top of page

Search Results

Search this site

497 results found with an empty search

  • Nēnē Hiwa

    Lopaka Araki < hoʻi hope Nēnē Hiwa Lopaka Araki 5 Nowemapa 2026 ʻO kekahi mau kānaka, ua pili pono ka ʻili, ua hemolele nō ka pilina — ke hui pū, hoʻokahi nō kino. No lāua iho, ʻaʻohe mea e hoʻokaʻawale iā lāua, no laila, hemolele nō ka pilina o ia mau kānaka ʻelua. E lawa lua ʻia ana ka pilina o lāua iho, a ʻike ʻia ua pilina nei e ka lehulehu. Akā, he kanaka ke kanaka a pōkole ka wā e komo ai kākou i kēia kino, no laila, he mea nui ka hoʻoikaika ʻana i ka pilina me ko kākou mau kūpuna. ʻAuhea ʻoukou e nā kupa, nā kānaka o ke aupuni nei, nā keiki a nā kūpuna e hoʻohanohano ai? Iā ʻoukou pākahi, aia kou mau kūpuna me ʻoe? ʻAe, aia nō paha ua mau kūpuna nei i loko o ko kākou naʻau, i kā kākou hana, i ko kākou alo, a i ʻole i kou lumi kahi e noho nei i kēia manawa. Noʻu iho, ʻo kēia kahi e kaena aku ai e pili ana i kuʻu tūtū i hoʻāla ʻia ka pili o ʻolua ʻo kou mau kūpuna. ʻO kākou nā moʻopuna a ko kākou mau kūpuna, ʻo nā pua a lākou. ʻO kēia kahi e kui ʻia ai nā pua a hoʻohuipū ʻia i ia mea he lei uʻi. Kau ʻia kākou ma nā poʻohiwi kūkia no ka hoʻomāhilu ʻana i ko lākou mau alo pōmaikaʻi. E like me ka haku ʻana a me ka mālama ʻana i ka lei, e kipa pinepine ʻia aku ana lākou. ʻO ke kanaka aʻu i kipa pinepine ai, ʻo ia kuʻu meʻe e hoʻohanohano ai. ʻO kona inoa ʻo Lilo, ʻo koʻu kupuna kāne nō ia. ʻAuhea ʻoe e Lilo? Aia au i mua ou i koʻu manawa e kipa aku ana i kou wahi i noho ai. I ke ahupuaʻa ʻo Paʻalaʻa i ka moku ʻo Waialua i ka mokupuni ʻo Oʻahu e ʻike ʻia aku ai kou alo me aʻu. Like a like kēia wā a me kou wā; momona ka lepo, ʻo ia mau nō ke kaona, a waiwai a piha ke kai. E hōʻea aku ana au i kou wahi i aloha ai a e lawe ʻia kāu kaikamahine, ʻo ia hoʻi kuʻu māmā. ʻO kuʻu mau haliʻa punahele e hoʻomanaʻo aʻe ai i pili iā ʻoe, ʻo ka ʻai ʻana i nā mea like ʻole. He ʻono nō ka mea ʻono puffy hau . Paʻapaʻa ka ʻili moa mai ka hale ʻaina ma ka ʻaoʻao hema o ka hale puhi palaoa. ʻIke nō hoʻi au i kāu puʻu nui o ka laisi keʻokeʻo, i hele ā mākuʻe i ka ninini ʻia o ke koiū. A lohe ʻia kou pūhā ma hope o ka pāʻina. ʻO kekahi haʻawina āu i haʻawi ai iaʻu, ʻo ka hoʻopau i nā mea ʻai a pau, ʻo ka minamina a me ka hoʻomāunauna ʻole i nā mea i loaʻa. ʻAuhea ʻoe e Lilo? Ke hoʻopilipili nei au i koʻu ʻano e hana e like me ʻoe. E hoʻokō ʻia ana kou kuleana ma o kaʻu hana. E hoʻomau ana au i ke kū ʻana i ke kūpaʻa, ka manaʻoʻiʻo, a me ka laʻahia. I nā manawa a pau, piha kou naʻau i ka mahalo i nā mea i hāʻawi ʻia iā ʻoe. ʻIke ʻia kou manaʻo kiʻekiʻe loa ʻo ka luana o kahi e noho ana, ka ʻoihana maulua e hana iho ai, ka mea ʻai keu e ʻai piha ai, a me ka poʻe e puni ai. Mahalo nui ʻoe i ka hōʻea ʻana i ʻaneʻi a me ka lako ʻana i ka nohona hou i maikaʻi no kou ʻohana. ʻIke ʻia a maopopo ʻia ke kūʻikena o ke ola ʻana me ka lōkahi. ʻAʻohe ou mea i ʻuhaʻuha ai. Hoʻomanaʻo au i ka manawa i komo aku ai ʻoe i ka ʻili kuapo o kāu keiki kāne, no ka mea ʻaʻole ʻoe e kiloi aku ana, i loko nō o ka pili ʻole i ka nui o kou kino. ʻAuhea ʻoe e Lilo? Maopopo kou aloha mae ʻole no kou hoa, no kou ʻohana, a, ʻo ka mea i ʻoi aʻe i luna o nā mea a pau, kāu ipo. I ka wā a ʻolua i launa ai no ka manawa mua loa, i ka wā o kāu ipo i hala aʻe ai, i ka wā o kou piʻi ʻana aʻe i luna, aloha ʻoe iā ia. Mani ʻole kou ahi welawela ikaika. ʻAʻohe ou manawa i nele ai i ke aloha ʻole. E like me ka lāʻau o ka nahele, ʻāhiu a kuakahi kou aloha i kāu ipo. ʻAʻole nō i maopopo wale iā ʻoe kou puni i kāu ipo, hōʻike ʻia. Kau ʻia ʻo ia e ʻoe i ka noho aliʻi kiʻekiʻe no ka hōʻihi a me ka hoʻohanohano iā ia. ʻAʻole he luhi ke aloha iā ia. He hana hauʻoli ia. A ʻo kēlā ka hana aʻu e hoʻopilipili aku nei. ʻO ka mea nui e paʻa i koʻu puʻuwai, ʻo kou ʻano o ka wehewehe ʻana aku i kāu ipo. I nā manawa a pau loa e haʻi aku ai ʻoe i pili iā ia, e hoʻopuka ʻia ka huaʻōlelo ʻo nēnē hiwa, beloved . E ka mea heluhelu, mai kakali a hōʻea mai kekahi wā hemolele no ka hui hou ʻana me kou mau kūpuna. Ō pūliki ʻoe i kou kupuna, pūʻili mai ʻoe ā paʻa. Ō lohe i paʻa kāna mau huaʻōlelo punahele a ʻōlelo maʻamau a i ʻole kāna māmalaʻōlelo e hoʻopuka ai i loko o ka ʻōlelokīkēkē. Ō lawe aku ia i ka hana leʻaleʻa, e ʻakaʻaka pū me ia. Ō komo i kahi ʻōlelo hoʻomākeʻaka. Ō lohe i kona moʻolelo a mai laila mai, e ulu ka naʻauao. Ō hāʻawi i kou manawa a me kou naʻau ʻōpio. Ō hoʻonanea me ia, a e ulu kou pilina me ia no ka hoʻoikaika ʻana i ko ʻolua pilikana. Inā he pilikia, e pāhono a kala. ʻAʻole nō e liʻuliʻu e mae ka pua a hoʻopalupalu ʻia a hoʻokaʻawale ʻia nā māhele o ua pua nei. ʻO kēia ka mea aʻu e hoʻohiki aku ai iā ʻoe, e hū mai ana ko kou kupuna hoihoi i ka ulu ʻana o ka pilina me ʻoe. Ō kau i ka huakaʻi. ʻO kaʻu pahuhopu no kākou, ke nānā i nā lani, e nānā pono. ʻIke ʻia nā hōkū a ma o kou hākilo ʻana, hoʻāʻiaʻi ʻia kou ala e hoʻomau ana nō me ka hōkū e alakaʻi iā ʻoe. E lawe aku i nā ʻaumākua a me ke kinolau a hiʻi koke iā ia a kuʻu ʻole. Inā aia ʻolua ʻo kou kupuna i kahi e ʻike ʻia ai he alo a he alo, ō hōʻike i kou aloha nona. Wahi a kūpuna, “I paʻa i kona kupuna ʻaʻole kākou e puka (1251).”, ʻAe, aia lākou me ʻoe, ʻo ʻoe ka mea e haʻaheo ai lākou. © Lopaka Araki ko mua ko hope

  • Mai kūʻai i ka Bibimbap!

    Kaya Leonard < hoʻi hope Mai kūʻai i ka Bibimbap! Kaya Leonard 6 Nowemapa 2026 E ka poʻe ʻono i ka meaʻai Kōlea, e ka poʻe e ʻai mau i ka bibimbap, e ka poʻe i ʻai ʻole mua i ka bibimbap, no ʻoukou nō kēia ʻōlelo: Mai kūʻai i ka bibimbap! ʻOiai he mea ʻai Kōlea kaulana ka bibimbap, hiki nō paha ke kūʻai i ka bibimbap i nā hale ʻaina Kōlea a pau ma Hawaiʻi nei. He mea ʻai kaulana ka bibimbap, a he mea ʻai ʻono nō ia. Akā, e hōʻole i ke kūʻai ʻana i kēia mea ʻai ma ka hale ʻaina. Inā he mea ʻai ʻono ia, no ke aha e kūaʻi ʻole ʻia ai? No ka mea, e aho ka hoʻomākaukau ʻana ma ka hale. He aha ia mea ʻo ka bibimbap? Inā e ʻoka ʻia ka bibimbap, e lawe ʻia mai ana kekahi pola. He pola hao i kekahi manawa, akā inā i ʻoka ʻia aku ka dolsot bibimbap, he pola pōhaku wela loa ka mea e lawe ʻia mai ana. ʻO ka dolsot kēlā pola pōhaku. I ka ʻike mua ʻana i ka bibimbap, he papa lauʻai ka mea e ʻike ʻia ana. Eia hoʻi, he mau paukū ko ka pōʻai o ke pola, me kekahi hua moa i waena. He aha nā mea o loko? Inā ʻoe i koho i ka bibimbap me ka ʻiʻo, ʻo ia nō kekahi paukū. ʻO nā lauʻai maʻamau kekahi paukū, ʻo ia nā lauʻai i hoʻomākaukau ʻia ma ke ʻano he banchan: ʻo ke kawowo pāpapa ʻoe, ʻo ke kāloke ʻoe, ʻo ka lūʻau haole ʻoe, ke kūkaelio ʻoe, ka sūkini ʻoe, ke kaʻukama ʻoe, a me kekahi mau mea hou aku. Ma lalo o ia papa lauʻai me ka ʻiʻo, a me ka hua moa i kau ma luna loa, aia ka laiki. Lawe ʻia kekahi ʻōmole o ke kai e ninini ai ma luna o ka bibimbap. He kai ʻulaʻula, pikapika, a momona ia, ʻano like me ke kai gochujang. Ma hope o ka ninini ʻana, paʻi ʻia nā mea i loko o ke pola. ʻO ka hopena ka ʻulaʻula loa o kēia meaʻai! Ke manaʻo nei paha ʻoe no ka wewela o ka waha i ka ʻai ʻana i kēia mea ʻulaʻula, a me he mea lā, e komo ana kā ke ahi pele i loko ou! Mai makaʻu i ka pikapika o ka bibimbap. ʻAʻole like kou waha me ke ana kahe pele; na ka nui o nā mea i hoʻohui ʻia e pale aku. Akā nō naʻe, he pikapika ko ka bibimbap, inā ʻeha wale ka waha. ʻOno loa ka bibimbap! No laila, he aha lā ke kumu e hōʻole ai i ke kūʻai ʻana i ka bibimbap? ʻO ka pilikia, ka pipiʻi kā hoʻi o ka meaʻai Kōlea ma Hawaiʻi. ʻAʻole kēia he meaʻai hana nui o ka hoʻomākaukau ʻana. He mea maʻalahi nō ka hoʻomākaukau ʻana i ka bibimbap! Kāwili i ke kai, kuke i ka laiki, baila i nā lauʻai, a paʻi i nā mea a pau! Ke hele ʻoe i ka hale ʻaina Kōlea, e aho ka ʻoka ʻana i ka meaʻai pohihihi o ke kuke ʻana. Mai kūʻai i ka bibimbap he 20 kālā ke kumu kūʻai. E ka mea heluhelu, mai kūʻai i ka bibimbap! Pehea e hoʻomākaukau ai i ka bibimbap? No ke kai, e kāwili ʻia kēia mau mea: ʻelua puna nui gochujang, hoʻokahi puna nui ʻaila sesamī, hoʻokahi puna nui kōpaʻa, hoʻokahi puna nui wai, hoʻokahi puna kī wīneka, hoʻokahi puna kī ʻakaʻakai pīlau i ʻoki liʻiliʻi ʻia, hoʻokahi puna nui hua sesamī. E baila i nā lāʻau haole a me nā kawowo pāpapa, a e hoʻomākaukau ma ke ʻano he banchan- me ka ʻakaʻakai pīlau i ʻoki liʻiliʻi ʻia, ka ʻaila sesamī, nā hua sesamī, a me kekahi mau mea hou aku i kuhihuhi ʻia e ka lekapī. E palai i nā kāloke a me nā kūkaelio i ʻoki ʻia, a palai hoʻi i ka hua moa. E hoʻokomo i ka laiki i kuke ʻia i ke pola, a kau ʻia nā lauʻai a me ka hua moa ma luna. E ninini i ke kai, a paʻi i ka bibimbap. E ka mea heluhelu, maʻalahi kēia lekapī i kāu heluhelu ʻana? ʻAʻole paha maʻalahi kēia lekapī inā ʻoe molowā, a inā ʻaʻole ʻoe ʻai i ka banchan. Nui nō ka hana e hoʻomākaukau ai i nā lauʻai ma ke ʻano he banchan ma mua o ka ʻai ʻana i ka bibimbap, ma laila ka hapanui o ka hana. ʻO nā Kōlea, he mea maʻamau iā lākou ka loaʻa o nā lauʻai banchan, no laila, maʻalahi aʻe ka bibimbap. Pehea e maʻalahi ai ka hoʻomākaukau ʻana i ka bibimbap? E wehewehe hou ka mea kākau i ia mea he bibimbap i mea e hoʻomaopopo ai ʻoe. ʻElua māhele o ka huaʻōlelo ʻo bibimbap: bibim a me bap. ʻO ka manaʻo o bibim, ʻo ia ke paʻi ʻana, ke kāwili ʻana. ʻO laiki ka manaʻo o bap. I bibimbap ka bibimbap i ka bibim ʻana i ka bap! E hoʻokomo ʻia nā lauʻai i loaʻa iā ʻoe. E hoʻokomo ʻia ka ʻiʻo a me ka hua moa inā loaʻa iā ʻoe. ʻO ka laiki a me ke kai nā mea e pani ʻole ʻia, akā hiki ke kuapo i nā mea ʻē aʻe e like me ka mea i loaʻa. I mea e maʻalahi aʻe ai ke kai, e hoʻohana paha ʻoe i ka gochujang a me ka ʻaila sesamī. E ʻokoʻa iki ana ke ʻano o ka ʻono, akā e mau ana nō. ʻO ia nō ke ʻano o ka bibimbap maoli, i hoʻomākaukau ʻia ma nā hale o ka ʻāina Kōlea. Ua kapa ʻia ka bibimbap ʻo ka mea ʻai Aupuni o Kōlea, a no laila, he keu nō ke aloha o ka poʻe Kōlea no kēia meaʻai. He mea ʻai ka bibimbap e hoʻomanaʻo ai nā Kōlea i ko lākou wā kamaliʻi a i ko lākou ʻohana, he mea ʻai home nō ia. ʻO kekahi haliʻa aloha o ka mea kākau, ʻo ia ka nānā ʻana i ka polokalamu kīwī Kōlea ʻo Reply 1988 me kona makuahine. I kekahi lā a māua e nānā ana i ua polokalamu nei, ua hoʻohaliʻa ʻia aʻe māua i ko māua ʻohana ma Kōlea. Aia māua e nānā ana i ka meaʻai a lākou e ʻai ana, ua ʻono ka mea kākau i kekahi meaʻai Kōlea. Ma muli o ka maʻalahi o ka hoʻomākaukau bibimbap, ua hana māua penei: hoʻohui ʻia ka laiki, ka lekuke i poke ʻia, ka gochujang, ka ʻaila sesamī, a me ka hua moa i palai ʻia. I kekahi manawa, ua hoʻokomo ʻia ke kaʻukama kimchi e palakē ana, he ʻaneʻane pohō. I kekahi manawa, ua hoʻokomo ʻia ka ʻiʻo. ʻO ia bibimbap maʻalahi loa, he bap ia i bibim ʻia, a he ʻono nō! ʻO kekahi kumu paha e kūʻai ai ʻoe i ka bibimbap, ʻo ia ka laiki paʻapaʻa i paʻa i ke pola dolsot (ka nurungji). Ma muli o ka wela o ke pola dolsot, hele ka laiki o lalo a paʻapaʻa. ʻO kekahi poʻe, ʻai lākou i kēia laiki paʻapaʻa, a ʻo kekahi hana a nā Kōlea, ninini ʻia ka wai wela ma luna i mea e lilo ai ia i kī laiki. Inā ʻoe makemake i ka laiki paʻapaʻa, ʻaʻole ʻoe e hoʻomākaukau i kēlā ʻano bibimbap i ka hale inā ʻaʻole ʻoe i kūʻai i ka dolsot. Ma waho o ka bibimbap dolsot, mai kūʻai hou ʻoe i ka bibimbap, inā ʻaʻole i loaʻa ka puʻu kālā iā ʻoe. ʻAʻole kohu ka pipiʻi o ka bibimbap i ka maʻalahi o ka hoʻomākaukau ʻana, a ʻaʻole nō hoʻi kohu ka meaʻai bibimbap i ka hale ʻaina: he meaʻai home nō ia. He lekapī maikaʻi kēia no nā haumāna ʻilihune, nā kānaka moloā i ke kuke ʻana, a me nā kānaka ʻono i ka mea ʻai Kōlea like ʻole. E ka poʻe aloha i kēia meaʻai ʻono loa, e hana e like me nā Kōlea: e hoʻomākaukau ʻia ka bibimbap ma ka hale, mai kūʻai aku. © Kaya Leonard ko mua ko hope

  • ʻAʻohe Patriarchy o ke Aloha ʻĀina

    Kaimana Kawaha < hoʻi hope ʻAʻohe Patriarchy o ke Aloha ʻĀina Kaimana Kawaha 31 Malaki 2022 Ua laha akula nō kēia ʻōlelo e kaulana nei ʻo ke Aloha ʻĀina mai ʻō a ʻō o ka pae ʻāina. Ua lohe nui ʻia nō ma nā ʻano wahi like ʻole. Ua ʻike pinepine ʻia nō ma nā ʻano palapala like ʻole. Ke ola maoli nei nō kēia ʻōlelo ʻo ke Aloha ʻĀina ma waena o kēia Lāhui. I kēia mau lā e nui aʻe nei nā Kānaka Maoli i loko o nā kula nui e ʻimi ana i ka naʻauao a me ka mālamalama, ke ʻike nui hewahewa ʻia nei nō kēia ʻōlelo ma nā palapala ʻimi noiʻi. A ma kekahi o ia mau palapala ʻimi noiʻi, ke kuhi ʻia nei nō kekahi māhele o ka manaʻo o ke Aloha ʻĀina, he mea patriarchal. Ma muli nō kēia o ka unuhi pinepine ʻia o kēia ʻōlelo ma ka huaʻōlelo ʻo patriotism . He mea maopopo loa, ʻo patriotism nō ka huaʻōlelo haole e hoʻohana ʻia nei no ka huʻe ʻana i kona manaʻo. Akā ʻo ia mea he Aloha ʻĀina, ʻaʻohe ona patriarchy i loko. Aia wale nō a unuhi ʻia mai ke Aloha ʻĀina i ka ʻōlelo haole a kupu mai kēia manaʻo patriarchal . ʻO nā kūpuna o kākou, ua noʻonoʻo nō lākou no ke Aloha ʻĀina ma ke ʻano he mea gender-neutral nō ia, e like nō hoʻi me kēia mau huaʻōlelo ʻo Mōʻī, a ʻo Ke Aupuni Mōʻī. ʻO ka Mōʻī, he kāne nō paha ia e like me nā Kamehameha a he wahine nō paha e like me Liliʻuokalani. ʻAʻohe gender paʻa o ka Mōʻī e like me ka haole o king a me queen , koe paha ʻo monarch . ʻO ka Mōʻī ke kini a me ke kuini nō hoʻi. ʻO ke Aupuni Mōʻī, he kingdom nō ka unuhina maʻa mau. Akā, pehea lā inā he wahine ka mōʻī? He queendom nō paha ma ka ʻōlelo haole. ʻO ke aha ka pilikia ma kēia ʻano hoʻomaopopo ʻana? Eia kaʻu pane iā ʻoe e kuʻu mea heluhelu, ʻo ka ʻōlelo haole ka pilikia! ʻAʻole nō i lako ka ʻōlelo haole i nā huaʻōlelo gender-neutral e wehewehe ai i kēia mau manaʻo Hawaiʻi. He ʻōlelo patriarchal nō ka ʻōlelo haole, a ʻo ia ke kumu e komo mai ai kēia mau manaʻo patriarchal i loko o kā kākou ʻōlelo ke unuhi ʻia. Inā e noʻonoʻo ana kākou ma ka haole ke ʻike ʻia kēia mau huaʻōlelo Hawaiʻi, e komo mai ana nō ia mau manaʻo haole i loko a hoʻohaumia i ke ʻano o ko kākou noʻonoʻo ʻana. E aho nō ke noʻonoʻo kākou ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, i ʻike ʻia ke gender-neutrality o kā kākou ʻōlelo makamae. No laila, e ke hoa heluhelu, ke noʻonoʻ aʻe ʻoe no ke Aloha ʻĀina, mai nō a noʻonoʻo no ka patriarchy e kuhikuhi mau ʻia nei i loko, he mea ʻole ke gender i nā kūpuna. He aloha ʻāina ke kāne, ka wahine, ke keiki, a me ka ʻelemakule. ʻO ka mea nui, he Kanaka nō ia nāna e Aloha kūpaʻa mau ana i kona ʻĀina hānau kūʻokoʻa lanakila. © Kaimana Kawaha 2022 ko mua ko hope

  • ʻO ka Nane ka Pono

    Hiʻilani Chang < hoʻi hope ʻO ka Nane ka Pono Hiʻilani Chang 1 Nowemapa 2022 ʻAʻole like ka hana i kēia mau lā me ka wā ma mua. Kaukoʻo ʻia ka ʻenehana hou no nā mea a pau, akā ʻaʻole i like ke kau noʻonoʻo ʻana ma ia hana me ka nane. Aia naʻe ma ka nane ka lāʻau noʻonoʻo, ʻaʻole ma ka ʻenehana hou. He ʻelua ʻano nane aʻu e manaʻo aku ai: ka nane ʻōlelo a me ka nane ʻāpana.ʻOi aku nō ka waiwai o ia mau hana ma mua o ka nānā kīwī, ka pāʻani kelepona, ka nanea ʻīpapa, a me ka hana lolouila i loko o ka wā kaʻawale. I ko ka ʻōpio manaʻo, ʻaʻole no lākou ka hana ʻana i ka nane, no ka ʻelemakule ia. No ua poʻe ʻōpio nei, aia nō ka ʻike waiwai a me ka leʻaleʻa pū i loko iho o ka ʻenehana uila hou. A ma muli o kēia manaʻo, aia ana nō ko kākou ʻike ma laila. E hoʻopaʻa ana nō ka ʻenehana i ko kākou ʻike, a me ka manaʻo nō hoʻi i mea e hiki ai iā kākou ke hoʻokuʻu aku i ka ʻike i oʻo a hoʻokomo i ka ʻike hou e kupu aʻe ana.ʻAʻole i ʻike ʻia ka waiwai a me ka maikaʻi i loko o kēia hana leʻaleʻa e aʻo ai hoʻi i ka haʻawina. He aha lā hoʻi kēia mau nane ʻelua? Ke manaʻo iho nei au i ka nane i pili i ka ʻōlelo i hana maoli ʻia e ka Hawaiʻi, a me ka nane ʻāpana i pili i ka hana maka a me ka hana lima e hoʻopiha aku ai i kahi kiʻi.ʻAʻole paha i like kēia mau nane ʻelua i ka noʻonoʻo pāpaʻu, akā naʻe like nō ma ke ʻano o ka ʻimi ʻana i ka hāʻina. A ma laila nō kona waiwai. Pehea ka manaʻo ʻana he waiwai ko nā nane no nā kānaka a pau? I ko ke keiki wā liʻiliʻi hāʻawi ʻia aku ka nane ʻāpana iā ia i mea e hoʻomaʻamaʻa i ka hana o nā lima a me ka lolo. A inā hana ʻia aku i ka wā ʻōpio, e hoʻokumu ʻia ke ala e hoʻomau aku ai a e hoʻolōʻihi i ke ola. Pēlā pū me ka nane Hawaiʻi. Aʻo ʻia aku ka haʻawina ma kekahi ʻano leʻaleʻa i mea e ulu aku ai ke ʻano o ka noʻonoʻo Hawaiʻi ʻana. Inā hana mau ʻia kēia ʻano o ka noʻonoʻo ʻana e maʻa ana ka lolo i nā ʻano ʻē aʻe i hiki ai ke noʻonoʻo a ʻimi i ka hāʻina.ʻAʻohe he hoʻokahi alahula no ka noʻonoʻo, no laila e hoʻomaʻamaʻa i ke keiki i ka nane e hoʻomākaukau ai i ko lākou ola noʻonoʻo. ʻO nā kanaka oʻo, kōkua ʻia hoʻi e ka nane ma o ke emi ʻana o ka loʻohia, a me ka hoʻoikaika ʻana i ka hoʻomanaʻo ʻana. He mea maoli ka maʻi poina. No laila, e ka mea heluhelu, i hana ʻoe i ka nane, e emi iho ana paha ka loaʻa ʻana i ia maʻi. ʻAno like ka waiwai o ka nane no ka ʻelemakule a me ka ʻōpio, akā no ka ʻelemakule e hele ana ā paʻa ʻole ka noʻonoʻo, a me ka maka, na ka nane e kōkua. Pilikia kekahi mau kānaka i ka noho wale ʻana iho, akā inā hana pū ʻia ka nane i ka wā like e hoʻoneʻe ʻia ai ke kino, ʻano hoʻonanea ka noʻonoʻo. He leʻaleʻa nō ka hana pū ʻana i nā nane ʻelua. Ma ka ʻōlelo nane, maikaʻi wale ke kamaʻilio ʻana, i loaʻa ke kaona o kekahi hua ʻōlelo i loko o ka nane i maopopo ʻole iā ʻoe, kupu aʻela he manaʻo hou, a ma ka hāʻina e ʻike ʻia ai ka nā ʻana o ka noʻonoʻo. E maikaʻi ana nō hoʻi ka noʻonoʻo me ka hana nane ʻāpana.ʻAno like a like ka waiwai, a me ka hana pū ʻana o nā nane ʻelua. E hele ana ā leʻaleʻa nō. ʻO wai ke noʻonoʻo nei, no ka ʻelemakule wale nō ka nane? Inā pēlā kou noʻonoʻo e ka mea heluhelu, e heluhelu hou me ka nanea i ka manaʻo i kau aʻe nei a hoʻāʻo i kekahi nane ā hiki nō i ka hāʻina. Inā like kou manaʻo, e lilo ana ke eo iā ʻoe mai poina i kēia lanakila me he ʻelemakule lā. E ka poʻe akamai i ʻike leʻa aku nei i ka waiwai o ka nane, e hana hoʻi i nane i kēlā a me kēia lā no ka mea ma ka nane ka lāʻau noʻonoʻo. © Hiʻilani Chang 2022 ko mua ko hope

  • Pehea kou ʻIli Pāpaʻa Lā?

    Brandi Ahlo < hoʻi hope Pehea kou ʻIli Pāpaʻa Lā? Brandi Ahlo 15 ʻOkakopa 2021 Nakaka ka puaʻa, nahā ka waʻa aukahi ka puaʻa, mānalo ka waʻa. He wānana kēia na ka poʻe kahiko i ka maikaʻi loa ʻana o ka waʻa inā maikaʻi ka ʻili o ka puaʻa i kālua ʻia ma ka imu. He ʻōlelo noʻeau nō hoʻi kēia: inā nakaka ka puaʻa, maikaʻi ʻole ka waʻa a hoka. He hōʻailona a he mea koʻikoʻi ka ʻili no ka maikaʻi o ke kino. Ua like ka ʻili o ka puaʻa me kou ʻili, a kohu like ka waʻa me kou kino. Penei nō: Inā nakaka kou ʻili, ʻaʻole maikaʻi kou kino inā aukahi kou ʻili, maikaʻi kou kino. Aia ko kākou pae ʻāina i kahi kokoke i ka piko o Wākea, no laila ʻoi aku ka ikaika o ka lā ma mua o kahi mamao loa aʻe mai ka piko o Wākea, no laila, e aho e pale i ka ʻili i ʻole e nakaka a ʻeha. E ka hoa heluhelu, eia kekahi manaʻo nui i pili i ka mālama ʻana i kou ʻili: Ke kau ka lā ma ka lolo, e hamohamo i ka ʻaila pale lā i ʻole e kālua ʻia ai me he puaʻa lā. Inā hele pinepine ʻoe me ka hamohamo ʻole i ka ʻaila, hele ka ʻili a pakalua. Aloha nō! Minomino ka helehelena a ʻākaʻaka kekahi. Ke huli ʻoe i kahi ipo, ʻaʻole he maka mua maikaʻi kou ʻauwae lenalena! Ma ka hale, e mālama i kou ʻili me nā kopa ʻili e holoi ai i nā mea lepo e hui ana ma kou helehelena. ʻAʻole pau ka hana i ka holoi ʻana. Maikaʻi ke kī lāʻau i hele a maikaʻi kou helehelena ma hope o ka holoi ʻana. ʻO ke kī lāʻau, he mea e pai ai i ka haikokena i loko iho o kou ʻili ma hope o ka holoi ʻana. Inā ʻaʻole komo hou ka ʻakika ma loko o kou ʻili, hele a puʻupuʻu me nā ʻapana maloʻo ma luna o ka helehelena a nui aʻe ke kele. Manaʻo paha ʻoe, lawa kēia? ʻAʻole loa! E aho ka hamohamo ʻana i ka lāʻau wai hamo ma luna o kou ʻili. Inā makemake ʻoe e nakaka ka ʻili me he puaʻa lā, e hoʻokuli wale i kēia kuhikuhi. I makemake ʻoe e loaʻa ka ʻili ʻōlali, hamo ka lāʻau wai hamo ma luna o kou ʻili i loaʻa ka pāpālina lahilahi e like me ke mele leʻaleʻa kaulana. He mau mea nō hoʻi e ʻai ai no ka loaʻa ʻana o ka ʻili keu ā ka uʻi. He iʻa maikaʻi ke kāmano ma muli o ka nui o ka wikamina ʻĒ. ʻO ka wikamina ʻĒ ka mea e hōʻole i ka hōʻulaʻula ʻia o ka ʻili a e hoʻōla hou i nā hunaola ʻili. Aia ka wikamina ʻĀ ma loko o ka ʻuala. A ʻo ka wikamina ʻĀ ka mea e kōkua i ka pale ʻana i ka lā a palekana ka ʻili. He ʻili uʻi loa ko ka Hawaiʻi. ʻAi mau ka poʻe kahiko i ka ʻuala. ʻO ke kokoleka hoʻi, ua makemake nui ʻia kēia meaʻai e nā kānaka ʻē aʻe, ʻo ke kokoleka uliuli ka mea e ʻai ai i minomino ʻole ai ka ʻili. Kōkua ke kokoleka uliuli i ka makewai ʻole o ka ʻili a me ke kahe maikaʻi ʻana o ke koko i loko iho ona. E akahele naʻe, ʻai ʻia ke kokoleka uliuli kanahiku pākēneka a ʻoi, ʻaʻole ke kokoleka waiū, no ka mea nui ke kōpaʻa a me ka waiū i loko o ke kokoleka waiū. Ke ʻai nui ʻia ke kōpaʻa a me ka waiū, hele a huehue ka ʻili. Inā he ʻili māʻila kou a i ʻole he ʻili ʻulaʻula kou, e aho e mālama i kou ʻili. He pale ka ʻili no nā mea i loko o ke kino, a he maka mua i ka ʻike ʻana o kekahi i kekahi. No laila, ke ʻike au iā ʻoe, ʻaʻole au makemake e ʻike i ka ʻili ʻaʻai. E mālama i kou ʻili i aukahi kou kino, mai hele a nakaka ka puaʻa. Nā Huaʻōlelo Hou: Kī lāʻau: Toner Haikokena: Hydrogen ʻAkika: Acid Lāʻau wai hamo: Moisturizer Hunaola ʻili: Skin cells © Brandi Ahlo 2021 ko mua ko hope

  • I Mālama ʻia ka Niu: E Pau ka ʻUku CRB

    Maikalewa Keamoai-Koka < hoʻi hope I Mālama ʻia ka Niu: E Pau ka ʻUku CRB Maikalewa Keamoai-Koka 17 ʻOkakopa 2024 ʻO ka inoa kēia o ka ʻuku i pae mai ā laha aku i ka moku o Kakuhihewa a he pilikia hou no ka lāhui. He inoa kaumaha kēia, a he inoa hoʻi i ʻike ʻia paha i ka nūhou kūloko i kēia mau lā. ʻO ia nō, ua pili i ka laha ʻana o ka ʻuku lāʻau niu. Ma hope o ka makahiki 2013 i hōʻea mai ʻo ia ʻuku. I loko o nā makahiki he ʻumi ua laha ka luku ʻia ʻana o nā kumu niu he nui lehulehu o Oʻahu nei. Eia ka lono weliweli ʻo ka laha ʻana o ka CRB: he mea ʻē ka CRB; ʻaʻohe mea maoli i Hawaiʻi nei i hiki ke pale aku ā pālulu paha i ia ʻuku. Me he maʻi lele lā i ka wā o Kapena Kuke i kipa mai ai. Eia au ke hāpai nei i kekahi nīnau no ko kākou noʻonoʻo ʻana, pehea lā au e ʻike ai i nā hōʻailona o ka niu maʻi? He mau hōʻailona ko ka maʻi lele, a he mau hōʻailona nō hoʻi ko kēia ʻuku. Eia kekahi, a he mea kupaianaha paha kēia, ʻaʻole wale nō ka niu ʻo ke kumu lāʻau hoʻokahi e ai ʻia ana e ka CRB. Na CRB Hawaiʻi i aʻo mai, he mau mea kanu i Hawaiʻi nei e hoʻoluku ʻia ana e ka CRB. ʻO ke kalo kekahi, ka ʻuala paha, ka pūhala kekahi, a me ka niu nō hoʻi; Inā he mea kanu me ka ʻiʻo i loko, i luna, a i lalo paha, ʻo ia nō ka mea e makemake ai ʻo ka CRB. No laila, ʻokoʻa nā hōʻailona o ka loulu maʻi, ʻokoʻa nō nā hōʻailona o ka niu maʻi, ʻokoʻa nō hoʻi nā hōʻailona o ka pūhala. ʻEhā mau wā o ka ulu ʻana o ka CRB, ʻo ia hoʻi ka wā kūkaela, ka wā naio, ka wā pupa, a me ka wā oʻo. Ke hui pū nā wā a pau o ka CRB e ola ana, he ʻumikūmālua ā ʻumikūmāwalu paha malama mai ka hānau ʻana a i ka make ʻana. I ka wā naio o ka CRB, he mau hiʻohiʻona pili i ka hōʻoia ʻana. ʻO ke kino o ka naio, me he “C” lā ā ʻano malohi ʻo ia. ʻO ka CRB oʻo, ʻelua ona hiʻohiʻona, he kiwi moākaka i ke poʻo o ka CRB a nui ke kino o ka CRB ma kahi o ʻelua ā ʻekolu paha ʻīniha. ʻO nā CRB wahine, i ko lākou wā i ulu ai ā hiki i ke oʻo ʻana, hiki iā lākou ke hānau i nā kūkaela he hoʻokahi haneli kanaono kūmālima. I ka wā naio, noho ʻo ia i loko o ke kumu niu a ʻai hoʻi i nā mea palupalu i laila. ʻO ia nō ko lākou kumu o ka wili ʻana i waena o nā kumu lāʻau like ʻole, makemake lākou e ʻai i ka ʻiʻo o loko. Inā ʻaʻole loaʻa kekahi kumu lāʻau i ka CRB, ʻeli ʻo ia i ke kīpulu a ʻai i kekahi mea kanu ʻē ʻaʻe, e laʻa ʻo ke kalo. No laila, e hāpai hou ʻia ka nīnau, pehea lā au e ʻike ai i nā hōʻailona o ka niu maʻi? Me ka noʻonoʻo ʻana ihola, ʻaʻole wale nō ka niu ʻo ka mea hoʻokahi e hoʻopōpilikia ʻia nei e ka CRB. Eia ka hōʻailona nui loa o ka loaʻa ʻana o ke kumu lāʻau i ka CRB, no nā kumulāʻau like ʻole. E nānā pono ʻia ke kumu a me nā lālā o ia lāʻau. ʻO kahi maʻamau o ka lāʻau e makemake ai ka CRB ʻo ia nō nā lālā waena i ka wēkiu, ʻo nā muʻo paha. Inā ʻike ʻoe i ka puka a hakahaka paha ma laila, he hōʻailona moākaka kēlā, aia ka CRB i loko. Akā, inā ʻaʻole ʻoe ʻike i ka puka i luna, e nānā ʻia aku nā lālā, he mau paʻipaʻi paha. ʻO ka lālā niu, he mau lālā i kīhae ʻia me he hiʻu lā o ke akule, ʻo ka lālā loulu, he mau lālā i kīhae ʻia me he ʻōlepe lā. ʻO ia nā hōʻailona moākaka no ka hōʻoia ʻana he CRB nō e ola nei i loko o kēia mau kumulāʻau. E ka mea heluhelu,. e nānā pono kākou, a makaʻala. No ka mea,ʻo kākou ka mea e pale ana i nā mea kanu waiwai nui loa. ʻO ka papahana a ke Aupuni o Hawaiʻi, ʻo ia nō kā kākou hōʻike ʻana iā CRB Hawaiʻi inā e hopu ʻia kahi ʻuku. No ka ʻike hou aku i loaʻa iā CRB Hawaiʻi, e ʻoluʻolu e huli ʻia ke kahuapaʻa ʻo www.crbhawaii.org , a i ʻole, e kāhea aku iā CRB Hawaiʻi i ka helu (808) 679-5244. E mālama ʻia nā kumu niu o Hawaiʻi nei! © Maikalewa Keamoai-Koka 2024 ko mua ko hope

  • Auwē ka ʻiliʻili ē i ka hoʻopuehu ʻia nei

    Puaʻala Wakinekona < hoʻi hope Auwē ka ʻiliʻili ē i ka hoʻopuehu ʻia nei Puaʻala Wakinekona 27 Pepeluali 2026 kūpuna: “He Hawaiʻi au E ō mai e ka ʻĪ, ka Mahi, ka Palena, ke ēwe hānau hoʻi o ka ʻāina–ʻauhea wale mai nō ʻoukou. ʻAuhea kahi pupupu hale o ʻoukou? Aia paha i ka ʻāina hānau o kou ʻohana? Aia paha i kahi ʻāina ʻē? Mai ka piʻina a ka lā i Haʻehaʻe a i ka mole ʻolu o Lehua, auē ka ʻiliʻili ē i ka hoʻopuehu ʻia nei. Ke ʻapakau aku nei nā ʻohana ma nā ʻāina malihini. I kēia mau lā, like nō nā keiki o nei ʻāina me nā ʻanoʻano i nele i ka ʻāina momona—pehea lākou e ulu aʻe ai inā ʻaʻole hiki iā lākou ke noho i ko lākou ʻāina ponoʻī? Ma ka ʻāina hānau nei, loaʻa wale nō nā wahi kiʻekiʻe o nā hale, hāiki hoʻi o ka nohona, ma laila e noho ai. ʻOi aku ka piʻi ʻana aʻe o ka uku hoʻolimalima ma mua o ka uku hana. A no laila, hoʻopuehu liʻiliʻi ʻia aku ka lāhui e like me ke one i ka makani. No ka Hawaiʻi, he waiwai nui kahi e noho ai ka ʻohana. ʻAʻole wale nō ia he kaupoku a he helu wahi. ʻAʻole wale nō ka ʻāina he waiwai e loaʻa mai ana–ʻo moʻokūʻauhau nō ia. ʻO ka ʻāina hoʻi ke kaula e hoʻopili ai kākou i ko kākou mau kūpuna a me ko kākou moʻolelo. Inā ʻoki ʻia ke kaula i ka haʻalele, moku ʻia hoʻi kekahi ʻāpana ʻano nui o kākou iho he Hawaiʻi–ʻo ia ka pili ʻohana. Ua ʻike leʻa ʻia e nā kūpuna kēia ʻoiaʻiʻo: he aliʻi ka ʻāina, he kauwā ke kanaka. I kēia mau lā, mō ka piko. Kau āhua ke kōlea, a uliuli ka umauma, hoʻi i Kahiki. Lele mai ka malihini, ʻai hamuhamu i ka momona o ka ʻāina, a haʻalele koke me ka nānā ʻole i nā kamaʻāina. ʻOiai, kaunihinihi nā ʻohana kūloko e ʻimi nei i ko lākou wahi ponoʻī. Hōʻike pinepine ʻia ka pilikia o ka piʻipiʻi nui loa o nā hale ma nā helu—ke kumu kūʻai hale kūwaena, ka uku hoʻolimalima, ka pakeneka o ke kālā i loaʻa—akā, ʻaʻole hōʻike leʻa kēlā mau helu i ka moʻolelo piha. ʻAʻole hōʻike ʻia nā kūpuna e hiki ʻole iā lākou ke uku no ka hale o lākou i noho ai mai ka wā kamaliʻi mai. ʻAʻole hōʻike ʻia nā ʻohana e noho pū i kekahi wahi liʻiliʻi i mea e noho kokoke mau ai i ko lākou mole. ʻAʻole hōʻike ʻia ka ʻeha o ke keiki e ulu ana i kahi mamao mai kona ʻāina kupuna aku, ua noho kaʻawale aku i ka ua, ka makani, a me ka lepo. He ʻiʻini nō e mālama i ka waiwai o ka ʻohana, a he ʻimina nō. ʻAʻole ka hoʻāʻo ʻole ʻo ka pilikia. Akā naʻe, ʻo ka pilikia nō, he ʻōnaehana ia e mahalo nui ʻia aku ai ka loaʻa ma mua o nā mea ʻē aʻe a pau. Hoʻomanaʻo au i ke mele ʻo Kulāiwi a me kona ʻōlelo hoʻolauna i haku ʻia e Larry Kimura: Mai kinohi mai a i kēia wā ʻānō, ʻO Hawaiʻi a puni ʻo ia kuʻu ʻāina. I laila e moe mai nei nā iwi o koʻu mau kūpuna. He ʻoiaʻiʻo nō: ʻo Hawaiʻi ko kākou ʻāina hānau, no ka mea, ma ʻaneʻi e paʻa ai nā iwi a me nā moʻolelo o nā kūpuna. He kūkala kēia mele e hōʻike ana i ka paʻa o ka lāhui i ka ʻāina a me ka hiki ʻole i kekahi mea ke hoʻokaʻawale i nā kānaka. Nīnau ʻia ke mele, "I hea lā kou māhele ʻāina?” ʻAʻole nō pili ka pane i ka waiwai, akā pili ia i ke ʻano lāhui: “ʻAʻohe mea nāna e kūʻai i ke ēwe o kuʻu mau iwi.” He manaʻo nui ia o ke koʻikoʻi i kēia mau lā, no ka mea, ua kaʻaʻowē ka nui o kākou i ka haʻalele ʻana aku i ka pae ʻāina nei i hānai mua ʻia ai. Akā naʻe, ʻoiai ke hoʻoweliweli ʻia ka pili o ke kino i ka ʻāina, e mau ana ka pili i loko o ka naʻau. Paʻa nō ke aloha ʻāina i ka naʻau, ʻaʻole wale nō ma ka lima. Kaumaha loa kēia manaʻo ʻoiaʻiʻo: he kuleana ko kākou i kēia ʻāina. Ma ka hopena o ke mele ʻo Kulāiwi, ʻōlelo ʻia, “Ke kuleana o ka ʻōiwi, ʻo ka ʻī ma kāna ʻōlelo, he Hawaiʻi au mau a mau.” He kūkala ia i ka haʻaheo a me ke kuleana. Hoʻomanaʻo mai ia iā kākou i ka pono o kākou e hoʻomau ai i ke ʻano Hawaiʻi ma o ke ola a me ka ʻōlelo, ʻaʻole wale nō i ka noʻonoʻo. ʻO ka hukihuki e noho mau ai kākou ma Hawaiʻi nei, ʻo ia hoʻi ka pāʻumeʻume n ka mau ʻana o ke ʻano Hawaiʻi—kā kākou ʻōlelo ʻana i kā kākou ʻōlelo makuahine, ka mālama pono ʻana i ko kākou ʻāina, a me ka hoʻoili ʻana aku i ko kākou mau moʻolelo ponoʻī no ka ʻike ʻana o nā keiki i ko lākou mole. Inā like nā keiki me nā ʻanoʻano, na mākou, na nā mākua, nā kūpuna hoʻi, e lilo i ʻāina momona nāna e mālama iā lākou. Na mākou e hānai iā lākou i ke aloha, a hoʻopalekana aku hoʻi i ka ʻāina e hoʻokahua ai kākou, i ʻole e kūʻai ʻia aku ai i kahi malihini. ʻAʻole hiki i ka ʻanoʻano ke ola a ulu maikaʻi i kahi i ʻoi ai ka liʻiliʻi. ʻAʻole hoʻi hiki iā ia ke ulu ke huki ʻia mai kona ʻāina hānau mai. Pili ʻole wale nō kēia pōpilikia o ka nohona Hawaiʻi i ke kālā—pili nō hoʻi i ke ʻano Hawaiʻi. Hoʻomanaʻo ke mele ʻo Kulāiwi iā kākou, ʻaʻole ke ʻano Hawaiʻi kekahi mea i hiki ke kūʻai ʻia aku a kūʻai ʻia mai. Ola mau kēia ʻāina hānau pūlama ʻia o kākou ma o ko kākou kuleana ʻo ka hoʻomanaʻo ʻana, ka ʻōlelo ʻana, a me ke kūpaʻa ʻana. No ka holomua maikaʻi o nā keiki, e mau ana kākou i ka ulu ʻana–kanu ʻia i ka ʻoiaʻiʻo o nā kūpuna: “He Hawaiʻi au mau a mau.” © Puaʻala Wakinekona ko mua ko hope

  • He Iʻa no ka Moana, He Aho Loa Kū i ke Koʻa

    Keanu Suyat-Okamoto < hoʻi hope He Iʻa no ka Moana, He Aho Loa Kū i ke Koʻa Keanu Suyat-Okamoto 17 ʻOkakopa 2024 He ʻōlelo noʻeau kēia i kākau ʻia ma ka puke ʻŌlelo Noʻeau e Mary Kawena Pukui. ʻO ka manaʻo nui o kēia ʻōlelo noʻeau ʻo ia ka mākaukau. Aia nā iʻa nui ma kahi hohonu o ka moana; i mea e hopu ai, he pono ka lawe ʻana i aho (kaula) lōʻihi loa. No laila inā makemake ʻia nā iʻa nui, e mākaukau. E nānā mai e ka mea heluhelu i nā moʻolelo waiwai aʻu i ʻike maka ai i ʻimi naʻauao no ka mākaukau. I kēlā me kēia wā hoʻoilo, hoe waʻa nā haumāna like ʻole mai nā kula he nui ma Hawaiʻi nei, a heihei nō hoʻi. I ka hoʻoilo o ka makahiki 2019, ua hoʻomaka ka hoe waʻa ʻana o nā haumāna ma ke kula kiʻekiʻe o Kamehameha ma Kapālama. ʻO ka mea mau i kēia kula, hoe waʻa nā haumāna ma kahi o Mokauea, ma ka moana i waho o Mokauea, a ma ʻō a ma ʻaneʻi ma nā kai like ʻole, e laʻa ʻo Ala Moana a me Waikīkī. I ka makahiki 2019, ua huli kekahi waʻa o lākou ma ka moana. Auē! ʻO ka pilikia, ʻaʻohe ʻumoki ma ia waʻa. ʻO ka ʻumoki ka mea e pani ʻia ai kekahi puka liʻiliʻi loa ma ka waʻa i ʻole e komo mai ke kai i loko. Akā naʻe, ma muli o ka ʻole o ka ʻumoki ma ia waʻa, komo mai nō ke kai i loko o ka waʻa! ʻO ka hopohopo aʻela nō ia o nā kiaʻi o nā haumāna, iā lākou ma ka moku palekana. No laila, ua kau akula nā kiaʻi i nā haumāna o ia waʻa ma luna o nā paikikala kai, nākiʻi ʻia ka waʻa i ka moku palekana no ke kauō ʻana i kapakai, a hoʻi lākou a pau i uka me ka palekana. He mea liʻiliʻi loa ka ʻumoki ma nā waʻa, akā inā loaʻa ʻole kēia mea liʻiliʻi e nui ana nō ka pilikia. He iʻa no ka moana, he aho loa kū i ke koʻa. ʻAʻole wale nō ma ka waʻa e aʻo ai i ka mākaukau. He moʻolelo hou aku kaʻu no ka hoe kaiaka ʻana. ʻOiai ʻo ka hāʻulelau ka wā e hoe kaiaka ai nā kula kiʻekiʻe o Hawaiʻi nei, ʻakahi a hoʻomaka ʻia ke kau hoe kaiaka ʻana ma nā kula kiʻekiʻe. A ua mālama ʻia ka heihei hoe kaiaka mua loa ma ke Ala Wai. Nui loa nā ʻōpio i kēia heihei! A nui nō hoʻi nā waʻa kaiaka i huli! ʻAʻole he mea maʻalahi ka hoe kaiaka no ka mea paʻakikī ka hoʻokaualewa ʻana i ka waʻa kaiaka. ʻO kekahi o nā ʻōpio, ua wikiwiki a ʻeleu ko lākou kau hou ʻana i ke kaiaka ma hope o ka huli ʻana. A ʻo kekahi mau ʻōpio, kā! Ua paʻakikī a lohi ke kau hou ʻana i ke kaiaka. Ua pilikia paha lākou i ka nui o nā waʻa ʻē aʻe e heihei ana ma kahi o lākou. Aia nō ka makani e pā ana, a ʻo ke kai hoʻi e kō ana ma ʻō a ma ʻaneʻi. Aia lā! Ua ʻike ʻia nā ʻōpio i maʻa a mākaukau, a pēlā nō ka ʻike ʻana i ka malihini o kekahi o nā ʻōpio i ka hoe kaiaka ʻana. Akā nō naʻe, ua hoʻomau a ʻonipaʻa lākou a pau. Eia kekahi moʻolelo hope loa, ua pili i ka heʻenalu ʻana. I kekahi lā ma hope o ke kula, ua hele pū au me koʻu hoa e heʻenalu i kahakai. Akā ua wikiwiki māua ma muli o ka ʻeuʻeu i ka heʻenalu ʻana. ʻAʻole māua i noʻonoʻo pono a ʻohiʻohi pono i nā lako heʻenalu. I ko māua hōʻea ʻana aku i ka hale, ua holo wikiwiki māua e kiʻi ai i nā mea pono no ka heʻenalu ʻana, a holo akula māua i kahakai. Kā! Ua poina ʻia ka uepa a me nā kaula o nā papa heʻenalu! No ko māua ʻiʻini nui e heʻenalu, ua hoʻoholo māua e heʻe aku me ka ʻole o ua mau lako nei. A i ka heʻenalu ʻana ua paʻakikī a pūʻukiʻuki nō hoʻi! I ke kū ʻana ma ka papa heʻenalu, paheʻe ihola māua i ke poʻi ʻana o ka nalu me ka ʻole o ka uepa. Auē! Lilo nā papa i ka nalu me ke kaula ʻole. Ua pilikia nō hoʻi māua i kēlā lā. E ka mea heluhelu, eia hoʻi nā haʻawina aʻu i aʻo ai mai kēia mau moʻolelo. He mea liʻiliʻi loa ka ʻumoki ma ka waʻa, akā inā loaʻa ʻole kēia mea liʻiliʻi, he pilikia nui ka waʻa. He iʻa no ka moana, he aho loa kū i ke koʻa. E like hoʻi me nā ʻōpio ma ka heihei hoe kaiaka, e hoʻomau a ʻonipaʻa ʻoe i nā mea a pau ma ke ola. Inā he mea iki a he mea nui paha, e hoʻomau a ʻonipaʻa mau. Mai hopohopo i ka pā ʻana o ka makani, ke kō ʻana o ke kai, a me nā kānaka ʻē aʻe e nānā ana iā ʻoe. E nānā i ke kuamoʻo pololei o kou ola ponoʻī. He ʻaʻaliʻi kū makani nō ʻoe, ʻaʻohe makani nāna e kulaʻi. A e aʻo! Mai hele wikiwiki i kahakai no ka heʻenalu ʻana. I kou hoʻomākaukau ʻana e hele i kahi wahi, e ʻumia ka hanu. He mea iki ka uepa a me ke kaula, akā me ka ʻole o kēia mau mea ʻelua ua hōʻaʻano ʻia māua i ka heʻenalu ʻana. E mālie i kou hoʻomākaukau ʻana. Ua ahu ka imu, e lāwalu ka iʻa. © Keanu Suyat-Okamoto 2024 ko mua ko hope

  • Hui Mālama i ke Ala ʻŪlili

    Kanikapila Chong < hoʻi hope Hui Mālama i ke Ala ʻŪlili Kanikapila Chong 15 ʻOkakopa 2021 I kēia wā o ka ʻoihana haole, e ʻimi ana kākou i kahi hoʻopā ʻole ʻia e nā halekuʻi a hoʻi i ka hana kahiko e like me ka wā o ko kākou mau kūpuna. Ma Paʻauilo Hawaiʻi i ka ʻili ʻo Koholālele, aia kekahi hui ke hoʻomau nei i ka hana a ko kākou poʻe kūpuna ʻo ia hoʻi ka hana mālama ʻāina. Ua kapa ʻia lākou ʻo Hui Mālama I Ke Ala ʻŪlili a he aloha ʻāina maoli nō lākou. I nā makahiki 1990 i kanu ai ke kula ʻo Kamehameha i nā kumu lāʻau palepiwa ma nā ʻeka he 12,700 me ka manaʻolana e lilo kēia mau kumu lāʻau i wahie no ka hoʻoholo ʻana i kekahi hale hoʻolako uila ma Hilo. I ia wā ua kūʻē ai ka poʻe o Hilo i kēia hale hoʻolako uila. No laila ʻaʻole i kūkulu ʻia. Akā aia nō ia mau kumu lāʻau ke ola mau nei i kēia lā. ʻAʻole e hoʻolako nā kumu lāʻau palepiwa i ka meaʻai, he malu wale nō a ma mua o kēia mau kumu lāʻau palepiwa, he ʻano paʻakikī ka ulu ʻana o nā me mea kanu ʻē aʻe. Ma mua o ka hoʻomaka ʻana o kēia ka hui waiwai ʻo HuiMAU, ua noiʻi ka ʻohana Kailiehu e pili ana i ko lākou ʻohana a loaʻa iā lākou kekahi ʻāina i Paʻauilo. ʻO kēia ko lākou ʻāina Kuleana mai ko lākou mau kūpuna mai. Ma hope o ka loaʻa ʻana o kēia ʻāina iā lākou, hoʻoholo manaʻo ihola lākou e mālama i kēia ʻāina a e hoʻihoʻi aku i ke ʻano e like me ka ʻāina ma mua o ka hōʻea ʻana o nā mikioneli. Ua hoʻomaka ʻia kēia hui e ka ʻohana Kailiehu a me Noʻeau Peralto, ke kāne a kekahi wahine o ua ʻohana nei, a Haley Kailiehu. A e like me ka ulu ʻana o ka mea kanu, pēlā kēia hui waiwai lua ʻole. Hoʻomaka ʻia akula ʻo HuiMAU i ka makahiki 2015. A ʻo ka pahuhopu nui o kēia hui, ʻo ia hoʻi ka mālama ʻana i keia ʻāina kupuna. I ia wā, mau nō nā kumu lāʻau palepiwa i kanu ʻia i nā ʻeka he 12,700 ma loko o nā ʻeka he 30,000 i loaʻa i ke kula ʻo Kamehameha, no laila ʻo ka hana mua ka huki ʻana i ua mau kumu lāʻau nei. No nā makahiki lōʻihi he ʻelima i hala, ua huki ʻia nā kumulāʻau a hōʻola hou ʻia nā mea kanu Hawaiʻi. Ma hope o ia mau makahiki ʻelima, ua kū mai kekahi ʻoihana kua lāʻau nāna e huki i nā kumu lāʻau a hāʻawi aku. Hoʻomau lākou e kanu a mālama i kēia ʻāina a hānai i ke kaiāulu o Paʻauilo. I kēlā makahiki aku nei ua hele a laha ka maʻi ahulau COVID-19, no laila ua ʻano paʻakikī ka hana ʻana a me ke kūʻai ʻana i ka meaʻai. Akā, ke hāʻawi manuahi aku nei kēia hui i nā ʻeke meaʻai i piha i ka mea ʻai i hoʻoulu ʻia i ke kaiāulu o Paʻauilo me nā mea kanu i ulu ma Koholālele. ʻO kēia ʻano hui waiwai lua ʻole ka mea nāna e alakaʻi iā kākou i kekahi nohona kūʻokoʻa. E kākoʻo kākou iā lākou a e kaukaʻi ʻole i ka poʻe ʻē aʻe no waho mai. Ua mālama ko kākou mau kūpuna i ka ʻāina a no ia kumu, mālama ka ʻāina i ko kākou mau kūpuna. E pili pū kākou i ka hana a kākoʻo i kēia mau Aloha ʻĀina e hoʻi i ka piko. © Kanikapila Chong 2021 na Kanikapila Chong ko mua ko hope

  • Kuʻu Tūtū Nalua Manaois, Ua Hala

    Makia deJesus < hoʻi hope Kuʻu Tūtū Nalua Manaois, Ua Hala Makia deJesus 10 Pepeluali 2021 Ma ka Pōʻakahi, lā 4 o Ianuali i ke kihi o ka pō, pauaho maila ʻo R. Nalua Manaois i kēia ola ʻana ma loko o kona hale ma Reno, Nevada nei. Kīpuni ʻia aʻela ʻo ia e kona ʻohana i kona huakaʻi ʻana ma ke ala hoʻi ʻole. Ma ia manawa o kona haʻalele ʻana, ua hoʻomaha ʻia ʻo ia e kāna kāne, e Benjamin Manaois, ma ke kuikui lima. Noho paʻa ihola ka ʻohana ma loko o ka hale i ka hū ʻana o ka makani pāhili, a ma hope pono o kona moe ʻana i ka moe kapu o Niolopua, ʻo ka mālie maila nō ia o waho. ʻEhā keiki a Nalua lāua ʻo Benjamin. ʻO A. Waipa ka hiapo, he kāne. ʻO S. Makia kona hope iho, he kāne. ʻO K. Haliʻimaile kona hope iho, he wahine. ʻO K. Paʻahana ka muli loa, he kāne. Ua hānau ʻia nā moʻopuna he ʻumikumamākolu a hānau ʻia nō hoʻi nā moʻopuna kuakahi he ʻelua. Hānau ʻia ʻo Nalua i Honolulu ma ka mokupuni ʻo Oʻahu. He Kelemania kona makua kāne a he Hawaiʻi kona makuahine. Moʻolelo pinepine maila ʻo ia nei no kona wā kamaliʻi a me kona lohe ʻana aku i ka leo nahenahe o kona makuahine i ʻōlelo ai ma ka walaʻau Hawaiʻi. I ia wā, ua pau ke aʻo ʻia ʻana o ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā keiki a ʻo ka pau maila nō ia o ka ʻōlelo Hawaiʻi ma kona hale. Neʻe akula ʻo ia i Kaleponi me kāna kāne ʻo Benjamin ma hope o ka male ʻana. Ma laila ʻo ia i aʻo ai i ka hula ʻana ma ke alo o Kumu Rose Lokelani Thomas a me Kumu Joseph Kamohaʻi Kahaulelio ma hope iho. He alakaʻi ʻo ia na Kumu Joseph. ʻŪniki aʻela ʻo ia ma lalo o Kumu Joe, lilo nō hoʻi i kumu hula a ʻo ka hāmama akula nō ia o kona hālau hula ʻo Hula Halau o Nalua i ka makahiki 1976. Ua ʻūniki aʻe nō hoʻi ʻekolu haumāna āna. ʻElua o nā haumāna i ʻūniki, he mau keiki nō nāna, ʻo ia hoʻi ʻo Anthony Waipa lāua ʻo Katrina Haliʻimaile. ʻOiai, kaulana ʻo ia i ka hula ʻana, ua kaulana nō hoʻi ʻo ia ma ka ʻohana i kāna i hoʻomoʻa ai. Inā koe maila kekahi laiki ma hope o ka ʻaina ahiahi, ʻaʻole nō e nele kona hoʻomoʻa ʻana i ka laiki palai i ia kakahiaka ʻana aʻe. Ma koʻu wā i noho pū ai me ia, nāna nō i hoʻomoʻa i ka ʻaina ahiahi. Ua noi pinepine ʻia ʻo ia e hoʻomoʻa i ka stroganoff, a ma muli o ia nīele ʻana aku iā ia, ua kala loa kona aʻo ʻole ʻana aku iā haʻi i ka hoʻomākaukau ʻana. Ma hope o ka hoʻomaha loa ʻana o kuʻu tūtū kāne i ka hana, ua haʻalele lāua i koʻu hale ma Kaleponi no ka hale ma Reno, a ʻo ke aʻo maila nō ia i ka hoʻomākaukau ʻana. ʻO kaʻu kumu nō ʻo Nalua Manaois. ʻOiai ʻo ia kaʻu kumu hula, ʻo ia nō hoʻi kaʻu kumu e holo ai ma kēia ala ʻōlelo Hawaiʻi. Ma mua o koʻu neʻe ʻana i Hawaiʻi e komo ai i ke kulanui, ua hōʻole maila ʻo ia. I kona manaʻo, ua makemake au e haʻalele i kuʻu ʻohana. Ua wehewehe aku au iā ia no koʻu makemake e aʻo mai ai i ka ʻōlelo. Moʻolelo maila ʻo ia no kona minamina i ka ʻike ʻole ʻana i ka ʻōlelo a kona makuahine, a ʻo kona ʻae maila nō ia. Ua hala akula ʻo ia akā, waiho ʻia maila ke aloha no ka hana mau ʻana aku. He pua mae ʻole ʻo ia i ka lā a i ka ua nui. Ua mālama mai ʻo ia i kāna poʻe pua a ua hoʻolei maila nō hoʻi i ka ʻike. He pua nō au na kona lei ʻāʻī ʻaʻala i kui ʻia e kona aloha a e māpu mau ana i ka hoʻolei ʻana aku. © Makia deJesus 2021 na Makia deJesus ko mua ko hope

  • Ola ka ʻĪ, Koʻolau

    Kahanu Cuban < hoʻi hope Ola ka ʻĪ, Koʻolau Kahanu Cuban 1 Malaki 2023 https://vimeo.com/835242660 Mālama ʻia kēia ʻaha hoʻoulu ʻōlelo Hawaiʻi ma ka mahina ʻo Pepeluali, makahiki 2023. Hui pū nā kula kaiapuni o Oʻahu nei, pēlā pū me nā ʻohana a me nā hoa e kākoʻo ana i ka ʻōlelo makuahine o kēia lāhui aloha. ko mua ko hope

  • Kekahi mau Inoa Hoʻopilipili: no Kekele

    Kilinoe Kimura < hoʻi hope Kekahi mau Inoa Hoʻopilipili: no Kekele Kilinoe Kimura 28 Pepeluali 2021 Ke one ʻai aliʻi Ka ua Tuahine o Mānoa Kona, kai ʻōpua i ka laʻi Maikaʻi Kauaʻi, hemolele i ka mālie He mau inoa hoʻopilipili paha kēia i kamaʻāina i ka maka. ʻO ia mea he inoa hoʻopilipili, he loina i ʻike pinepine ʻia ma loko o nā mele i haku ʻia e ko kākou poʻe kūpuna. He poke ʻōlelo kēia e hōʻike ana i kekahi mea kupaianaha o kekahi wahi kikoʻī. Hōʻike nā inoa hoʻopilipili iā kākou i ka pilina o ke kanaka i ka ʻāina ma o nā moʻolelo. A paʻa ia ʻōlelo, paʻa pū ka moʻolelo ona, a pēlā e maopopo ai ka manaʻo maoli o nā mele. Akā, pehea kākou e mālama ai i kēia mau pilina o kākou i ka ʻāina i kēia mau lā? ʻO kēia nō ka helu ʻekahi o ʻekolu mau moʻolelo e pili ana i kekahi inoa hoʻopilipili i hoʻopuka pinepine ʻia ma loko o nā mele mai loko mai o nā nūpepa o ka wā kahiko. E kipa mua kākou i ka ʻāina i kapa ʻia ʻo Kekele. He ʻāina nō kēia e waiho ana ma lalo pono o ke kumu pali Koʻolau, i ke ahupuaʻa ʻo Kāneʻohe. Ua kāhiko ʻia i ke ʻala o ka hīnano a me ka lei hala a wahi a kahiko, ʻo ia uluhala nō kahi i ulu ai ka hala onaona loa o Hawaiʻi a puni, ʻaʻole o kana mai. No laila, puana mau ʻia kēia ʻāina i nā mele kaulana, e like me kēia lālani o ke mele inoa kaulana ʻo Makalapua: “Lei akula i ka hala o Kekele.” Eia kekahi moʻolelo mai loko mai o kā Fornander puke no ia ʻāina ʻo Kekele. Penei nō ia, aia kekahi wahine i kapa ʻia ʻo Kekele a ua puni loa ʻo ia i ka hoʻokāhiko ʻana i kona kino iho i kāna mau lei punahele, ʻo ka hala ʻoe, ʻo ka maile ʻoe, ʻo ka ʻieʻie ʻoe, a ia mau lei ʻaʻala hoʻi. Lei pinepine ʻo ia i ka lei hala a i ka wā i maloʻo mai ai kona wahi lei i kāhiko nui ʻia ai kona kino, kanu ʻia ka hala maloʻo e ke kāne a pēlā nō i ulu mai ai nā pūhala ma kēlā ʻāina i kapa ʻia ʻo Kekele. ʻO ka mea e minamina ai, ua hoʻopau ʻia ka hapa nui o nā kumu pūhala ma laila i ke au kūkulu. Ua ʻōlelo ʻia naʻe, mau nō ka hiki ke honi i ke ʻala onaona o ka hala iā ʻoe e māʻalo aʻe ana i kēia ʻāina kaulana i ka hala. ʻIke kākou, he keu kēia wahi manaʻo a ka nani. E like me ka mau ʻana o ke ʻala a me ke onaona o ka hala, pēia pū ka moʻolelo o ia ʻāina. Nui ka mahalo i ka paʻa o kēia inoa hoʻopilipili iā kākou i kēia mau lā no ka mea ua hiki iā kākou ke ʻike iki i ke ʻano o ka ʻāina ma ka wā i hala. A ʻaʻohe mea e hōʻike mai ai i ka mea kupaianaha o kēia ʻāina, koe aku kēia inoa hoʻopilipili e hoʻomanaʻo mau mai ana iā kākou no kēia moʻolelo. Māpu mau mai kēia ʻala o ka hala e hoʻoikaika ana i kēia pilina hemo ʻole o kākou kānaka me ka ʻāina. Ola mau ka ʻāina, ke kanaka, a me nā moʻolelo e pili ai ia mau mea a pau. © Kilinoe Kimura 2021 ko mua ko hope

Ka Ulu Hoi

hoʻokumu ʻia i ka MH 1972

hoʻomau ʻia e nā haumāna o Kawaihuelani

​

​

kauluhoi@gmail.com

  • Instagram
  • Facebook
  • Vimeo
kawaihuelani_edited_edited.png

he mau kumu ʻike Hawaiʻi

​

                         Kawaihuelani                                                 Nā Puke Wehewehe

                             Hālau ʻŌlelo Hawaiʻi                                    ʻŌlelo Hawaiʻi

                              Ke Kulanui o Hawaiʻi

                                          i Mānoa

​

​

​

                                                                                                     Papakilo

                                                 Ulukau                                       Database         Kaulu, KS Digital

                                                                                                                               

© 2025 na Ka Ulu Hoi. Hoʻolako ʻia e Wix

bottom of page