekahi wahi kikoʻī. Hōʻike nā inoa hoʻopilipili iā kākou i ka pilina o ke kanaka i ka ʻāina ma o nā moʻolelo. A paʻa ia ʻōlelo, paʻa pū ka moʻolelo ona, a pēlā e maopopo ai ka manaʻo maoli o nā mele. Akā, pehea kākou e mālama ai i kēia mau pilina o kākou i ka ʻāina i kēia mau lā? ʻO kēia nō ka helu ʻekahi o ʻekolu mau moʻolelo e pili ana i kekahi inoa hoʻopilipili i hoʻopuka pinepine ʻia ma loko o nā mele mai loko mai o nā nūpepa o ka wā kahiko. E kipa mua kākou i ka ʻāina i kapa ʻia ʻo Kekele. He ʻāina nō kēia e waiho ana ma lalo pono o ke kumu pali Koʻolau, i ke ahupuaʻa ʻo Kāneʻohe. Ua kāhiko ʻia i ke ʻala o ka hīnano a me ka lei hala a wahi a kahiko, ʻo ia uluhala nō kahi i ulu ai ka hala onaona loa o Hawaiʻi a puni, ʻaʻole o kana mai. No laila, puana mau ʻia kēia ʻāina i nā mele kaulana, e like me kēia lālani o ke mele inoa kaulana ʻo Makalapua: “Lei akula i ka hala o Kekele.” Eia kekahi moʻolelo mai loko mai o kā Fornander puke no ia ʻāina ʻo Kekele. Penei nō ia, aia kekahi wahine i kapa ʻia ʻo Kekele a ua puni loa ʻo ia i ka hoʻokāhiko ʻana i kona kino iho i kāna mau lei punahele, ʻo ka hala ʻoe, ʻo ka maile ʻoe, ʻo ka ʻieʻie ʻoe, a ia mau lei ʻaʻala hoʻi. Lei pinepine ʻo ia i ka lei hala a i ka wā i maloʻo mai ai kona wahi lei i kāhiko nui ʻia ai kona kino, kanu ʻia ka hala maloʻo e ke kāne a pēlā nō i ulu mai ai nā pūhala ma kēlā ʻāina i kapa ʻia ʻo Kekele. ʻO ka mea e minamina ai, ua hoʻopau ʻia ka hapa nui o nā kumu pūhala ma laila i ke au kūkulu. Ua ʻōlelo ʻia naʻe, mau nō ka hiki ke honi i ke ʻala onaona o ka hala iā ʻoe e māʻalo aʻe ana i kēia ʻāina kaulana i ka hala. ʻIke kākou, he keu kēia wahi manaʻo a ka nani. E like me ka mau ʻana o ke ʻala a me ke onaona o ka hala, pēia pū ka moʻolelo o ia ʻāina. Nui ka mahalo i ka paʻa o kēia inoa hoʻopilipili iā kākou i kēia mau lā no ka mea ua hiki iā kākou ke ʻike iki i ke ʻano o ka ʻāina ma ka wā i hala. A ʻaʻohe mea e hōʻike mai ai i ka mea kupaianaha o kēia ʻāina, koe aku kēia inoa hoʻopilipili e hoʻomanaʻo mau mai ana iā kākou no kēia moʻolelo. Māpu mau mai kēia ʻala o ka hala e hoʻoikaika ana i kēia pilina hemo ʻole o kākou kānaka me ka ʻāina. Ola mau ka ʻāina, ke kanaka, a me nā moʻolelo e pili ai ia mau mea a pau. © Kilinoe Kimura 2021 ko mua ko hope

Kamalei Krug < hoʻi hope No ka Malihini Kamalei Krug Hoʻokahi nō lā o ka malihini. E nā kupa o ka ʻāina, ka poʻe e noho ana i ka ʻolu o kou ʻāina kulāiwi. ʻO ka hoʻokipa, he loina Hawaiʻi koʻikoʻi loa ia i ili mai ka wā kahiko loa mai a hiki i kēia au. Kuhi pinepine ʻia ma nā moʻolelo Hawaiʻi no ke ʻano ʻoluʻolu o ka poʻe kamaʻāina i ka poʻe malihini. Ma ka moʻolelo ʻo Ka Hopena O Ke Pī, ua huakaʻi nā akua ʻo Kāne lāua ʻo Kanaloa ma ko lāua mau kino kanaka i Kahana. Iā lāua e huakaʻi ana, noi akula ʻo Kāne lāua ʻo Kanaloa i ʻelua kāne i wai e inu ai. ʻO kekahi kāne, noho akula ʻo ia i uka, kahi o ka wai huʻihuʻi a me ka wai maʻemaʻe loa no laila ua nui ka wai ma kāna pūnāwai. ʻO kekahi kāne naʻe, ma kai ʻo ia i noho ai. He wai hapa kai ke ʻano o ka wai ma kona hale. Ua ʻawaʻawa a mehana ka wai. I ka wā i noi aku ai nā akua i wai, hōʻole ʻia nā malihini e ke kāne nāna ka wai huʻihuʻi. ʻO ke kāne nāna ka wai hapa kai ke kāne i ʻae aku iā lāua me ka mihi pū ʻana i ka nui o ka paʻakai ma ka wai o kona hale. I ka hopena o ka moʻolelo, mahalo ʻia ke kāne lokomaikaʻi. Hōʻike akula nā akua i ke kāne lokomaikaʻi i kō lāua mahalo ma o ke kuapo ʻana i ka wai o kāna pūnāwai me ka wai a ke kāne pī. Ua hoʻomaka ka wai a ke kāne pī e ʻawaʻawa i ke kai, a huʻihuʻi a mānalo maila ka wai ma ka hale o ke kāne lokomaikaʻi. He haʻawina koʻikoʻi loa ko kēia moʻolelo ʻoiai hōʻike ʻo ia i ka waiwai o ia loina ʻo ka hoʻokipa. I ka wā kahiko, ʻaʻohe hale Hawaiʻi i kāʻalo ʻia e ka malihini me ke kono ʻole ʻia ona e ke kamaʻāina e ʻai a māʻona, a e inu hoʻi a kena. I ka wā i hiki mai ai ka haole i Hawaiʻi nei, ua hoʻokipa ʻia lākou i ia ʻano like nō, me ke aloha nui. Ua hāʻawi ʻia nā mea a pau a nā malihini i makemake ai, ʻo ka ʻai ʻoe, ʻo ka wai ʻoe, ʻo ka ʻāina ʻoe, ʻo ka hale ʻoe, a pēlā aku. ʻO ka mea minamina, ua lawe akula nā haole i nā waiwai a pau i hāʻawi ʻia iā lākou me ka pānaʻi ʻole mai i ka pōmaikaʻi i nā Hawaiʻi. ʻO ka maʻi a me ka hoʻokolonaio kā lākou i hāʻawi mai ai iā kākou. Aloha ʻino. Kipa mai nā malihini iā Hawaiʻi nei no ka mea maikaʻi ko kākou hoʻokipa ʻana. Uluwehiwehi ka ʻāina, maʻemaʻe ke kai, a ʻoluʻolu ka poʻe. Piʻi lākou i uka, a ʻau lākou ma kai e like me ka hana a nā kupa. ʻO ka ʻokoʻa o nā malihini o kēia au, a me nā malihini o ke au kahiko, no ka paeʻāina ʻo Hawaiʻi mai nā malihini, a mai Kahiki mai paha, e like hoʻi me nā akua ʻo Kāne lāua ʻo Kanaloa. No laila, ‘ike ‘ia ko lākou pilina me ka ‘āina a lākou e kipa ana, a me ka po‘e nāna e ho‘okipa. ʻAʻole nānā nā malihini o kēia au ̄ i ka pono o ka ʻāina a me nā kupa no ka mea ʻaʻole i paʻa nā loina. Nānā wale nō lākou i ̄ko lākou pono iho. I ka wā kahiko, ua mahalo aku nā malihini i ka ʻāina a me ka poʻe i hoʻokipa iā lākou. E like hoʻi me Kāne lāua ʻo Kanaloa. Mahalo akula lāua i ke kamaʻāina lokomaikaʻi ma o ka hoʻolilo ʻana i ka wai ʻawaʻawa o kāna pūnāwai i wai huʻihuʻi. Kuhi ka ʻōlelo noʻeau kaulana ʻo "Hoʻokahi no lā o ka malihini" i ka loina o ka hana a me ke kōkua ʻana i nā kamaʻāina ma ke ʻano e pono ai lākou. Inā he loʻi ko ke kamaʻāina i hoʻokipa aku iā ʻoe, ʻo ke kōkua ʻana iā ia ma ka loʻi ka hana. Eia naʻe, inā he loko iʻa ko ke kamaʻāina i hoʻokipa aku iā ʻoe, ʻo ke kōkua ʻana aku iā ia ma ka loko iʻa ka hana. ʻO ke kōkua ʻana i ka hoʻokipa ma ke ʻano e pono ai lākou ka loina. Mau kēlā ʻano loina a hiki i kēia au. ʻO ke kōkua ʻana i nā hoʻokipa ma ka holoi ʻana i nā pā kekahi lāʻana. He mea koʻikoʻi ka waiho ʻana i kekahi wahi ma ke kūlana i ʻoi aku ma mua o kona kūlana i kou hiki mua ʻana i laila. Pēlā i hōʻike ʻia ai ka mahalo. Ua paʻa ʻē nā loina o ka mahalo ʻana i nā malihini Hawaiʻi ʻoiai ua like ko kākou kahua.ʻO kēlā ka ʻokoʻa o nā malihini no ka ʻāina ʻē mai a me nā malihini no Hawaiʻi. ʻOkoʻa ko lākou kahua. Maʻa nā malihini no ka ʻāina ʻē mai i ka lawe wale ʻana nō i ko lākou makemake me ka mahalo ʻole ʻana aku iā haʻi. Ua hoʻomaka lākou e noho mai i Hawaiʻi akā mau ko lākou komo ʻole ʻana aku i ka hana me kākou Hawaiʻi, ma ke ‘ano kūpono. Ua mau ko lākou lawe ʻana i nā mea a pau i loaʻa iā kākou. ʻO ka mea ʻāpiki naʻe, mau ko kākou ʻae ʻana i nā malihini e lawe i nā pono mai ko kākou ʻāina mai. Āhea ka wā e pau ai ko kākou Hawaiʻi hāʻawi mau ʻana i ke aloha a me nā waiwai o ko kākou ʻāina i ka poʻe e nānā ʻole ana i ko kākou pono? Āhea e pau ai ko kākou hāʻawi ʻana aku i ke aloha i ka ʻīlio? © Kamalei Krug 2020 1 Nowemapa 2020 ko mua ko hope

Kaimana Kawaha < hoʻi hope Ua Haʻaheo Kalāheo i ka Lei Mokihana, Ua Wehi i ka Lanakila Kaimana Kawaha 30 ʻApelila 2022 I ka Mele Manaka o kēia makahiki 2022, ua lawe ka hālau Ka Lei Mokihana o Leināʻala i ka makana ʻoi kelakela o ka hoʻokūkū hula kaulana, ʻo ia hoʻi ka makana no ka hālau helu ʻekahi ma ka hula ʻana. ʻO ka manawa mua nō kēia i eo ai kēia makana lanakila i kekahi hālau mai Kauaʻi mai. A ʻo ka mua nō hoʻi kēia i lilo ai ke eo i kēia mau wāhine keu a ka haʻaheo o Kalāheo. Ua hōʻiliʻili akula ʻo Kumu Hula Leināʻala Pavao Jardin a me kāna mau wahine alo maikaʻi i ka heluna ʻoi loa o ka ʻai he 1,128 no nā hula ʻelua i hōʻike ʻia mai nei ma luna o ke kahua e kaulana nei. No ka ʻaoʻao hula kahiko, ua hula ua hālau lanakila nei i ke mele ʻo Hoʻoheno no ka Poli Lauaʻe. Ua haku ʻia nō kēia mele e ke Kumu Hula Wahinekeouli Pa a ua paʻi ʻia ma loko o Ka Nupepa Kuokoa i ka makahiki 1917. He mele wahi pana nō kēia e hoʻohanohano ana i nā uʻi o Kauaʻi mai Kukuiolono pāka a hiki aku i ke one kani o Nohili. Ua ʻaʻahu nō nā wāhine o nei hālau i nā wehi o Kauaʻi. E kāhiko ana nō i ka pāʻū lāʻī, onaona i ka maile kīkepa, hoʻopē ʻia i ke ʻala o ka lauaʻe, ua lei ʻia nō hoʻi i ka palapalai i wili ʻia me ka lauaʻe hoʻoheno poli. Ua ʻike maka aku nō i nā uʻi o Kauaʻi hemolele i ka mālie. No ka ʻaoʻao hula ʻauana, ua koho ʻia ke mele ʻo Kauaʻi Lana i ke Kai i haku ʻia e ka haku mele kaulana o Hawaiʻi ʻo Robert Uluwehi Cazimero. E like me ke mele kahiko i hula ʻia, ua pili nō hoʻi kā ia nei mele i nā wahi pana like ʻole āna i ʻike maka aku ai ma Kauaʻi. Ua kāhiko haʻaheo ua mau mamo nei o Kalāheo i nā holokū keu a ka poni, ka waihoʻoluʻu kaulana o ia mokupuni. Ua neʻe hoʻokahi lākou mai ʻō a ʻō o ke kahua a puni me he mea lā e mākaʻikaʻi ana i ka moku o Manookalanipō. I ia neʻe hoʻokahi ʻana nō hoʻi, e moani mai ana ke ʻala o ka lauaʻe a me ka maile lau liʻiliʻi i ka ihu. Ua nani wale mai hoʻi kau i ka maka ke ʻike aku. I ka lei ʻana o nei hālau i ka lei o ka lanakila, ua hoʻopuka maila ʻO Brylyn Noelani Aiwohi, he ʻōlapa na ua hālau hula nei, a he lālā nō hoʻi na ka ʻohana Kawaihelani i kona manaʻo me kēia, “He mea nui nō kēia hula ʻana no Kauaʻi a me Niʻihau i mua o ke anaina a puni ke ao. Nui ko mākou aloha no Kauaʻi a me Kalāheo, ko mākou home. A ʻo ia kā mākou i hana ai, ua hōʻike aku nō mākou i ia aloha a haʻaheo hoʻi i mua o ka honua.” Ua haʻaheo maoli nō ʻo Kalāheo a me ko Kauaʻi! Me ʻoukou nō kēia leo hoʻomaikaʻi e nā mokihana anuhea e kui ʻia ai ka lei haʻaheo a me ke lei lanakila o ko ʻoukou kumu hula o Leināʻala Pavao Jardin! Ua ʻike ʻia nō ka nani a me ke aloha o ko ka mokupuni kāʻili lā. Aloha wale ka poli lauaʻe e lana nei i ke kai! © Kaimana Kawaha 2022 ko mua ko hope

Kahanu Cuban < hoʻi hope Ola ka ʻĪ, Koʻolau Kahanu Cuban 1 Malaki 2023 Mālama ʻia kēia ʻaha hoʻoulu ʻōlelo Hawaiʻi ma ka mahina ʻo Pepeluali, makahiki 2023. Hui pū nā kula kaiapuni o Oʻahu nei, pēlā pū me nā ʻohana a me nā hoa e kākoʻo ana i ka ʻōlelo makuahine o kēia lāhui aloha. ko mua ko hope

Makana Gomes < hoʻi hope ʻAʻohe Hala ʻUla o ka Pō Makana Gomes 4 Kēkēmapa 2023 He leo heahea mai ka poʻe o Puna maka kōkala i ka hikina a hiki aku i ka poʻe kuawehi i ka ulu hala ʻo Kahaʻipū ma ke komohana. Aloha nō kāua e ka hoa makamaka heluhelu i hiki mai nei i mua o kēia wahi nūpepa. Eia hou ka leo o kekahi polohīnano e kūkala ana i mua ou me ka wehewehe hou ʻana i mau mea no ka unala lauhala hoʻi. Ua minamina kā hoʻi ka hala ʻana o nā ʻike hohonu o ka unala lauhala, akā e hoʻolaha ana kēia polohīnano i nā mea aʻu i aʻo ai mai ka waha mai o kuʻu poʻe kumu. E laʻa, nā akua o ka unala lauhala, nā inoa o nā pūhala kaulana, nā māhele o nā lau, nā piko, nā hoʻoheno, nā kaila o ka ulana ʻana, a pēlā wale aku. ʻO ia nō, ʻo Kāʻeo Izon, ke kumu hoʻi o nā hui unala lauhala ʻo ʻAla Hīnano a me Waianuhea o ka pua hala a me C. Pueo Pata, ke kahu hoʻi o ua mau hui nei. E like me ke poʻo inoa i kau ʻia ma luna aʻe nei, ʻaʻole hala ʻula i ka pō. Inā maopopo ʻole iā kākou nā ʻike hohonu o kēia ʻoihana ʻoi loa o ka makamae, pehea lā kākou e mahalo ai i kona mau hiʻohiʻona? No laila e ka makamaka heluhelu, e heluhelu mai i kēia pule no ka poʻe unala lauhala. Na C. Pueo Pata i haku i kēia pule aʻu e kālailai ana. Ua ʻako ua ʻo Pueo i nā ʻike ʻāhui hala like ʻole, ʻokiʻoki ʻia a ʻoi, a laila kui ʻia a paʻa ihola me he lei ʻaʻala hiehie lā ke nānā aku! ʻO kekahi kumu o kāna haku ʻana i kēia mele pēia, ʻaʻole nui nā oli a me nā pule unala lauhala i ili maila i luna o kākou i kēia au. He aha ke kumu o kēia hoʻīli ʻole ʻana mai i ia mau ʻano pule? Maliʻa paha, ua pau kēia ʻike i ka nalowale ma muli o ke kālele manaʻo, ʻo ia hoʻi, aia nō ke ola i ka hana. Me he mea lā, ʻo ka maiau o ka lima ka mea nui, ʻaʻole i nānā ʻia ke kāpulu o ka naʻau. E uhi ana ka wā i hala i nā mea i hala. Mahalo hoʻi au i kēia māhele i hoʻopaʻa naʻau ʻia e ka poʻe kūpuna. E laʻa, nā ʻano piko, nā ʻano hoʻoheno, me nā ʻano hana ʻokoʻa, ʻo ia hoʻi, nā hana i kō i ka lima. Akā, ua hiki iā kākou ke hānai hou i ia mau māhele o ka noʻonoʻo ma nā ʻike i waiho maila ma loko o ka nūpepa, a ma loko hoʻi o nā inoa ʻāina kekahi. No laila, hoʻomaka kākou ma paukū mua o nei pule, ma nā māhele o ke poʻo lauhala i helu ʻia ma ka pule a Pueo Pata i haku ai ma ka lā ʻumikūmāono o Novemaba i ka M.H. 2019. Ua kapa ʻia ʻo “He Pule No Ka Poʻe Ulana Lauhala.” ʻOiai, he pule kēia no ka poʻe ulana lauhala; hoʻomaka aʻela ʻo ia me ke kuhi ʻana aku i nā māhele o ka lau mai ka muʻo a i ka polohīnano. ʻO ia hoʻi mai ka piko o ke poʻo, a i waho. Penei ka hoʻomaka ʻana: Lau ʻo ʻOhiʻohikupua– He muʻo, He ʻao, He pūʻawa, He pūkani, He ʻiokoʻo, He koʻo, He pili lāʻele, He lāʻele, He paʻilauʻula, He polohīnano– He lau mai nō. E like me kaʻu i wehewehe ai i kēlā mahina i hala aʻela, na ʻOhiʻohikupua i hoʻolako mai i nā lako āpau e pono ai ka mea ulana lauhala. No laila, he kūpono ka hoʻomaka ʻana me kona inoa. Pēlā nō kā Pata hana ma ka hoʻomaka ʻana o kēlā me kēia paukū i mea e kūpinaʻi ai ka inoa ʻo ʻOhiʻohikupua. He kuleana a he hana ko nā māhele lau āpau. Ua hiki ke hoʻohālike i kēia mau māhele o ka lau me ka māhele o ke ola kanaka. ʻO ka muʻo hoʻi ka wā pēpē a ke ulu aʻe a oʻo mai, ʻo ia ka wā ʻiokoʻo. Ke ʻelemakule a luahine maila, ʻo ia ka paʻilauʻula me ka polohīnano hoʻi. Ke hele ʻoe i ka ʻohi lauhala ʻana ma kahi wahi, makaʻala a makawalu hoʻi i ke aka o ka pūhala me ke ola o ke kanaka. Inā he muʻo ʻoe ʻaʻohe mea e hoʻopalekana aku iā ʻoe. ʻAʻohe ona kōkala. ʻAʻohe ona ikaika. ʻAʻohe ona leo. Me he mea lā he pēpē maoli ʻo ia. Aia nō a oʻo maila ka lau me ke kōkala, ʻo ia ka wā e ulu maikaʻi ai ka lau. Me he kanaka lā e oʻo ana ka noʻonoʻo. Ma ka paukū ʻelua helu papa ʻia nā papa o Kahiki. E laʻa, “Kahikikū a me Kahikimoe.” Hoʻomanaʻo paha ʻoe i ka moʻolelo o ʻOhiʻohikupua me kona ulu ʻana mai lalo mai o ke kai ma Kahiki? He maʻamau kēia hea ʻana i nā papa ma ke oli a ma nā mele Hawaiʻi hoʻi. Ua hōʻike ʻia ka pilina me ʻOhiʻohikupua i kona kupu mua ma Kahiki. ʻO ka paukū ʻalua, hoʻomaka ana penei: Lau ʻo ʻOhiʻohikupua– I Kahikikū– I Kahikimoe, I Kahikiikapapanuʻu– I Kahikiikapapalani, I Kahikikapuihōlanikekuʻina– He ʻuluʻulu mai nō. ʻIke paha ʻoe i kekahi mau hua ʻōlelo pili i ka ulana? Pehea ʻo Kahikikū me Kahikimoe. Kohu mea lā, hiki ke ʻike ʻia ka hana a ke kū ma ka unala ʻana ma kona ʻano he kāne ma o ka huki mālie ʻana i ka ʻaoʻao ʻākau. Ma ka ʻaoʻao o ka moe, hiki ke ʻike ʻia ka hana a ka moe ma kona ʻano he wahine ma ka moe mālie ʻana ma waena o nā kū. Eia naʻe, ʻaʻole hiki ke hoʻokaʻawale i ke ʻano o kū a me hina, aia nō lāua ma kahi like i loko ou a i loko hoʻi o ka hana kekahi. Ua hoʻohālikelike ʻia hoʻi kēia me ke ʻano o ke kanaka. Pēlā nō ma ka unala ʻana, ke huki mai i nā moe i ka ʻaoʻao o nā kū, e kīkeʻekeʻe auaneʻi kāu ala e ulana ana, ʻo ia nō ʻoe ʻo ke ala nui o Hana ma Maui ala. ʻO kēia ka paukū ʻakolu, penei ka hoʻomaka ʻana: Lau ʻo ʻOhiʻohikupua– ʻUmiki ʻia ʻo Pele, Lānia e Pele, Hukia e Pele, Hoʻoleia e Pele, Ulu iā Pele ma Hawaiʻi nei–He loaʻa mai nō. He mea kēia paukū no ka poʻe ulana lauhala e hoʻomaopopo ai i ka moʻolelo o ka unala lauhala. I mea aha i hoʻokomo ai ʻo ua Pueo i kēia mau lālani e pili ana iā Pele? Hoʻomanaʻo paha ʻoe i ka moʻolelo aʻu i hōʻike ai i ka mahina i hala aku nei, ʻike akula kākou i ka moʻolelo o ʻOhiʻohikupua i kāna hoʻohihia ʻana iā Pele. Pehea kou manaʻo no kēia mau hua ʻōlelo? Kau nō ka manaʻo i ka manaʻo nui o ka moʻolelo, i ka hoʻolei ʻia ʻana o nā poʻo lauhala e Pele. ʻUmiki ʻia nō ʻo Pele e nā kōkala o ʻOhiʻohikupa. Ua lānia o Pele i nā lau a hoʻokuʻu ʻia ʻo ia. E alia iki kākou a, e wehewehe i kēia huaʻōlelo i puka i luna aʻe nei. ʻO lānia, pili i ka moʻa ʻia ʻana o nā lauhala ʻōpiopio i ke ahi a i ʻole ma luna o nā nānahu. Ma hope pono o ka lānia ʻia e Pele, ua hukia nā lauhala e Pele. A laila hoʻoleia nā poʻo hala e Pele. Ua ulu nō iā Pele ma Hawaiʻi nei. Pēlā nō e hoʻolako ʻia ai ka poʻe unala lauhala Hawaiʻi i nā lauhala e pono ai ka unala lauhala ʻana. I kēia manawa, haʻalele kākou i kēia paukū ʻekolu no ka nānā ʻana i ka paukū ʻeha piha i nā ʻōlelo noʻeau. Aia nā ʻōlelo noʻeau he nui ma ka paukū ʻehā. I mea aha ka ʻōlelo noʻeau? Eia ka waiwai o ka manaʻo Hawaiʻi i loko o ia mau ʻōlelo noʻeau i mea e hōʻike aku ai i ke kuanaʻike o ka ʻāina, a me nā mea kūlohelohe o ke ao Hawaiʻi. Pēia ka hoʻomaka ʻana: Lau ʻo ʻOhiʻohikupua– I ka ua pehi hala o Hāmākua, He paʻipaʻi mai nō; I Puna maka kōkala, He kīhae mai nō; I nā hala o Kahuku, ʻau i ke kai, He hoʻoluʻu mai nō; I ka hala māpu ʻaʻala o Ūpēloa, He holoi mai nō; I ka hala o Pōhākaʻa, He pōkaʻa mai nō; Pā ka Mololani i Kuaaʻohe, He kō mai nō; ʻOʻoi nā kui i ʻOpihikao, He mauʻu mai nō Hū wale aʻe ka nani i kēia paukū ma o nā aka o nā ʻōlelo noʻeau! Nani maoli nō. Aia nō i Hāmākua ma Maui ka ua pehi i ka ʻāhui hala a lohe ʻia ka paʻipaʻi o ka ua i ka hala. Ma Puna waiho ʻia ka piko o ka pēpē i loko o kekahi pūhala i mea e ulu ai kona lihilihi maka me ke ʻano milo o ke kōkala lauhala. Aia i Kahuku ma Oʻahu mokupuni, nā pūhala kokoke i ke kai a hoʻoluʻu ʻia mai nō e ka ʻehu kai. Hoʻomākaukau ka poʻe o Kahuku i nā lauhala me ka hoʻoluʻu koke i ka lauhala i loko o ka wai i mea e hoʻopalupalu ai i ka lauhala. ʻO ka lauhala kokoke i ke kai ka makemake a kekahi poʻe unala no ka mea aia ka paʻakai i loko, akā ʻo ka lauhala o ke kuahiwi kaʻu i makemake ai. Kaulana loa ʻo Hilo i ka lauhala, a ʻo Ūpēloa kekahi wahi i loko o Hilo me ka hala māpu ʻaʻala i ka ihu. Mai hea mai kēia māpu ʻaʻala? Mai ka ʻāhui hala? Mai ka ʻaʻala o ka hīnano? Pehea kou manaʻo? Aia nō a palupalu ka lauhala, hiki ke holoi i ka lau a ūpē. Aia ma Pōhākaʻa, Hawaiʻi ka hana pōkaʻa i ka lauhala. Kapa aku kekahi poʻe i kēia kaʻa ʻana o ka lauhala he pōkaʻa, pōʻala, a i ʻole kūkaʻa. Ma ʻOpihikao kahi i hoʻokumu mua ʻia ai ke koe lauhala e kekahi kaikamahine. Aia ma ka Nupepa Kuokoa , Buke 18, Helu 20, 17 Mei 1878 ka ʻatikala i puka ai kēia ʻōlelo no ua kaikamahine nei. Mau nō kā kākou hoʻohana ʻana i kēia ʻano koe no ka hoʻolako ʻana i nā mauʻu! Me he mea lā, he kaʻina hana kēia paukū mai ka ʻohi ʻana i ka lau ā i ke koe ʻana i nā lau. E ka makamaka heluhelu, ʻaʻole au e kaulaʻi i nā iwi i ka lā, no laila e kāpae aku ana au i ka paukū ʻehā, ʻeono, me ʻehiku. No laila, ua hiki mai kāua i ka paukū hope loa, ʻo ia ka paukū ʻewalu. Mōakāka paha kēia paukū hope loa, a eia ka hoʻomaka ʻana: Lau ʻo ʻOhiʻohikupua– He lako, He pono, He loaʻa, He ola, He palalauhala, He haumakaʻiole, He kau i ka puāneane mai nō. Noa, lele wale aku lā! Ma mua o koʻu hoʻokuʻu ʻana iā ʻoe, e ka makamaka heluhelu, he manaʻo hope loa ko kēia polohīnano e kūkala ai. I mea aha koʻu wehena i kēia pule? I mea e hohonu ai ka ʻike o kahi e ulana pāpale ana ma waho aʻe o ka hana lima wale nō. Aʻo maila au mai kaʻu kumu, ʻo ka hoʻomau ʻana a me ka hoʻoholomua ʻana ka mea nui o kēia hana noʻeau makamae. ʻAʻole ia no ke kūʻai aku a hoʻokiʻekiʻe iā ʻoe iho. He pū hala aʻa kiolea. Inā pēlā ke kumu o kou ulana ʻana, pohō a lapuwale ʻoe. ʻO ka mea koʻikoʻi, he oli hou kēia, eia naʻe, kahiko kēia mau wahi i helu ʻia e Pueo Pata. No laila he hōʻailona ia me ka hoʻonui ʻana i ka ʻike me nā hua ʻōlelo pili i ia hana. He wahi leo mahalo kēia iā Kāʻeo Izon kaʻu kumu a me Pueo Pata, ke kahu hoʻi o kaʻu hui. ʻAʻohe hana a Kauhikoa, ua kau ke poʻo i ka uluna. © Makana Gomes 2023 #loinahawaii ko mua ko hope

Kaʻula Kauikeaokea Krug < hoʻi hope He aha ka waiwai o ke kākau uhi Hawaiʻi? Kaʻula Kauikeaokea Krug 10 Pepeluali 2021 Na Kāne a me Kanaloa i hoʻokumu i ke kākau uhi Hawaiʻi i ka wā a lāua i kākau ai i nā kaha ma nā iʻa. I Kaukamōlī ma Hāmākua, Hawaiʻi kahi i hānau ai ke kākau uhi Hawaiʻi. ʻO nā iʻa like ʻole o kai nā iʻa a lāua i kākau ai. ʻO ka manini ʻoe, ʻo ka pāoʻo ʻoe, ʻo ka manō ʻoe, ʻo ke kīkākapu ʻoe, a pēlā aku. ʻO ka mōlī ka inoa o nā pono hana kākau i hoʻohana ʻia ma ka ʻoihana kākau uhi Hawaiʻi. ʻO ka hahau ka pono hana nāna e hili a hahau i ke kūʻau i loko o ka ʻili. ʻO ke kūʻau ka pono hana nona ka niho mōlī e kiko ana i ka ʻili. He manu kai nui ka mōlī a hoʻohana ʻia ka iwi ʻēheu ona e kālai ʻia ai nā niho ʻoʻoi no nā kūʻau. He ʻoihana ʻihiʻihi loa ia a ko kākou poʻe kūpuna i pūlama ai no ka mea he ʻoihana kahiko loa ia i hoʻokumu ʻia e nā akua. He aha paha ka waiwai o ka ʻoihana kākau uhi Hawaiʻi no ka lāhui i kēia mau lā? He nani ia, ʻo nā iʻa kai kākau mua ʻia, ʻo ke kanaka kai kākau uhi ʻia no ka mea hoʻohālike pū ʻia ke kanaka me ka iʻa. I ka wā e paʻa ai ka uhi ma ke kino, lilo ia uhi a me ona mau ana i mahele no ka ʻili. He ʻili hou aku paha ma kekahi ʻano. Ua kākau uhi ʻia nā akua, nā aliʻi, nā koa, a me nā makaʻāinana no ka hoʻohanohano ʻana i ko lākou mau kūpuna a me ko lākou mau kuaʻana, ʻo ia hoʻi nā iʻa. I ka wā ma mua, ʻo ke kahuna kākau uhi wale nō ke kanaka i hoʻokahe i ke koko o ke aliʻi me ka hoʻopaʻi ʻole ʻia. He mea kupanaha i koʻu manaʻo. Kiʻekiʻe loa paha ke kūlana o ke kahuna nāna i kākau iā Kahekili a i ʻole iā Kamehameha Paiʻea. ʻO ke kākau uhi ka ʻoihana e hiki ai iā kākou ke komo pū i ka ʻike a me ka ʻeha like i ʻike ʻia e ko kākou poʻe kūpuna. ʻO ke kani koʻele like o ka hahau ʻia ʻana o ka mōlī i ka ʻili ke kani koʻele like i lohe ʻia e ko kākou poʻe kūpuna. ʻO ia ke kumu e koʻikoʻi ai a e mana ai hoʻi kēia ʻoihana. He ala ia e moe ai kākou i kahi like i moe ai nā kūpuna a he ala pū ia e huakaʻi ai a e kipa ai iā lākou. ʻO ka mōlia ʻana i ke kino iā Kāne a me Kanaloa ke hoʻāmana i ka uhi a me ka moʻokūʻauhau. Mai ke kuanaʻike o mākou, ka poʻe ma loko o ia ʻoihana, ke noi ʻia mākou e kākau i kekahi, he kupuna ia e pahupahu ana a e alakaʻi ana i kāna pulapula e loaʻa ka uhi Hawaiʻi iā ia. ʻO ia kupuna like ke kupuna i kau nui i ka manaʻo o ka mea makeʻe uhi a ʻo ia kupuna like ke paʻa ma ka ʻili o kāna moʻopuna makeʻe uhi. He mea nui ka moʻokūʻauhau no ka mea ʻo ka ʻohana ka mea e paʻa ana ma ka ʻili a ma loko o ia mau ana kākau. ʻO ia ka mea e ʻokoʻa ai ke kākau uhi Hawaiʻi a e ʻokoʻa ai hoʻi ke kākau uhi mīkini “Hawaiian tribal” i laha i kēia mau lā. ʻAʻohe ʻihi o ka uhi i kākau ʻia e ka mīkini no ka nele o ia uhi mīkini i ka ʻole o nā pule a me nā loina kahiko. He uhi hoʻopilipili wale iho nō ia mau uhi “tribal” – ʻaʻohe ʻiʻo a ʻaʻohe kapu. ʻO ka mīkini kekahi mahele e ʻokoʻa loa ai ia mau ʻoihana ʻelua. ʻAʻole mahele kuʻuna o ke kākau uhi mīkini ʻana no ka mea uhae ʻia ka ʻili e ke kui hao o ka mīkini, a paʻa ka uhi. ʻAʻohe pono hana kūlohelohe e like me ka iwi mōlī, ka hahau lāʻau, ka paʻu kukui maoli, a me ka ipu kuni pōhaku. Ma waho aʻe o ke kūlana ʻoiaʻiʻo a maoli o kēia ʻoihana, ʻo ka hoʻopili a me ka hoʻāmana kūpuna kekahi kumu ʻē aʻe e waiwai ai ke kākau uhi Hawaiʻi. Inā ʻo ka hoʻopili kupuna kekahi mea i waiwai iā kākou, e nūnē ʻia ke koho ʻana i ka uhi Hawaiʻi ma mua o ka uhi haku wale. ʻO ka hoʻi ʻana i ka piko a me ka mole o kākou ka mea nui. Hiki hōʻoiaʻiʻo ʻia ka moʻokūʻauhau a me ka moʻolelo o ke kākau uhi Hawaiʻi a hiki aku i kona mole i ō Kāne me Kanaloa. Kapa pū ʻia ke kākau uhi Hawaiʻi he kuni e ka poʻe Niʻihau. ʻO ke kuni, he pale ia mai ka ʻanāʻanā ʻia mai. Ua pili nei ʻoihana i ke kuni ʻana no ka nui o ka wela a me ka puhi ʻana ma loko o ia ʻoihana. Puhi ʻia ka hua kukui e hana ai i ka paʻu, he ʻeha wela ko ke kākau ʻia ʻana, a kohu ʻili pāpaʻa ka ʻeha o ka ʻili ke ʻike aku ke paʻa ka uhi. Ua nui ka pilina o kēia ʻoihana i nā mea ola a me nā mea mana o ka honua. E like me ke kuʻi ʻana o ka hekili a me ka ʻōlapa ʻana o ka uila, pēlā ka ʻeha o ke kuʻi ʻana o ka mōlī i ka ʻili. Ua like ke kani koʻele o ka hahau ʻia o ka mōlī ma ka ʻili me ke kani hauwalaʻau a ka nuku o ka mōlī. Pēlā e hōʻoiaʻiʻo ʻia ai ka mana a me ka waiwai o ia ʻoihana. Eia naʻe, ua hoʻolilo ʻia kēia ʻoihana kākau uhi Hawaiʻi i kūlana ʻoihana kālā i kēia mau lā me ke kapa pū ʻia o ke kākau uhi he hana pāheona a kahakiʻi. ʻAʻole naʻe pēlā no ka mea lilo ka uhi i mahele no ke kino. Lilo ko kākou mau kūpuna i mahele no ko kākou kino ke hahau ʻia lākou i loko o ka ʻili. E ola loa ka ʻoihana kākau uhi Hawaiʻi. © Kaʻula Krug 2021 ko mua ko hope

Māhie Beck < hoʻi hope ʻŌʻili Pulelo ke Ahi o Kamaile Māhie Beck Mai ka wā mai i hōʻea mai ai nā malihini i Hawaiʻi nei, a hiki i kēia wā, ua mākaʻikaʻi ʻia he wahi pana i kapa ʻia ʻo Hāʻena, e nā malihini i ʻike ʻole i ke ʻano o ia wahi. E hōʻea mai ana lākou me ke kuko nui iā ia me he paredaiso lā, no ia mea e hoʻomāunauna ana lākou i ia wahi. Hāiki ia kahakai a me ke alanui kīkeʻekeʻe ʻo Kūhio, a pihakuʻi i nā malihini. I loko o ka lā hoʻokahi, he ʻelua kaukani malihini e kipa ana iā Hāʻena. No ka poʻe Hawaiʻi e noho ana ma laila, hana nui ka hōʻea ʻana aku i ko lākou home a me ka haʻalele ʻana mai. ʻAʻole kēia he mea hou. ʻOiai he mea maʻamau i ka poʻe Hawaiʻi ka hoʻokipa malihini me ke aloha, ʻaʻohe o kākou makemake e hōʻino wale aku. Akā, ua ahuwale kā lākou hana ʻino ʻana mai iā kākou a me ko kākou ʻāina. No nā kau ā kau, ua kiaʻi nā kānaka Hawaiʻi i kēlā wahi pana, a pēlā ana nō ka poʻe ʻōiwi o ia ʻāina. I ke au ʻana mai o ka manawa, e ʻaʻaiawā ʻia ana ke alanui i Hāʻena ma muli o nā hana kohu ʻole a ka poʻe mākaʻikaʻi. I ʻApelila o ka makahiki 2018, ua hiki mai ka ua loku me ka wai hālana pōʻino. Ua uhi ʻia ke alanui i ka hāneʻe ʻana iho o ka mauna, a ua paʻa maila ke alanui. Ua hana pū ke kaiāulu e hoʻoponopono i ko lākou ʻāina. Ua emi maila ka nui o nā malihini i komo i Hāʻena, mai ka ʻelua kaukani a hiki i ka ʻole. Ua hele a maikaʻi Kauaʻi, hemolele i ka mālie. A no laila, ʻo kēia ka manawa kūpono hou, e hāpai ai i ka nīnau: Pehea kākou e noho ʻoluʻolu ai me nā malihini? I ka manawa i paʻa ai kēia alanui, ua hoʻopaʻa pū ka Department of Land and Natural Resources i ka pāka ʻo Hāʻena. Ua hana pū ka DLNR me nā ʻoihana manawaleʻa o Haleleʻa i kekahi palapala ʻaelike no ke kahu ʻana i ia pāka mokuʻāina. Ma o ka palapala ʻaelike me ka Hawaiʻi State Parks, ua hoʻomaka ʻia kēia ʻōnaehana no ka hoʻopōmaikaʻi ʻana i nā kupa o ia ʻāina. He ʻōnaehana lawe ʻōhua kēia i hoʻokumu ʻia e hoʻēmi ai i ka nui o nā kaʻa a me nā malihini ma Hāʻena. ʻElua ʻoihana manawaleʻa i ʻauamo i kēia kuleana, ʻo ia hoʻi, ka Hanalei Initiative, no ka ʻāina e hoʻohiwahiwa ai i ka ua loku, lāua ʻo ka Hui Makaʻāinana o Makana, no ka pali ʻō ahi o Makana. Hoʻokō ʻia kēia ʻōnaehana no kekahi kumu kikoʻī, ʻo ia hoʻi, no ka mālama ʻana i kēia wahi no nā hana maoli. He ʻekolu koho a ka poʻe malihini. 1) E hoʻokū i ko lākou kaʻa ma Waipā he ʻāina uluwehi, ʻeono mau mile ma mua o ka pāka o Hāʻena. E kūʻai i kekahi likiki lā no ke kaʻa ʻōhua. He kanakolu kūmālima kālā no ka makua, a he iwakālua kūmālima kālā no ka ʻōpiopio. Hōʻea ke kaʻa ʻōhua i kēlā me kēia iwakālua minuke. I ka hōʻea ʻana ma ka pāka ʻo Hāʻena, e uku ʻia ʻelima kālā no ka uku komo a ka mokuʻāina. 2) E hoʻopaʻa i kekahi wahi hoʻokū kaʻa ma o ka pūnaewele. ʻO kēia kahua hoʻokū kaʻa, aia ma ka pāka ʻo Hāʻena. He ʻumi kālā no kēlā me kēia ʻeono hola. A e uku ʻia ʻelima kālā no ka uku komo a ka mokuʻāina. 3) E komo me ka ʻole o ke kaʻa e hoʻokū ai, a uku ʻia ʻelima kālā no ka uku komo o ka mokuʻāina. A pehea nā kamaʻāina? Ma hea lākou e hoʻokū ai i ke kaʻa? Ma nā wahi hoʻokū kaʻa ma ka pāka ʻo Hāʻena, aia ke komo ʻana a hōʻike ʻia aku ka laikini kalaiwa kaʻa ma ka ʻīpuka a manuahi ke komo ʻana. Ua kau palena ʻia ka nui o nā wahi hoʻokū kaʻa e kūʻai ʻia ana i nā malihini, i mea e lawa ai nā wahi hoʻokuʻu kaʻa o nā kamaʻāina. He akamai hoʻi kau! ʻO ka uku komo wale nō ke kālā e lilo ana i ka mokuʻāina. No laila, iā wai e lilo ai ke kālā keu? E hoʻolilo ʻia kēia kālā i ka Waipā Foundation no nā polokalamu pili ʻāina. E hoʻolilo ʻia kēia kālā i ka Hanalei Initiative no ke kaiāulu ʻo Hanalei, no ke kūkulu ʻana i kekahi kahua pāʻani, i kekahi kahua kinipōpō hīnaʻi, a pēlā aku. E hoʻokomo ʻia kēia kālā e ka Hui Makaʻāinana o Hāʻena i nā hana mālama ʻāina, e like me ka mahiʻai kalo a me nā polokalamu ʻōpio. Me kēia ʻōnaehana hou, piha ka pāka ʻo Hāʻena ke hiki mai nā malihini he 900, ʻaʻole e like me nā malihini 2,000 i hōʻike ʻia ma mua. Emi loa ka heluna o nā kaʻa, a ua hoʻokuʻu ʻia ke amo mai ka pāka aku. Eia kekahi, hoʻonui ʻia ka uku kaʻa he 200 kālā no ke kū kaʻa ʻana ma haʻi o ke alanui. A no laila, hiki i ka poʻe Hawaiʻi ke hele lanakila ma ko lākou ʻāina me ka pilikia ʻole. E paipai ʻia ke komo ʻana o ka poʻe Hawaiʻi i kēia wahi. Mai poina kākou, e hoʻomau i ke ola o kēia ʻāina. Kau mai ʻo Haleleʻa i ka mālie, Ke one pua rose aʻo Mahamoku, Nani wale Hīhīmanu kū kilakila, Kilakila Nāmolokama kau i ka ʻohu, He lei ʻohuʻohu ke kēhau o Māmalahoa, Pā mai ka ʻŌmaʻokaulehua, Heleleʻi nā wai maka o Lūpua, Pakika i ka limu o Manuʻakepa, Kūpaʻa kākou ma hope o Kilioe Pōhaku, I ola mau nā iwi o ka ʻāina. Ola nā iwi! E hoʻāʻo ʻia kēia ʻōnaehana i nā wahi ʻē aʻe mai ka piʻi ʻana o ka lā i Haʻehaʻe a i ka mole o Lehua! Koe aku ia, e nānā ana kākou. © Māhie Beck 2023 #alohaaina #aina #keaopolitika Mahalo a nui no ka noʻonoʻo a me nā manaʻo o Mehana Blaich Vaughn lāua ʻo Kamealoha Forrest i kākau ʻia ma kēia mau lālani mele. 4 Kēkēmapa 2023 ko mua ko hope

Kaimana Kawaha < hoʻi hope Hana Pāʻani: Hoʻokahi Lāpule Leʻa o Halāliʻi Kaimana Kawaha 10 Iune 2021 ʻO nā mele Hawaiʻi, ʻaʻohe wahi maoli e hele kino ai a nanea i ka hoʻolohe i kona hoʻokani a hīmeni ʻia i kēia mau lā ma muli o ka maʻi ahulau Korona. ʻAʻohe hale ʻaina, ʻaʻohe ʻaha mele, ʻaʻohe hoʻolauleʻa, ʻaʻohe nō he wahi e hoʻolohe aku ai i nā puʻukani mele Hawaiʻi. Aia naʻe he hoʻokahi nō wahi i maopopo i kēia mea kākau e mālama ʻia ai kēia loina koʻikoʻi o kākou i kēia mau lā i loko nō o kēia wā maʻi Korona. Aia nō ia i ka laʻi o Kakaʻako ma ka hale inu nona ka inoa ʻo Workplay. Ma nā Lāpule a pau o kēia makahiki e mālama ʻia ai ka Hoʻokahi Sunday me Grant Kaimana Kono. Ma laila nō kahi e mele mau ai ua Grant Kaimana Kono nei me ona mau hoa aloha nui loa o ke kālena ʻo Kapono Lopes ma ke kīkā kila, ʻEkolu Chang ma ka pila nui , a me Kupu Dalire Naʻauao ma ke kīkā. Hoʻokani mau nō lākou ma nā Lāpule a pau ma ka hola 6 o ka ʻauinalā a i ka hola 9 o ke ahiahi. ʻO kēia poʻe no lākou pākahi ke kālena o ka hoʻokani pila a me ka hīmeni, mele mau nō lākou i nā mele kupuna. He wahi ia e hoʻoheno ai kākou i nā mele aloha o ka ʻāina. He wahi ia e ʻaʻa ai kākou i ka hula. He wahi ia e puana haʻaheo ai kākou i ka ʻōlelo Hawaiʻi. He wahi ia e ola hou ai ka Hawaiʻi ʻana. Me ia manaʻo e puana ʻia aku ai kēia ʻōlelo hoʻohialaʻai. Aia i ka laʻi aʻo Ilaniwai Kuʻu lei kaimana e hulali nei Kupu aʻe ka manaʻo aʻe inu wai Ia wai kili hau koni i ka ʻili Hoʻolono i ka leo hone o nā manu I ka ʻī ʻana mai he pono kēia ʻElua kāua i ka hana pāʻani ʻEkolu i ka ʻume a ke aloha ʻāina Haʻina ʻia mai ana ka puana Kuʻu lei kaimana e hulali nei E kuʻu hoa heluhelu ē, eia kou mea kākau ke hāpai aʻe nei i kēia mau manaʻo no koʻu minamina i ka piha o ia wahi i ka poʻe malihini haole. Ua ʻike maka aku nei au i ka waiho wale ʻia ʻana o nā mele kupuna ma ka ʻaoʻao e ua poʻe malihini haole ala. ʻAʻole nō ʻaʻapo pono ʻia e nā pepeiao o lākou. ʻAʻohe o lākou mahalo i ka nani o nā mele a me ka ʻaleʻa o ka hīmeni. No laila, e piha ʻia ka hale ʻo Workplay iā kākou! E ka poʻe ʻono i nā mele kupuna, ka poʻe kolekole i ka ʻōlelo, ka poʻe ʻiʻini i ka hoʻokani pila, a me ka poʻe pau i ka ʻō ʻia i ka lāʻau Korona, e piha ʻia ua Workplay nei iā kākou ma o ka hoʻopaʻa ʻana i pākaukau a i mau noho paha he pule ma mau o ka hele ʻana i laila. E ola nā mele kupuna i kona mele a hoʻolohe ʻia. © Kaimana Kawaha 2021 ko mua ko hope

Mālamalono Hokama-Paris < hoʻi hope I ʻIke ʻia ke Kanaka no Kekahi Lāhui ma Kāna ʻŌlelo Mālamalono Hokama-Paris 28 Pepeluali 2022 He ʻōlelo noʻeau paha kēia mau ʻōlelo i kākau mua ʻia i ka nūpepa Ka Puuhonua o na Hawaii i ka makahiki 1917. A he ʻoiaʻiʻo nō. Ua ʻane nalowale ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā makahiki i hala aku nei, akā ʻo ke emi ʻana o ka ʻiʻini e aʻo a e hoʻopuka i ka ʻōlelo makuahine, ʻo ia kā kākou mea e makaʻala ai i kēia au nei. Inā e mau ana kēia nalowale ʻana o ka ʻiʻini e hoʻōla i ka ʻōlelo makuahine a kākou a me nā hanauna hou, e nalo loa ana nō ka ʻike a me ka naʻauao o ko kākou poʻe kūpuna. I kēia lā, ua emi mai ka nui o nā kānaka e kūpale ana i ko kākou kūʻokoʻa. He kūʻokoʻa ia i wili ʻia a paʻa i ka naʻau o nā haumāna a pau o mua, akā nō naʻe, ke emi mai nei ka nui o nā kānaka e kūpale like ana i ke kūʻokoʻa o kā kākou ʻōlelo a me ko kākou lāhui. I ka pau ʻana o kēia ʻike kupuna, ʻo ka nalo wale akula nō ia o nā pūnāwai o ka ʻike e hū aʻe ana mai lalo mai o ka honua. Ma nā ʻano a pau o ko kākou nohona, he mau kuanaʻike like ʻole i mālama a kaʻana ʻia e nā kānaka like ʻole ma ʻō a ʻō o ko kākou ʻāina aloha. Akā ke ʻauana hele nei kekahi hapa nui o ko kākou poʻe haumāna kaiapuni i ke au kolonaiao a me ka ʻīnea. I kēia mau lā, ke hapa mai nei nō hoʻi ka nui o nā kumu kaiapuni. Ma muli hoʻi o ka loaʻa ʻole ʻana o nā kumu kula kaiapuni i hoʻonaʻauao ʻia e aʻo ai i nā haumāna kaiapuni o kēia wahi papahana nei ma o ka ʻōlelo makuahine, ʻaʻole nō e hiki ana nā haumāna i ka pae kiʻekiʻe loa o ka ʻōlelo a me ka ʻike. E nā kānaka Hawaiʻi e heluhelu mai ana i kaʻu mau hua ʻōlelo e waiho aʻe nei, pehea paha kākou e hoʻohoihoi ai i ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā hanauna hou i mea e lilo ai lākou i kumu i hoʻonaʻauao ʻia i loko o ka ʻike kupuna? Maliʻa paha e neʻe aku kākou a e hoʻohui i nā ʻano kaila aʻo ʻē aʻe i ʻike ʻia ma ʻō a ʻō o ka honua. Iaʻu e hana ana ma ke kula kaiapuni ʻo Ānuenue, aʻo ʻia ka mākau kino ma o ka mālama ʻāina a aʻo ʻia ka pilihelu ma o ka hoʻomākaukau mea ʻai ʻana, penei paha e hoʻohoihoi ai i ke aʻo ʻōlelo Hawaiʻi ʻana, i ʻā mau ka ʻiʻini o loko no ka hoʻopuka ʻana i ka ʻōlelo makuahine aloha. © Mālamalono Hokama-Paris 2022 na Pacific Network TV ko mua ko hope

Keolamaupono Sagario < hoʻi hope Nā ʻIole Nahu ʻAipono Keolamaupono Sagario 1 Nowemapa 2022 I ke kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa nei, he mau kānaka e hōʻiole nei i nā pono o ke kula a me nā haumāna. He aha ia mea ʻo ka hōʻiole ʻana? ʻO ka hōʻiole ʻana, ʻo ia nō ka ʻaihue ʻana o ke kanaka i nā mea pono waiwai a kekahi kanaka ʻē aʻe. Ma ke kulanui o Mānoa, ke hōʻiole ʻia nei nā ʻano mea like ʻole, ʻo ka mopeka kekahi, ʻo ka paikikala kekahi, ʻo ke kaʻa kekahi, ʻo ke ʻeke kula kekahi, a pēlā wale aku. ʻO nā mea a pau i ʻike ʻia, ʻo ia kekahi o nā pono a ka ʻiole i ʻai ai. Pehea lā ke ʻano o nā kānaka i ʻaihue i nā pono a kekahi? Pehea lā ka naʻau o ke kanaka nāna ia waiwai i ʻaihue ʻia? Minamina hoʻi kēia hanaʻino a kekahi i kekahi. Ma muli o ka nahu ʻana o nā ʻiole i ka ʻai a haʻi, aia ka pono ʻo ke akahele o nā haumāna o ke kulanui me ke kiaʻi pono i kā lākou mau waiwai i ʻole e ʻaihue ʻia e nā ʻiole. Wahi a kekahi haumāna o ka hale noho haumāna ʻo Laulima, ʻaʻole loa ʻo ia e waiho wale i kāna ʻeke me ka nānā ʻole ʻana i ka palekana o kona wahi. Eia hoʻi, he mau hana hou aku e hoʻomākaukau ai i mea e palekana ai nā pono. ʻO ka DPS (Department of Public Safety) ke keʻena ma ke kulanui nāna e pale a e mālama i nā lālā o ke kulanui. Wahi a lākou, eia kekahi mau hana e hana ai no ka pale ʻana i nā mea āu e minamina ai. ʻO ka mua, mai waiho i nā pono waiwai ma kahi ʻē aku. Inā pono e haʻalele, e lawe i nā mea a pau me ʻoe. ʻO ke ʻeke, ʻo ke kelepona, ʻo ke ʻeke kālā, a pēlā wale aku. Inā waiho ʻia kēia mau waiwai i kahi ʻē, e piʻi ana ka manawa e ʻai ai ka ʻiole a māʻona ka ʻōpū. Eia nō ka ʻoiaʻiʻo, i kekahi manawa he pono ka hele ʻana i ka lua a i ʻole ʻike paha i kekahi hoa, a ulu aʻe ka noʻonoʻo “He ʻelua minuke wale nō!” Akā nō naʻe, pono nō e makaʻala i ka hana. Mai waiho i nā pono waiwai ma kahi ʻē. Pēlā pū me ke kaʻa, ka mopeka, a me nā mea huila ʻē aʻe. Manaʻo paha kākou ua palekana ke kaʻa ʻoiai kiaʻi ʻia e nā mākaʻi o ke kulanui. ʻAʻole kā! Hiki nō ke ʻapakau ʻia e kēia poʻe ʻiole, he wini hoʻi kau! No laila, e ʻimi kākou i haʻina. ʻO ka mua, a ʻo ke koʻikoʻi loa, mai waiho i ke kaʻa me ke kī i loko a ʻā mau ka ʻenekini. He alahula kēia o nā ʻiole e lawe ai a lilo ke kaʻa me ka maʻalahi loa. Auē no hoʻi ē! Inā paha he mopeka, e aho paha ke kūʻai ʻana i laka no ka mopeka. Aia he mau wahi ma ke kula nuie laka ai i ka mopeka, a no ka lilo ʻana o ka mopeka he punahele a nā haumāna e kūʻai ai, nui nā mopeka i ʻaihue ʻia i kēia makahiki. No laila, ʻumia ka hanu a e hoʻopaʻa i ke kaʻa i ka laka ʻia, i mea e mālama pono ʻia ai. Eia nō, ʻo kekahi mea kaulana o ka hōʻiole ʻana, he mau mea huila. ʻO ka papa huila a me ka paikikala kekahi o nā mea i kaulana loa i ka ʻaihue. Ma ka hale noho haumāna ʻo Gateway, ʻike ʻia kekahi o nā paikikala i ʻaihue ʻia. Waiho wale ʻia kekahi huila a i ʻole lawe ʻia ka huila a waiho wale ka iwi o ka paikikala. ʻOki kekahi i ka laka o ka paikikala i mea e lawe ʻia ai. Pehea lā e mālama ai i ka paikikala a me ka papa huila? ʻO ka papa huila, maʻalahi ka lawe ʻana i ka papa a kālele ma ka paia i kahi kokoke. ʻO ka paikikala, ʻo ka mea a kēia mea kākau i ʻike ai, ʻo ia ka lawe ʻana i ka paikikala i kahi kokoke loa i ka papa a me ka laka ʻana i kekahi mea e ʻoni ʻole. Inā hiki ʻole ke lawe i kahi kokoke loa, e aho paha ka laka ʻana i wahi i hiki ai i ka nui lehulehu ke ʻike i mea e hōʻole ai i ka ʻiʻini o ka ʻiole e ʻai. Minamina nō kākou i ka waiwai ponoʻī. Aia ka pono ʻo ka mālama a me ka pale ʻana i ua mau mea lā o pau i ka ʻiole. Eia nō ka haʻina, e ka mea heluhelu: e mālama pono i kāu mau mea, a he ʻole ka hopohopo ʻana. © Keolamaupono Sagario 2022 ko mua ko hope

Kaimana Kawaha < hoʻi hope Ua Hoʻi mai ka Wahine Pele Kaimana Kawaha 15 Nowemapa 2021 I ka pau ʻana o ka mahina Kepakemapa a me nā pule i hala aku nei, ua nui ka naue ʻana o ka Moku o Keawe i ke ōlaʻi. ʻO ia hana a ka honua kekahi mea e maopopo ai, ua hoʻi mai ka Wahine o ka Lua i kona wahi noho mau i Halemaʻumaʻu. He mea kupanaha kēia no ka mea ua pio akula ka Pele he ʻekolu mau makahiki aku nei. I hea aku nei ke Aliʻi o Halemaʻumaʻu? ʻO ia ko mākou mea e pāhaʻohaʻo iho nei. I hea aku nei lā, ʻaʻole maopopo. ʻO ka mea maopopo nō naʻe, ke noho aliʻi hou nei ka Wahine Pele i kona wahi noho mau. Ma muli nō o kēia ʻā hou ʻana mai nei o ka Pele, ua nui aʻela ka poʻe malihini e hele mākaʻikaʻi nei e ʻike maka aku i ka hana kupaianaha a ka Wahine. I kumu nō ia e puana ʻia aku ai nei ʻōlelo hoʻohenoheno. A ka luna au o Halemaumau Ike i ke ahi ula wena a ka Wahine O ke ahi lapalapa maila i luna E uhi uha mai ana la ea E aha ia ana o Uwekahuna Me ka pali kapu o Kamohoalii Owili lei o ka lau aalii I wehi anuhea no ia uka Oia uka i pa aheahe i ka Puulena A makani kaulana o ka aina Haina ia mai ana ka puana No ka Wahine ao Halemaumau He inoa no Pele E nihi ka helena i ka uka o Puna! © Kaimana Kawaha 2021 na Kaimana Kawaha ko mua ko hope

Kamalei Krug < hoʻi hope No ka Wahine o ka Lani Kamalei Krug 1 Kepakemapa 2020 No ka Hawaiʻi, ʻo ka ʻāina ke kuaʻana, a ʻo kākou kānaka nā pōkiʻi. Pili ka ʻōlelo noʻeau ʻo “He aliʻi ka ʻāina, he kauā ke kanaka” i ke ʻano o ka mālama ʻana i ka ʻāina. Ua mālama ʻia ka ʻāina me ka ʻoi kelakela no ka mea he aliʻi nō ʻo ia. Ua kūlia pū nā kūpuna i ka mālama ʻāina ʻoiai he akua ʻo ia, ʻo Papahānaumoku. Ma nā hana a pau a nā kūpuna i hana ai, ua pule ʻia, ua mālama ʻia, a ua aloha ʻia ka ‘āina. Pēlā pū nā lāhui ʻōiwi o ʻAmelika. Ma ka puke ʻo Braiding Sweetgrass wau i heluhelu mua ai i ka moʻolelo no ko lākou akua wahine. Ua kākau ʻia ua puke nei e Robin Kimmerer, he Potawatomi. Wahi a ka puke, ʻo Skywoman a i ʻole ka wahine o ka lani ka inoa o ko lākou akua wahine o ka ʻāina. Hāʻule ihola ka wahine o ka lani mai ke ao akua mai. I kona komo ʻana mai i kēia ao nei, paʻa nō ma kona poho lima nā lālā a me nā ʻanoʻano o nā meakanu like ʻole mai ka wao akua mai. I kinohi, he pōʻeleʻele wale nō ke ao nei, ʻaʻohe mea o laila, koe ka wai. I ke kokoke ʻana o ka wahine i ka wai, ʻike maila ʻo ia i nā maka keʻokeʻo e hākilo mai ana iā ia. ʻO nā maka ia o nā nēnē. Ua maopopo i nā nēnē ka hiki ʻole i ka wahine ke ola ma ka wai, no laila lākou i alu like ai a lele iō ua wahine lā. ʻO ka pae mālie akula nō ia o ka wahine ma nā ʻēheu o nā manu. No ka lawa ʻole o ka ikaika o nā nēnē e hāpai mau ai i ka wahine, ʻākoakoa ihola nā holoholona a pau o ia ao e hoʻoholo ai i ke ala e mālama ai i ke ola o ka wahine. Nui ʻino nā holoholona e noho ana ma ia ao hou, ʻo ka nēnē ʻoe, ʻo ka piwa ʻoe, ʻo ka nokekula ʻoe, ʻo nā ʻano iʻa like ʻole, a pēlā wale aku. Hoʻoholo akula nā holoholona e noho ka wahine ma luna o ka makauliʻi o kekahi honu nui. Mai nā ʻēheu mai o nā manu ʻo ia i hele mālie ai a hiki aku ma ka makauliʻi. Walaʻau hou akula nā holoholona no nā ala e hana ʻia ai ka ʻāina no ka wahine. A laila, hoʻomaopopo ihola lākou no ka loaʻa o ka ʻūkele ma lalo loa o ka wai. No laila lākou i hoʻoholo ai e hoʻāʻo e luʻu i lalo loa o ka wai e ʻohiʻohi ai i ʻūkele e lilo i ʻāina no ka wahine. Noke akula kēlā a me kēia holoholona i ka luʻu ʻana i lalo loa. Hoʻāʻo ihola nā holoholona a pau, mai ka nui a ka liʻiliʻi, ʻaʻohe wahi mea i hiki aku i kahi o ka ʻūkele. A pau lākou i ka hoʻāʻo me ka holomua ʻole, ʻo ka ʻiole wale nō koe, ka mea luʻu nāwaliwali loa. ʻO kona luʻu ihola nō ia i lalo o ka wai. Ua liʻuliʻu ka luʻu ʻana o ka ʻiole, a laila ʻike ʻia ka lana ʻana o kona kino ma ka ʻiliwai. Hala akula ka ʻiole, eia naʻe ua paʻa ma kona lima liʻiliʻi kekahi pōpō ʻūkele liʻiliʻi. Hāʻawi ʻia ka ʻūkele i ka wahine, a hāpala ʻia akula ma ka makauliʻi o ka honu. ʻO ko ka wahine hoʻomaka akula nō ia e hula ma ke kua o ka honu i mea e hōʻike ai i kona aloha a me kona mahalo i ka lokomaikaʻi wale mai o nā holoholona. I kona hula ʻana, hoʻopuehu ʻia akula ka lepo a pēlā i hana ʻia ai ka honua. Ua ulu ka ʻāina a nui loa a hua maila ka honua. ʻIke leʻa ihola ka wahine i ka nui o ka waiwai o nā holoholona i kōkua iā ia. E ʻole ke aloha o nā holoholona i ka wahine, ola ai ʻo ia a lana ma luna o ka ʻili wai. Na nā holoholona a pau i kākoʻo a alu like me ka wahine ma ka hana ʻana i ka honua. He keu nā holoholona a ka waiwai, mai ka wā kahiko loa mai o kēia moʻolelo a hiki mai i kēia manawa ʻānō. Ua mahalo a mālama nā kānaka ʻōiwi i ka ʻāina a me nā holoholona i mea e mau ai ka mālama ʻana o ka ʻāina iā lākou. Pēia pū ka Hawaiʻi. ʻO kō kākou kuleana ka mālama ʻana iā Papahānaumoku. Ma hope mai, ua hoʻāʻo ka poʻe hoʻokolonaio e hoʻopau i nā lāhui kanaka ʻōiwi a me ke ʻano ʻōiwi kekahi. Pau akula ka lohe ʻia o ka ʻōlelo makuahine mai ka waha mai o kamaliʻi, puhi ʻia nā heiau a me nā kiʻi o kō kākou mau akua, a ua aʻo ʻia nā loina a me nā moʻolelo hou i mea e poina ai nā moʻolelo kahiko. Eia nō kekahi ninau e kupu mau mai ana, he aha lā ka pilina o kākou Hawaiʻi i nā ʻōiwi o ʻAmelika? I loko o kēia paio ʻana no ke ea, aia nō nā lāhui ʻōiwi a pau ma ka ʻaoʻao like o ke kahua kaua. ʻO ka poʻe hoʻokolonaio ka hoa paio. Ma muli o ka liʻiliʻi o ka heluna o kākou ʻōiwi i koe, ʻaʻole lawa ka heluna kānaka e paio kaʻawale ai kākou ā hua ʻana mai kō kākou makemake. ʻO ke alu like ʻana ke ala e lanakila ai kākou. Pēlā e waiwai ai kēia moʻolelo iā kākou. Ma ke aʻo ʻana i nā moʻolelo ʻōiwi ʻē aʻe mai ʻō a ʻō mai o ka honua e ʻike ai kākou i ka like ā like o ke kuanaʻike ʻōiwi. Ma hope o nā hana a pau i hana ʻia iā kākou ʻōiwi a puni ka honua, ʻo ke aloha ʻāina ka mea i kū mau i loko lilo o ka naʻau. No kona koʻikoʻi loa, ʻaʻole i hiki ke poina iā kākou. ʻO ka mālama ʻana i ka ʻāina nō ka mālama ʻana iā kākou iho. Hāʻawi manawaleʻa ka ʻāina iā kākou i ka ʻai, ka wai, ka lole, a me nā mea ʻē aʻe a pau e pono ai kō kākou ola ʻana. ʻO ka mea hoʻokahi e hana ai kākou e mau ai kēlā pilina maikaʻi, ʻo ia ka mālama ʻana i ka ʻāina. ʻO Papahānaumoku a me Skywoman kekahi mau inoa ʻōiwi no ke akua wahine o ka ʻāina. Inā ʻaʻole lāua, ʻaʻole kākou. ʻO ia nō ka mea e hoʻopaʻa ai i kou iwihilo. ʻAʻole e poina. Inā mālama kākou i ka ʻāina, e mālama mau ana ka ʻāina iā kākou. © Kamalei Krug 2020 na Kamalei Krug ko mua ko hope