Keanu Suyat-Okamoto < hoʻi hope He Iʻa no ka Moana, He Aho Loa Kū i ke Koʻa Keanu Suyat-Okamoto 17 ʻOkakopa 2024 He ʻōlelo noʻeau kēia i kākau ʻia ma ka puke ʻŌlelo Noʻeau e Mary Kawena Pukui. ʻO ka manaʻo nui o kēia ʻōlelo noʻeau ʻo ia ka mākaukau. Aia nā iʻa nui ma kahi hohonu o ka moana; i mea e hopu ai, he pono ka lawe ʻana i aho (kaula) lōʻihi loa. No laila inā makemake ʻia nā iʻa nui, e mākaukau. E nānā mai e ka mea heluhelu i nā moʻolelo waiwai aʻu i ʻike maka ai i ʻimi naʻauao no ka mākaukau. I kēlā me kēia wā hoʻoilo, hoe waʻa nā haumāna like ʻole mai nā kula he nui ma Hawaiʻi nei, a heihei nō hoʻi. I ka hoʻoilo o ka makahiki 2019, ua hoʻomaka ka hoe waʻa ʻana o nā haumāna ma ke kula kiʻekiʻe o Kamehameha ma Kapālama. ʻO ka mea mau i kēia kula, hoe waʻa nā haumāna ma kahi o Mokauea, ma ka moana i waho o Mokauea, a ma ʻō a ma ʻaneʻi ma nā kai like ʻole, e laʻa ʻo Ala Moana a me Waikīkī. I ka makahiki 2019, ua huli kekahi waʻa o lākou ma ka moana. Auē! ʻO ka pilikia, ʻaʻohe ʻumoki ma ia waʻa. ʻO ka ʻumoki ka mea e pani ʻia ai kekahi puka liʻiliʻi loa ma ka waʻa i ʻole e komo mai ke kai i loko. Akā naʻe, ma muli o ka ʻole o ka ʻumoki ma ia waʻa, komo mai nō ke kai i loko o ka waʻa! ʻO ka hopohopo aʻela nō ia o nā kiaʻi o nā haumāna, iā lākou ma ka moku palekana. No laila, ua kau akula nā kiaʻi i nā haumāna o ia waʻa ma luna o nā paikikala kai, nākiʻi ʻia ka waʻa i ka moku palekana no ke kauō ʻana i kapakai, a hoʻi lākou a pau i uka me ka palekana. He mea liʻiliʻi loa ka ʻumoki ma nā waʻa, akā inā loaʻa ʻole kēia mea liʻiliʻi e nui ana nō ka pilikia. He iʻa no ka moana, he aho loa kū i ke koʻa. ʻAʻole wale nō ma ka waʻa e aʻo ai i ka mākaukau. He moʻolelo hou aku kaʻu no ka hoe kaiaka ʻana. ʻOiai ʻo ka hāʻulelau ka wā e hoe kaiaka ai nā kula kiʻekiʻe o Hawaiʻi nei, ʻakahi a hoʻomaka ʻia ke kau hoe kaiaka ʻana ma nā kula kiʻekiʻe. A ua mālama ʻia ka heihei hoe kaiaka mua loa ma ke Ala Wai. Nui loa nā ʻōpio i kēia heihei! A nui nō hoʻi nā waʻa kaiaka i huli! ʻAʻole he mea maʻalahi ka hoe kaiaka no ka mea paʻakikī ka hoʻokaualewa ʻana i ka waʻa kaiaka. ʻO kekahi o nā ʻōpio, ua wikiwiki a ʻeleu ko lākou kau hou ʻana i ke kaiaka ma hope o ka huli ʻana. A ʻo kekahi mau ʻōpio, kā! Ua paʻakikī a lohi ke kau hou ʻana i ke kaiaka. Ua pilikia paha lākou i ka nui o nā waʻa ʻē aʻe e heihei ana ma kahi o lākou. Aia nō ka makani e pā ana, a ʻo ke kai hoʻi e kō ana ma ʻō a ma ʻaneʻi. Aia lā! Ua ʻike ʻia nā ʻōpio i maʻa a mākaukau, a pēlā nō ka ʻike ʻana i ka malihini o kekahi o nā ʻōpio i ka hoe kaiaka ʻana. Akā nō naʻe, ua hoʻomau a ʻonipaʻa lākou a pau. Eia kekahi moʻolelo hope loa, ua pili i ka heʻenalu ʻana. I kekahi lā ma hope o ke kula, ua hele pū au me koʻu hoa e heʻenalu i kahakai. Akā ua wikiwiki māua ma muli o ka ʻeuʻeu i ka heʻenalu ʻana. ʻAʻole māua i noʻonoʻo pono a ʻohiʻohi pono i nā lako heʻenalu. I ko māua hōʻea ʻana aku i ka hale, ua holo wikiwiki māua e kiʻi ai i nā mea pono no ka heʻenalu ʻana, a holo akula māua i kahakai. Kā! Ua poina ʻia ka uepa a me nā kaula o nā papa heʻenalu! No ko māua ʻiʻini nui e heʻenalu, ua hoʻoholo māua e heʻe aku me ka ʻole o ua mau lako nei. A i ka heʻenalu ʻana ua paʻakikī a pūʻukiʻuki nō hoʻi! I ke kū ʻana ma ka papa heʻenalu, paheʻe ihola māua i ke poʻi ʻana o ka nalu me ka ʻole o ka uepa. Auē! Lilo nā papa i ka nalu me ke kaula ʻole. Ua pilikia nō hoʻi māua i kēlā lā. E ka mea heluhelu, eia hoʻi nā haʻawina aʻu i aʻo ai mai kēia mau moʻolelo. He mea liʻiliʻi loa ka ʻumoki ma ka waʻa, akā inā loaʻa ʻole kēia mea liʻiliʻi, he pilikia nui ka waʻa. He iʻa no ka moana, he aho loa kū i ke koʻa. E like hoʻi me nā ʻōpio ma ka heihei hoe kaiaka, e hoʻomau a ʻonipaʻa ʻoe i nā mea a pau ma ke ola. Inā he mea iki a he mea nui paha, e hoʻomau a ʻonipaʻa mau. Mai hopohopo i ka pā ʻana o ka makani, ke kō ʻana o ke kai, a me nā kānaka ʻē aʻe e nānā ana iā ʻoe. E nānā i ke kuamoʻo pololei o kou ola ponoʻī. He ʻaʻaliʻi kū makani nō ʻoe, ʻaʻohe makani nāna e kulaʻi. A e aʻo! Mai hele wikiwiki i kahakai no ka heʻenalu ʻana. I kou hoʻomākaukau ʻana e hele i kahi wahi, e ʻumia ka hanu. He mea iki ka uepa a me ke kaula, akā me ka ʻole o kēia mau mea ʻelua ua hōʻaʻano ʻia māua i ka heʻenalu ʻana. E mālie i kou hoʻomākaukau ʻana. Ua ahu ka imu, e lāwalu ka iʻa. © Keanu Suyat-Okamoto 2024 ko mua ko hope

Kahanu Cuban < hoʻi hope Ola ka ʻĪ, Koʻolau Kahanu Cuban 1 Malaki 2023 https://vimeo.com/835242660 Mālama ʻia kēia ʻaha hoʻoulu ʻōlelo Hawaiʻi ma ka mahina ʻo Pepeluali, makahiki 2023. Hui pū nā kula kaiapuni o Oʻahu nei, pēlā pū me nā ʻohana a me nā hoa e kākoʻo ana i ka ʻōlelo makuahine o kēia lāhui aloha. ko mua ko hope

Kaleikaumaka Fisher < hoʻi hope Wailuku Malu nō i ke Ao Kaleikaumaka Fisher 29 Kepakemapa 2025 Mai ka nuku o Puʻu-o-Kane a hiki aku i ke kualapa ʻo Maunaleo, ua laha loa ka inoa ʻīʻī. E nā makamaka mai Hawaiʻi a i ka mole o Lehua. I nā Hawaiʻi ʻoiaʻiʻo, maopopo wale aʻe kēia awāwa kaulana o ka ʻāina. ʻO ia kahi i pana ʻia ʻo Kaʻuwaʻupali me Kepaniwai no ka hoʻi hou ʻana o ka wai i uka hoʻi o Ao. He aha ko ʻoukou ʻike ma mua nō o ke au iā Ka Naʻi Aupuni, iā Kaʻiwakīloumoku hoʻi? E ola ana a e mōakaaka ana nō nā inoa ʻāina o ke awāwa lipo i ka lehua me ka ʻōpiko, ʻo ʻĪao, ua malu i ke ao. E malu hoʻi kāua i nā inoa o ka ʻāina, me ka hoʻohanohano ʻana iā ia. Na ka mea kākau nō, a he oli ke puka aku. I uka hoʻi au o Kawela, Wela nopu ka lā e kau nei I uka o ka palena ʻo Māniania Niania ka ʻalā o lalo nei I uka hoʻi o Kaʻalāholo I ke alo o Kūkaʻemoku Mokuhia ka wai ʻo Kinihāpai Lāua ʻo Poʻonāhoahoa ē I luna aʻe o Puʻu Kukui I ālai ʻia e ka ʻohu I laila e hālāwai nei ‘O Kapilau me Kahoʻolewa I lalo loa i ka wai huʻi a Kāne I Olopio nā ēwe lani o Hawaiʻi E hoʻomalu nei iā Kapela kapu Kapela kapu o Kākaʻe ‘A‘ole nō o ka‘e mai Maiā Kapawa a hiki aku Iā Kalanikuʻihonoikamokukekaulike ē Nā iwi a Holoholokū, Kūkaniloko, A hiki aku i Waipiʻo ʻO ʻĪao malu i ke ao Ua pau, ua hala nā aliʻi kaulana, a koe wale hoʻi nā kini pua o nā ewe lani. Ua papani ʻia maila ka uka o Kapela, ʻaʻohe nō mea nāna e kau aʻe i ka paepae kapu o Līloa. Aia naʻe, ua mau mai kēia mau inoa hiehie. No laila, ke hōʻike ʻia aku nei he māmala iki o nā inoa, a me nā moʻolelo o kuʻu ʻāina i aloha nui ʻia ʻo ʻĪao ke awāwa kaulana o Wailuku. ʻO Kawela ka mua ʻo ia nō ka palena o ka waha o ʻĪao, mai ka muliwai o Wailuku (ʻo Kapela hoʻi) a hiki aku i kahi e kū nei ka pā komohana o ke awa kū moku o Kahului. I uka pono o kēlā, aia nō nā heiau ʻo Halekiʻi me Pihana, a ua mau nā paepae o lāua a hiki i kēia mau lā. I kou holo ʻana i uka, kāʻalo ʻia ka luakini ʻo Kaʻahumanu e kū nei ma kahi o ka pāka ʻo Honoliʻi. I ka wā i hala ua kū nō ka heiau ʻo Waiakamākēhā. ʻOi Edward Bailey e kūkulu ana i ka hale pule, ua hoʻohana hou ʻia nā pōhaku o ka heiau kahiko. Ke ʻoe komo i ka waha o ke awāwa, kū ā moana ʻelua mau puʻu kiʻekiʻe ma kou mau ʻaoʻao ʻelua. ʻO ko ka lima hema (a me ka Hema maoli), ʻo ia nō ʻo Maunaleo. I ko ka ʻākau, aia nō ke kū nei ka Puʻu-o-Kāne. I mālaʻe ka lā mākaʻikaʻi, e ʻike ʻia nō paha ka wēkiu e ʻoi aʻe nei ma luna hoʻi o nā mauna e hālāwai nei. ʻO Puʻu Kukui ia me kona pali kahakō lele a koaʻe. I ia piʻina, e walea i ka makani ʻolu o ka ʻāina ʻo ka pā ʻana mai o ka makani lawe mālie. I uka nō o kēlā, aia nō ka palena maoli o ke awāwa, ʻo Māniania, aia ma kahi o ka pāka ʻo Kepaniwai. I ka wā kahiko, ʻaʻohe nō mea e komo iki ana i loko o laila me ka ʻae ʻole a ka mōʻī. A na ka mōʻī nā hua uluwehiwehi a pau pono i loko o ʻĪao. Na ka mea ʻĪ hoʻi ka waiwai o ke owāwa malu i ke ao. I uka aʻe o Māniania, aia nō kahi e hui ai nā kumu wai o ʻĪao uka, ʻo nā kahawai nui koʻikoʻi, ʻo lāua nō ʻo Kinihāpai me Poʻonāhoahoa. ʻO Nākalaloa ke kumuwai no Poʻonāhohoa. ʻO Aʻe, he kahawai ʻololī ia e kahe mai nei mai ma uka o kahi o ka pāka ʻo Kepaniwai. A laila aku, koe wale nā wailele hunehune i nā pali lipo i ka ulu lāʻau. Ma uka o ka huina wai o Kinihāpai lāua ʻo Poʻonāhoahoa, aia nō kahi pālahalaha, ʻo Kaʻalāholo kēlā, hiki nō ke holo wāwae i loko lilo o ka wao ma o kēia wahi kula. Iā ʻoe e piʻi ana, e ʻalawa aʻe i ka ʻākau, i ka ʻaoʻao o Puʻu-o-Kāne, aia nō ke kū kiʻe nei ke “kui” kaulana o ka ʻāina, ʻo ia kai kapa ʻia ʻo Kūkaʻemoku e nā kūpuna Hawaiʻi ʻoiaʻiʻo. Mau nō kona inoa haole ʻo “Kui o ʻĪao” a kakaʻikahi wale hoʻi ka lohe ʻana i kona inoa maoli. Mai nō a hōʻole i ka manaʻo a me ke akamai o nā kānaka nāna kēia inoa, a e hoʻomau aku kākou. Aia ma kahi o laila i hūnā ʻia ai ke ana kaulana o ka ʻāina. Ma uka paha, ma kai paha, i kahi ʻē paha, kahi i hūnā ai ke awa loa, kahi i hoʻokau ʻia ai nā iwi o nā lani Hawaiʻi i hala aku. ʻO kēia ana, ʻo ʻOlopio kahi ona. I ka huli ʻana aku i nā puke hoʻonaʻauao, me he mea lā, moe ke ana ma lalo o kahi e kahe mau ai ka wai huʻihuʻi. I laila nō nā ēwe lani mai Hawaiʻi a i Niʻihau, ka Moʻo ʻo Ulu me Nanaulu. ʻAʻole nō i kana mai kona weliweli, hahana, a me kona mana. Pehea lā nā moepū? ʻAʻohe nō mea nāna e kūʻai i ka hōʻoilina āiwaiwa o ke ēwe Hawaiʻi. Iā Kalākaua e noho aliʻi ana, ua huakaʻi ʻo ia i loaʻa ai ke ana, nā iwi, a me nā moepū. ʻAʻohe nō mea a puka iki i kona huli ʻana, a ke moe mālie mau nei nō nā hulu ʻōʻō, me nā iwi i ke alo o nā pali kaulana o Kākaʻe. Ua noho kuaʻāina ke aliʻi nui o Kākaʻe i ka uka o ʻĪao. Hapakuʻe paha kāna ʻōlelo, a ʻaʻole i lawa kona aʻoaʻo ʻana no ka noho aliʻi ‘ana. Mākiʻa, na kona kahu ka hana ali‘i. Aia naʻe, ua loa‘a nō iā ia he keiki, ‘o Kahekili I (ʻaʻole nō ia ʻo Kahekilinuiʻahumanu). Wahi a S. Kamakau, ʻo nā iwi aliʻi mua i hoʻomoe ʻia ʻo Kapawa, ka mōʻī o Hawaiʻi mokupuni i ka wā o ka hiki ʻana mai o Pili mai Uporu, Kahiki mai. I ka hiki ʻana mai o Paʻao me Pili, ua ʻauheʻe aku ʻo Kapawa i Lahaina, a i laila nō kahi ona i make ai. ʻO ka hope i hoʻokomo ʻia, ʻo ia nō ʻo Kekaulike a Piʻilani, ka makuakāne o Kamehamehanui, Kalolapupukaohonokawailani, me Kahekilinuiʻahumanu, he mau aliʻi kaulana. Ua hāʻule ua aliʻi nei i ka makahiki 1736. ʻOiai e hoʻomākaukau ʻia ana ka ʻau waʻa ma Kaupō e hoʻouka kaua ai iā Alapaʻinui, ua maʻi ka mōʻī i ka huki. Ua kūpilikiʻi a ua ʻike nā kāhuna ʻaʻohe mea iki e hoʻōla ai. ʻAʻole i liʻu iho, ua hoʻomaka koke ke alo aliʻi e ʻauamo i kona mānele. Iā lākou e hāpai ana, ua hala ke aliʻi ma Maui Hema i Kalekiʻi. Ua kau ʻia i ka waʻa a pae nō ke kino make i ke kahakai ʻo Kapoli, Maʻalaea. A laila aku, lawe ʻia ke kino i Loiloa ma ʻĪao a laila nō, hoʻomoe ʻia kona mau iwi i ke ana kaulana. I waena nō o ko Kapawa lāua ʻo Kekaulike mau hoʻolewa, he 600 mau makahiki a ʻoi aʻe paha ka wā o ka hoʻokomo ʻia ʻana o nā iwi i ka pali kāohi kumu aliʻi o ʻĪao. Koe nō nā moʻolelo ʻāina he lau, he kini. ʻAʻole i puni iki nā moʻolelo o nei ʻāina, a he paka ua wale hoʻi kēia kolamu e heleleʻi mai nei a pā i ke kualono. Hanini mai ka wai i loko lilo o ka wao akua lanipō. Aia ā hōʻea aku ka wai ʻuʻuku mai uka mai, e ulu ana paha a ʻaʻapo ʻia ka ʻike, a i ʻole, lilo paha ka wai i ka wai honua a Kanaloa. E nā mea heluhelu, e nā muʻo a nā aliʻi kaulana e moe mai nei i lalo o ka lulu o Kapela kapu o Kākaʻe, e ʻimi i nā moʻolelo o ko ʻoukou mau ʻāina ponoʻī. Ke kamaʻāina ʻoukou, e pā mai ana ka ua kilihune o ka ʻike, a koe wale ka mākaukau o nā ʻōʻō, ka ʻauwai, a me ka wawaele ʻana. © Kaleikaumaka Fisher 2025 ko mua ko hope

Noah Ellis < hoʻi hope He Hawaiʻi ʻOe Noah Ellis 31 Malaki 2022 ʻAuhea ʻoukou e nā keiki neʻepapa, nā mamo a Hāloa, nā kalo kanu o ka ʻāina, mai ka puka ʻana a ka lā i Haʻehaʻe a hiki i kona welo ʻana i ka mole ʻolu o Lehua, a me nā kānaka Hawaiʻi a puni ka honua, ʻanoʻai ka welina o ke aloha. I kēia manawa, aia kekahi mau kānaka e noho nei me ka manaʻo, ʻaʻole paha lākou he Hawaiʻi maoli. Pēlā paha kekahi mau kānaka ma muli o ko lākou nele ʻana i ka ʻike Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Hawaiʻi, a i ʻole no ko lākou hoʻokaʻawale ʻia ʻana paha mai ka moʻomeheu Hawaiʻi aku. He mea hoʻomanaʻo kēia, ua lawa ʻoe. ʻO ka wehewehena nōhie, ʻo ka moʻokūʻauhau ka mea e Hawaiʻi ai ke kanaka, no laila, inā he koko Hawaiʻi kou, he Hawaiʻi nō ʻoe. Akā, i koʻu manaʻo, aia ka pono ʻo ka hoʻokō ʻana o ka Hawaiʻi i ka loina o kona mau kūpuna. ʻO ia hoʻi ka mālama ʻana i ka poʻe a puni kākou, a me ka pili ʻana me ka ʻāina hānau o kākou, a me ka mālama ʻana i ka ʻāina no kākou a no kā kākou mau mamo. I kēia lā, alakaʻi ʻia ka nohona e nā lāhui nui o ke ao, e laʻa ʻo ʻAmelika, no laila hele a paʻakikī ka ʻike ʻana i ka mea pono. He paio kēia noʻu. Ua hānai ʻia au i kekahi ʻohana me ka ʻike liʻiliʻi o ka ʻike Hawaiʻi. He ʻike Hawaiʻi paha ko lākou, ʻaʻole naʻe lākou i hāʻawi mai iaʻu. Ua hele au i kekahi kula Kalikiano kahi i nui ʻole ai ke aʻo ʻana i ka moʻomeheu Hawaiʻi. I ka hopena, ua aʻo au naʻu nō ke koho e ʻimi i kaʻu mea e aʻo mai ai. Naʻu e koho e aʻo i ka ʻōlelo Hawaiʻi, a e komo i nā papa e aʻo mai ana i ka moʻomeheu Hawaiʻi. Pēlā koʻu hiki ʻana i kēia pae i kēia lā—ua koho au e hahai i ke ala o ke aʻo ʻana mai i ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻike Hawaiʻi. Ua piʻi nō au ma kēia pae, akā ʻaʻole i pau ka ʻike iaʻu, a ke hoʻomau aʻe nei nō i ke aʻo. E kuʻu hoa heluhelu, e aʻo mai paha ʻoe mai kaʻu moʻolelo. Inā manaʻo ʻoe, “ʻAʻole au he Hawaiʻi maoli,” e ahonui, a e ʻimi i kahi manawa kūpono e ʻapo ai i kou moʻomeheu Hawaiʻi. Inā pili kou moʻokūʻauhau i ka ʻāina nei, he Hawaiʻi ʻoe. Akā, e hoʻomau i ke aʻo ʻana mai i ka loina a nā kūpuna, ka ʻōlelo Hawaiʻi, ka ʻike Hawaiʻi, a me nā mea āpau āu e aʻo mai ai. He poʻi na kai uli, kai koʻo, ʻaʻohe hina pūkoʻa. ʻO ʻoe ka pūkoʻa, e kū ma loko o kou kai uli a me ke kai koʻo. Mai hopohopo, ua lawa ʻoe a e ʻapo wale i ka mea āu i manaʻo ai he pono. © Noah Ellis 2022 ko mua ko hope

Kailana Keen < hoʻi hope Ua Pau ʻo Waiola i ke Ahi Kailana Keen 5 ʻOkakopa 2023 Eia nā ʻohana ma Lāhaiana, Maui, ke luʻuluʻu nei i ke aloha. Hoʻokahi mahina aku nei, ua hele a pau loa ka nani o Lāhaina i ke ahi. Ua ʻā nā hale a me nā halekuʻi a pau loa, a ua hele kekahi mau kānaka i ke ala hoʻi ʻole mai. Nui loa aʻela nā leo uwē o ka lehulehu me ke kulu makawalu ʻana o ka waimaka i ka pau ʻana o ke ola o kānaka a me nā mea waiwai i ke ahi. ʻO kekahi o nā hale i pau, ʻo ia nō ka hale pule kupaianaha loa ʻo Waiola i kū ma ke alanui ʻo Waineʻe. Ma ia hale pule nō i mālama ʻia ai nā mea waiwai pili loa i ka mōʻaukala o ke aupuni ʻo Hawaiʻi, nā mikionali, a me nā kupapaʻu o kekahi o ko kākou mau aliʻi. Eia mai ka moʻolelo o ua wahi hale pule nei ʻo Waiola. I ka mahina ʻo Mei i ka makahiki ʻumikumamāwalu iwakāluakumamākolu, ua haʻalele ʻo Keōpūolani, ka wahine a Kamehameha Paiʻea, iā Oʻahu no Maui no ka hoʻolaha ʻana i nā haʻawina o ka Baibala Kahiko a me nā mikionali. Ua kauoha aku ʻo ia iā Reverend William Richards a me Reverend Charles Steward e hoʻokumu i ka hale pule mua loa ma Maui no nā kupa o ia wahi. I nā mahina mua loa o ko lākou hui ʻana, ʻaʻohe hale e hālāwai ai, no laila, ma ke one nō i mālama ʻia ai. ʻAʻole i lawa kēia noho ʻana ma ka hale kaupoku ʻole. Ma ka lā ʻumikumamāhā o Kēkēmapa i ka makahiki ʻumikumamāwalu iwakāluakumamāwalu, ua hoʻoniho ʻia ka pōhaku kihi i ke alanui ʻo Waineʻe, ʻo ka hoʻomaka aʻela nō ia o ke kūkulu ʻana. I kēlā manawa, ua kapa ʻia ia hale pule ʻo Ebenezer. Ma hope o ke kūkulu hou ʻana i ka makahiki ʻumikumamāwalu kanakolukumamālua, ua kapa hou ʻia ʻo ia i ka inoa ʻo Waineʻe, a kapa hou ʻia ʻo Waiola i ka makahiki ʻumikumamāiwa kanalimakumamākolu ma hope o ka hoʻolaʻa hou ʻana. He hale pule waiwai loa nō ia ma muli o kona kūkulu ʻia ʻana e nā mikionali mua ma Hawaiʻi a me ko lākou mālama ʻana i nā mea waiwai. No nā mikonali, ʻo kēia kūkulu ʻia ʻana o ia hale pule, he mea nui ia no ka hoʻolaha ʻana i ko lākou manaʻo a puni ʻo Hawaiʻi. Wahi a Mike Smola, ke alakaʻi hōʻikeʻike ma Hawaiian Mission Homes, ka waihona pili loa i ka hale pule ʻo Waiola, ua pau nō kekahi mau mea waiwai loa i ke ahi. He mau kiʻi pena a he mau kiʻi i kahakiʻi ʻia e Edward Bailey, kekahi o nā mikionali mua loa. Eia hou hoʻi, ua pau nā puke hoʻomanaʻo a me nā leka a Reverend William Richards a me Reverend Charles Steward, a me nā kuamoʻo ʻōlelo kahiko o ka hale pule. He mau palapala waiwai loa nō ia no ka hoʻopaʻa ʻana i ka mōʻaukala o ua hale pule nei a me nā kuleana a me ka manaʻo o nā mikionali o ia manawa. He hōʻike hoʻi kēia no ke koʻikoʻi o ka mālama pono ʻana i nā waihona ʻē aʻe, kahi e mālama ʻia ai nā mea waiwai o ka mōʻaukala Hawaiʻi a me nā mea koehana. ʻO nā aliʻi i kākoʻo nui i kēia haʻawina a nā Kalikiano, e laʻa ʻo Keōpūolani, Kaumualiʻi, Kauikeaouli, a me Nāhiʻenaʻena, ua kau ʻia ko lākou mau kino kupapaʻu ma laila. Ua pau nō ko lākou mau kia hoʻomanaʻo i ke ahi. Auwē! Nui ke aloha. ʻOiai, he kaumaha nui ka nalo ʻana o ia hale pule, ua piʻi aʻe nō ka ʻonipaʻa mau ʻana o nā limahana ma laila. I nā wā mua i pilikia ai ua hale pule nei, hoʻomau nō lākou i ke kūkulu hou ʻana, a pēlā ana paha i kēia manawa. ʻAuhea ʻoukou e ka poʻe aloha i kēia lāhui, e kōkua mai ʻoukou. Inā ua pā kou naʻau a makemake ʻoe e kōkua i ke kūkulu hou ʻia ʻana o ka hale pule ʻo Waiola, e kaomi i kēia loulou: https://www.waiolachurch.org/page/give . Ma laila nō e lū aku ai i ke kālā i mea e kākoʻo ai i ke kūkulu hou ʻia ʻana o ka hale pule ʻo Waiola. © Kailana Keen 2023 #kuikalono #aina #moolelokahiko ko mua ko hope

Keahi Johnson < hoʻi hope He Minamina! He Huakaʻi Hoʻi ʻOle! Keahi Johnson 15 ʻOkakopa 2021 Ua hānau ʻia ʻo Bernadine Luana Maio ma ka lā 16 o ka malama ʻo Kēkēmapa i ka makahiki 1947, a kau aʻela i ke ala hoʻi ʻole i ʻAukake nei. Ua piha iā ia nā makahiki he 74. Ma hope iho ka hala ʻana o kekahi mau mahina, aia hoʻi ma ka Pōʻakahi, ka lā 17 o ʻAukake ua lele akula kona ʻuhane a hala akula ma kēlā ʻaoʻao o kēia ola ʻana. Hū wale koʻu aloha i nēia kūpaʻa aloha ʻāina, ka mahaoʻo poʻokela o ka iwikuamoʻo i hānai aku i nā moʻopuna. Kuʻu pili aloha i ka ʻehuehu a ka noe, kuʻu makamaka o kahi Makamakaʻole. Me ke kaumaha o ka naʻau iau e waiho ai i kēia kanikaunou e Bernadine, kuʻu wahi puna o Nā Wai ʻEhā, luʻuluʻu mai wau i kō aloha. Me ka paumākō, nāueue nā lāʻalo lau o Paukūkalo nei. Ke noho nei au me ka ʻū, me ka minamina i ka hale noho ʻole ʻia. Ua hele aku nō ʻoe i ke ala hoʻi ʻole mai. E ʻIhikapalaumāewa, ua pau, ua pau ka ʻike hou ʻana iā ia no ka manawa mau loa. Ua pau kona hehi hou ʻana i ka lepo o ka ʻāina aloha, eia naʻe kūpaʻa mau nā mole o ia ʻāina. Ua pau nō hoʻi ka lohe hou ʻia ʻana o kona leo, eia naʻe kani mau ka pihe o ia ʻalalā keiki. Ua pau ka ʻike hou ʻana i kou helehelena no ka wā mau loa, eia naʻe ʻo ʻoe kaʻu e hāʻupu aʻe nei. I kuʻu wā kamaliʻi, ua paipai maila kuʻu kupuna iaʻu e kūlia a loaʻa ka naʻauao. ʻUpu maila kekahi wā a māua i iho aku ai i ka ʻāina laʻa i kapa ʻia ʻo Maluhia. Hahai akula wau i kona meheu i ka muliwai ma waena o Waiehu a me Wailuku a kuhikuhi aku ʻo ia i ka loko iʻa kuapā a me ka loko iʻa puʻuone i kūkulu ʻia a haʻi maila ʻo ia he kuleana ko laila a i kekahi lā e ʻike ana wau i ia kuleana. I kēia manawa nō wau e noho nei me ka mehameha me ka minamina e kūmākena nei no ko kāua hui ʻole ʻana. He wā kēia no ka ʻehaʻeha a me ke kanikau, pēnei hoʻi ka ʻōlelo: Auwē kuʻu kupuna aloha ē! He hala uē, he hala uē He hala kūkū, he hala kukū He hala hōʻehaʻeha i ka ʻili He kumu hala, he kumu i hala Kū ke kumu hala ma ke puʻuone o Waiehu A kau nō i ka pūhala o Kealoha ē Auwē kuʻu kupuna aloha ē! O ka wai lua, o ka wai lua He ʻeha, he ʻehaʻeha I ke ahe ʻolu a ka makani hōʻeha ʻili Kilikili mai ke Kiliʻoʻopu I ka lehulehu ʻā a ka wahine kapu līlī e Ua pala ka lauhala, ua hina ke poʻo Iā ia nō ka lei ʻōpuʻu i Keakakilohi Auwē kuʻu kupuna aloha ē! ʻAuhea ʻoe e ka wahine ʻākeu, keu i ka ʻaʻa Noho akula paha ʻoe i ka welo o ka lani Haʻalele mai nei ʻoe iaʻu E hele, e hele nō ʻoe ē A hui kāua i ka laʻi o Maluhia I ke kanu ʻia ʻana o kona kino ā pili i ka ʻāina, ulu maila ka minamina i loko oʻu ma muli o kona hala ʻana aku. Akā naʻe hōlapu ke ahi i loko oʻu a koe iho ka lehu, hūʻaʻā aʻela ka ʻena ma muli o koʻu noho pūlō ʻana i ke anu o ke kilipue o kuʻu ea. Ma muli o ka maʻi ahulau e hoʻokaʻawale nei iā kākou i kēia manawa, ua hala ka manawa a māua e hui ai he alo ā he alo. He maka noeʻula nō e loku ai i ka pūkai, pehu ʻino ua mākole nei mai ka hāloʻiloʻi me ka hālanalana. Pōpilikia kuʻu naʻau i ka hala ʻana aku o ko māua hālāwai ʻana ma mua o kona huakaʻi hoʻi ʻole a ma muli o kaʻu huakaʻi ʻole ʻana i kahi i kanu ʻia ai nā iwi. Ke piʻi māhuʻahuʻa loa aʻe nei ka maʻi ahulau ma ʻaneʻi a ʻo kekahi poʻe, ua pau aku i ka pūheʻe i nā wahi kūkonukonu o ke anu o ka hoʻoilo, aia he mau haneli kino ola i pepehi ʻia e kēia maʻi ahulau. Aloha ʻino! Hoʻi akula ʻo ia a noho ma ka hale o nā ʻōpua a hoʻi akula wau i ka hale noho ʻole ʻia. © Keahi Johnson 2021 na Keahi Johnson ko mua ko hope

Kalaninuiahi Wilson < hoʻi hope No Kamakaʻeha Kalaninuiahi Wilson 1 Kepakemapa 2020 I mea e hoʻokō ai i kekahi pahuhopu ʻo Ka Ulu Hoi, ʻo ia ka hoʻopili ʻana i ka poʻe ma o ka ʻōlelo Hawaiʻi, e aʻo ʻia nā mea nui o nā moʻolelo o ka wā i hala. Ma ia mau manaʻo nui o ka wā i hala e hiki ai iā kākou ke hoʻoulu i kā mākou mau manaʻo e hoʻopili i ka poʻe Hawaiʻi ma o ke kākoʻo ʻana i nā nūpepa Hawaiʻi a pēlā wale aku. He mau hana na kūpuna mā i hana i ka wā i hala – ʻo ke kūpaʻa ʻoe ma ka wā paʻakikī, ʻo ke kākau nūpepa Hawaiʻi ʻoe, ʻo ka hoʻopahū ʻoe i nā ālaina i mua o ke ala, ʻo ka hoʻoulu ʻana ʻoe i ka hoi ma loko o ka poʻe kanaka ma ke au ʻoʻoleʻa, a pēlā wale aku. Like ia ka pahuhopu o nā nūpepa Hawaiʻi kahiko me kā mākou pahuhopu ma Ka Ulu Hoi, ʻo ia ka hoʻopili ʻana i ka poʻe Hawaiʻi. I kēia pahuhopu, e mahalo aku kākou i kekahi aliʻi Hawaiʻi i kūpaʻa ma kona wā paʻakikī ʻo ka hoʻokahuli aupuni, no ka pono o ko kākou lāhui a me ke ola mau ʻana o ka poʻe Hawaiʻi me ka ʻōlelo Hawaiʻi. He mahalo kēia ʻatikala i kēia wahine i kū ikaika no ko kākou lāhui, ʻo ia ʻo Lydia Liliʻu Loloku Walania Kamakaʻeha, ka pua i Paoakalani. Eia ka moʻolelo no kona ola mai kona wā i hānau ʻia ai a hiki i kona hoʻopaʻahao ʻia ʻana ma ʻIolani. I ka makahiki ʻumi kūmamāwalu kanakolu kūmamāwalu [1838], lā ʻelua o Kepakemapa, ua hānau ʻo Liliʻuokalani ma ka hale pili o kona kupunakāne i Pūowaina ma Oʻahu. ʻO Analea Keohokālole kona makuahine a ʻo Caesar Kapaʻakea kona makuakāne. I kona hānau ʻana ua lawe hānai ʻia ʻo ia i kaikaimahine na Abner Pākī lāua ʻo Laura Kōnia. No ia kumu, ua lilo ʻo Liliʻu i hoapili mau no ke kaikamahine ponoʻī a lāua ʻo Bernice Pauahi. Ma ke ola ʻana o nei aliʻiwahine, ua hana ʻo ia i nā mea like ʻole. Ua huakaʻi ʻo ia i ʻEulopa a ʻike aku i ka poni mōʻī o Kuini Vikolia, ua male ʻo ia me John Dominis, a ua hoʻokumu ʻo ia i ka Waiwai Noho Kahu o Liliʻuokalani i mea e mālama ai i ka poʻe keiki Hawaiʻi mai kēlā wā a me kēia wā ʻānō. Ua haku nō hoʻi ʻ o ia i nā mele no ke aloha a me ka hoʻopili ʻana i ka poʻe Hawaiʻi. ʻIke ʻia ka uʻi o ka ʻōlelo Hawaiʻi ma kāna mau huaʻōlelo, e like me kēia mela āna i haku ai no ka huli ʻana i kāna mea aloha. ʻAuhea ʻoe e Sanoe Hoʻopulu liko ka lehua Eia hoʻi au Ke kali nei i ka leo ʻO ka pane wale mai nō ʻOlu wau me he wai ala Honehone me he ipo ala Paila i ka nui kino E kala neia kino I piliwi ai i laila Pehea e hiki ai? E kō ai ʻo ka manaʻo Ke hea mai nei Water Lily Ke ao mai ʻoe iā kāua Eia aʻe nō ʻo Pelo Manu ʻahaʻi ʻōlelo Lohe aku nei nā kuhina nui A he ʻahahui ko Loma Ke ʻoni aʻela i luna E like me Likelike He hoa ʻo Liliʻuokalani no nā Kamehameha a hiki i ka hala ʻana o ka mōʻī ʻo Lunalilo, ka mōʻī muai koho ʻia ma ka paloka. Ma hope o kona hala ʻana, ua kōkua nui ʻo Liliʻu i kona kaikunāne ʻo David Kalākaua ma ka ʻohiʻohi paloka a me ka hoʻokūkū ʻana me Emma. Ua eo ʻo Emma iā Kalākaua, a ua lilo ʻo Kalākaua, ʻo ia ka mōʻī o Hawaiʻi. Ua lilo ʻo Liliʻu, ʻo ia ka hoʻoilina mōʻī wahine o Hawaiʻi. I ka hala ʻana o Kalākaua ma ka lā iwakālua o Ianuali, makahiki ʻumi kūmamāwalu kanaiwa, ua lilo ʻo Liliʻuokalani ʻo ia ka mōʻīwahine o Hawaiʻi. Ma ko Liliʻuokalani noho aliʻi ʻana ua haku ʻo ia i nā ʻano mele uʻi a nahenahe, ua kākau ʻo ia i kāna kumukānāwai no Hawaiʻi, a ua kū ʻo ia no nā kuleana o ka poʻe Hawaiʻi. He mahalo kēia iā Liliʻu no kāna mau hana kūikawā ma ke au ʻoʻoleʻa a paʻakikī no ka poʻe Hawaiʻi. Ua loli nui ka nohona o ka poʻe Hawaiʻi ma ka lā ʻumi kūmamāhiku o Ianuali, makahiki ʻumi kūmamāwalu kanaiwa kūmamākolu, ka lā i hoʻokahuli ai ke aupuni Hawaiʻi. No ʻewalu mahina i hoʻopaʻa ai ʻo Liliʻuokalani ma ka hale aliʻi ʻo ʻIolani. Ma kona hoʻopaʻahao ʻia ʻana ma ʻIolani ua kākau ʻo ia i nā moʻolelo a me nā mele e hōʻike aku ai i kona ʻeha no ka poʻe Hawaiʻi a me kona hoʻopaʻahao ʻia ʻana ma ʻIolani. Mau nō ka hanohano o ia mau mele a hiki i kēia lā – ʻo “Queens Prayer” kekahi mele, ʻo “Kuʻu Pua i Paoakalani”, ʻo “Aloha ʻOe”, a pēlā wale aku. Hiki mau iā kākou ke aʻo i nā mea like ʻole maiā Liliʻu mai, akā no kēia nūpepa e hoʻomaopopo ʻia nō kāna mau mele a me kona kākau moʻolelo ʻana ma ka ʻōlelo Hawaiʻi i mea e pili ai ka poʻe o Hawaiʻi nei ma kēia wā ʻoʻoleʻa. No laila e hāpai ʻia nei koʻu leo mahalo no kā kēia aliʻi mau hana kūpaʻa no ko kākou lāhui. He kumu alakaʻi ʻo ia no nā kānaka a pau ma Hawaiʻi, a me ka honua, no kona ʻoi kelakela ma ka hana e hoʻoulu ai i ka manaʻo o kākou. Ua kūpaʻa ʻo ia ma nā wā paʻakikī, ua kākau ʻo ia no nā mea nui o ka lāhui, ua kūʻē ʻo ia i ka poʻe i hoʻokahuli i ke aupuni, a ua hoʻoulu ʻo ia i ka hoi o ka poʻe Hawaiʻi i ke au ʻoʻoleʻa. No laila e hoʻomanaʻo kākou iā Liliʻuokalani no kāna mau hana me kāna mau ʻōlelo: “Never cease to act because you fear you may fail.” E holomua kākou me ke aʻo ʻana mai nā pōpilikia a me nā hemahema, e like nō hoʻi me ka hana a ka mōʻīwahine ʻo Liliʻuokalani. © Kalaninuiahi Wilson 2020 ko mua ko hope

Nā Lāhui ʻŌiwi Haʻalele ka Poʻe iā Chiapas, Mekiko no Kuakemala Kūlani Hagemann-Frank 17 ʻOkakopa 2024 E nā mamo a Hāloa, e maliu mai. Eia kekahi nūhou kūwaho aʻu e hōʻike aku ai i mua o ʻoukou. Pili kēia nūhou i nā kānaka a me nā lāhui ʻōiwi ma nā ʻāina ʻē. He pilikia nui i ulu ma kekahi kapa aku o ka Moananuiākea. Eia ka nūhou o ka pilikia o nā mamo a ke kūlina, he mau lāhui ʻōiwi nō. e heluhelu No ke Alu Like ʻAna Kamalei Krug 10 Pepeluali 2021 He moʻolelo nūpepa kēia e hoʻomaopopo ana iā kākou i ka waiwai o ia mea ʻo ke alu like ʻana. Ua kākau ʻia kekahi moʻolelo ma ka puke ʻo Braiding Sweetgrass e kekahi wahine ʻIlikini Potawatomi, e Robin Kimmerer. e heluhelu Ka Noho Kūʻokoʻa Lanakila ʻana o Kou ʻĀina Hānau Ponoʻī Keleka Falces 4 Kēkēmapa 2023 I kau ʻia maila i luna ke poʻomanaʻo i ʻike ʻia ai ka pono a me ke ʻano koʻikoʻi o ia mea no ka mau loa aku o ke ola o kekahi lāhui. ʻO ka noho kūʻokoʻa lanakila ʻana o kou one hānau ponoʻī ka wai kahe e lupalupa mai ai ka ʻāina. Ke kāʻili ʻia a ke hōʻaui ʻia akula hoʻi ua wai lā mai kou ʻāina aku, e pau pū iho ana nō hoʻi nā mea e lako pono ai ka nohona. e heluhelu O Pau Auaneʻi Kākou Kaʻula Kauikeaokea Krug 1 ʻOkakopa 2020 I ka lā iwakāluakumamākahi o Kepakemapa i ka makahiki ʻelua kaukani iwakālua, ua hoʻolaha ʻia kekahi uaki ma Nūioka e helu ana i ka manawa e koe nei ma mua o ka pōpilikia ʻana o ka honua i ka ua mea ʻo ke kāhuli ʻana o ke ʻano o ka lani (Climate Change). He ʻehiku makahiki ka nui manawa i koe a kau mai ua pōpilikia lā. Inā e hoʻoponopono ʻole kākou i ka nohona o kākou i kēia manawa ʻānō, e kō auaneʻi ka wānana a ua uaki nei. e heluhelu Ka Huakaʻi Kūkaʻi o ko Kauaʻi Laʻakea Chun 31 Malaki 2022 I ka ʻōʻili ʻana o ka lā i ka malama ʻo Iulai, i ka makahiki 2019, mākaʻikaʻi ihola wau me ʻehiku haumāna ma lalo o nā polokalamu ʻo Nā Pua Noʻeau a me Iwikuamoʻo. Hele aku nei ka huakaʻi i ka mokuʻāina ‘o Seattle i ka ʻāina kamahaʻo ʻo Tacoma. ‘O ka ʻāina ia o nā ʻōiwi Nisqually. e heluhelu No ka Wahine o ka Lani Kamalei Krug 1 Kepakemapa 2020 No ka Hawaiʻi, ʻo ka ʻāina ke kuaʻana, a ʻo kākou kānaka nā pōkiʻi. Pili ka ʻōlelo noʻeau ʻo “He aliʻi ka ʻāina, he kauā ke kanaka” i ke ʻano o ka mālama ʻana i ka ʻāina. Ua mālama ʻia ka ʻāina me ka ʻoi kelakela no ka mea he aliʻi nō ʻo ia. Pēlā pū nā lāhui ʻōiwi o ʻAmelika. e heluhelu

Puke 21 . Helu 3 . 15 Pepeluali 2023 Top Stories Check back soon Once posts are published, you’ll see them here. Check back soon Once posts are published, you’ll see them here. Opinion Check back soon Once posts are published, you’ll see them here. Climate Change Read More Check back soon Once posts are published, you’ll see them here. Urban Read More Check back soon Once posts are published, you’ll see them here. Video Play Video Play Video Magnificent Desert or Escalating Drought? Landscapes are not always what they seem. Play Video Play Video Vigil Brings to Light Environmental Crisis Collective expressions of solidarity are the key to long lasting change. Play Video Play Video Melting Away Glaciers and rising water levels in our oceans.

Kuehuikapono Seto Myers < hoʻi hope He Maʻi Kūloko Kuehuikapono Seto Myers 1 Nowemapa 2022 He kino liʻiliʻi loa ko COVID, pēlā nō hoʻi me ka maʻi ʻaʻai, me ka maʻi kuni, a me ke kunu kalea. Ma o kēia kino liʻiliʻi i ʻike ai ke kino kanaka i kona ala e pale ai a e ola ai. Na nā hunaola keʻokeʻo nō e pepehi i ua mau maʻi nei a make loa me ke kōkua ʻana mai nō hoʻi o nā lāʻau lapaʻau a me nā lāʻau koʻokoʻo. ʻO ka maʻi naʻe nona kēia ʻatikala, kahi maʻi hoʻi e nahunahu ana i ka noʻonoʻo o kākou, ʻaʻohe ona kino, ʻaʻohe ona niho e kekē mai ana, ʻaʻohe hoʻi ona lāʻau maoli no kākou e pakele ai. He haʻohaʻo wale nō ia. E kapa ʻia ana kēia maʻi he Historical Trauma e ka poʻe ʻepekema, ʻo ia hoʻi, he ʻehaʻeha kūloko, he ʻīnea nāna e hoʻohihia ana i kēlā me kēia hanauna ma hope o ka manawa i kū mua ai kahi pilikia. Pehea i ili ai kēia ʻano pilikia ma luna o ka poʻe kanaka? I ka wā nō i hoʻokolonaio ʻia ai ko Hawaiʻi nei, i ia wā nō i kupu maila ua mau ʻehaʻeha nei. Eia hoʻi kauwahi mea i hana ʻia: ʻo ka hoʻokahuli ʻia ʻana ʻoe o ke aupuni, ʻo ka ʻaihue ʻia ʻana ʻoe o ka ʻāina, ʻo ka pāpā ʻia ʻana ʻoe o ke kanaka ʻaʻole e ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ka hoʻokaʻawale ʻia ʻana ʻoe o ka ʻohana, a he mau mea hou aku nō hoʻi. Ua hoʻolei ʻia akula kēia maʻi ʻehaʻeha o ka noʻonoʻo me he ʻupena lā a hihia maoli akula ka lāhui Hawaiʻi holoʻokoʻa. Ma muli paha o ka ʻike ʻole o ka poʻe nona ka maʻi a me ka hoʻomau ʻia ʻana o kēia hana kolonaio, ua kū hou kēia maʻi i nā hanauna ʻōpio, a lawe akula lākou i ka maʻi i ia hanauna aʻe. ʻO ka hana hoʻoluhi a pōpilikia i kū ʻole i nā loina kanaka kekahi o nā kumu i mau ai ka pilikia i loko o kākou, e laʻa hoʻi ka inu lama, ka hili mau ʻana i ke keiki, ka ʻuʻumi ʻana i nā noʻonoʻo kaumaha, ka hōʻole ʻana i ke aʻo ʻike kupuna, ka minamina ʻole ʻana iā kākou iho, ka noʻonoʻo ʻihaʻiha, a pēlā wale akula (Pukui et al. 1972, 260 Paglinawan et al. 2020, 56). I kēia manawa, he pono ka mea kākau e hāpai aku i wahi manaʻo. E hoʻomaopopo mai e kuʻu makamaka heluhelu, mai nō a hoʻāhewa wale aku i ka poʻe kūpuna a me ka poʻe mākua o helu ʻia ʻoukou me nā mea keu a ka mahaʻoi. ʻO ke kuleana hoʻi o kākou, ʻo ia nō ka hoʻoponopono ʻana iā kākou iho a me ka hoʻāʻo ʻana e kāpae aku i nā mea kūpono ʻole i ʻole hoʻi e mau ai nā pilikia i nā hanauna e hiki mai ana. E kuʻu lāhui ē e pōpilikia nei i nā hopena o ka hana ʻino a nā malihini, e kuʻupau ana nō kākou i ka māihi ola ʻana. I loko o ka wā weliweli, ka wā ʻinoʻino, ka wā e kikiki ana ka wela a ka lā a panoa ka ʻāina, ka wā hoʻi e noʻonoʻo ʻia nei ʻaʻohe pakele iki, ʻaʻohe hoʻi kahi e ʻauheʻe aku ai, i ia wā, aia hoʻokahi wale nō mea e mao ai ka ʻinoʻino, e pau ai ka weliweli, a e ola ai kākou. He kēhau hoʻomaʻemaʻe ia palekana, ʻo ke aloha. Ma o ke kēhau hōʻoluʻolu e mōhala mai ai ko kākou naʻau. Ma o ia kēhau kū mauna e komo mai ai ke aloha a me ka wiwoʻole a piha nā hakahaka o loko. Ma o ka heleleʻi ʻana maila o ke kēhau e hoʻomaʻemaʻe ʻia ai nā hemahema. Ma muli o ke aloha i aʻo ʻia e nā kūpuna e ʻākelekele ai kākou i nā pōʻino i hekau akula i luna o lākou. ʻAʻole nō kākou e noho pohō nei i ka ʻupena a ke kolonaio. I ke kamaʻilio ʻana aku nei me kuʻu māhoe, ʻo ia hoʻi ʻo Kalanikumupaʻa, ua hāpai aʻela ʻo ia i mau manaʻo ʻano nui no ka wehe ʻana i nā kaula o ua ʻupena nei. ʻO kāna papahana ʻimi noiʻi ma ke kulanui ʻo Stanford, ʻimi akula ʻo ia i ke alahele e pono ai ka mauli ola o ka lāhui Hawaiʻi i kēia au me ke komo pū ʻana nō hoʻi i ka moʻomeheu a me ka ʻōlelo ma ka papahana hoʻōla. ʻŌlelo ʻo ia, he mea kōkua nui ka ʻōlelo a me ka moʻomeheu ʻōiwi, a ua ʻikea kēia ma nā papahana ʻimi noiʻi i hana ʻē ʻia (Pomerville et. al 2018). Eia nō naʻe, ʻaʻole i hoʻolaha ākea ʻia kēia mau haʻawina i mua o ka lehulehu o waho o ke kulanui. Ua maopopo ʻē naʻe kēia i kekahi mau ʻohana e pūlama nei i nā loina kanaka, ʻaʻole paha kēia ʻatikala no lākou. No ka poʻe i kamaʻāina ʻole i kēia mea he historical trauma, no lākou e hāpai ʻia ana akula kēia manaʻo no ua kumuhana koʻikoʻi loa nei. I loko nō o ke ʻāʻumeʻume nui ʻana o ka poʻe kānaka i nā pilikia o ka hoʻokolonaio ʻia ʻana, he pakele ko kākou ma o ka ʻike leʻa ʻana a me ka hoʻomaopopo leʻa ʻana paha i ua pōpilikia nei a pēia pū me ke alu like ʻana i ka hoʻopulapula ʻana i nā kānaka ʻōiwi a pau. Penei paha kākou e hana ai: E aloha i ka ʻōlelo a me ka moʻomeheu. Aia nō a minamina ʻia kēia mau kūkulu ʻelua o ke ola Kanaka, a laila, e lilo ana lāua i mau puʻukalahala a i mau mea e hoʻohanohano ai i kēlā me kēia lā o ka noho honua ʻana. E hoʻomau aku nō! I lapaʻau ka moʻomeheu, i lapaʻau hoʻi ka ʻōlelo! E aloha i nā wahi e mālama ana i nā Kānaka Maoli ma o ko kākou mau loina ola ponoʻī, e laʻa hoʻi ka lāʻau lapaʻau, ka hoʻoponopono, ka lomi, a pēlā wale aku. Me ke aloha nō ia mau wahi e lilo ai lākou, ʻo ia nō ke kahua o ke ola Kanaka. E aloha i nā kūpuna, i ko lākou noho manawaleʻa ʻana i nā manawa a pau. ʻAʻohe o lākou pī iki. Inā kipa maila kahi kamaʻāina a i ʻole kahi malihini, mālama ʻia nō ʻo ia ma ke ʻano he makamaka, he ʻohana. I māhuʻi kākou iā lākou ala, a laila, e hānai ʻia maila kākou a māʻona, a e lilo nā kua nāwaliwali i waʻawaʻa. E aloha i ka wā ma mua, penei kākou e holomua ai. I kuʻu ʻohana, ʻōlelo ʻia ua hiki ke hoʻoponopono maoli ʻia ka wā i hala loa akula aia wale nō a moʻolelo ʻia ka moʻolelo o ka wā kahiko a mahalo ʻia ka poʻe kūpuna i loko nō o nā pōpilikia. ʻO ka hoʻohanohano ʻana akula iā lākou, he mea hoʻi ia e kōkua ai iā lākou i ko lākou wā e noho ana. E aloha hoʻi kākou kekahi i kekahi i ʻole hoʻi e kaumaha ai i nā mea ʻinoʻino e ʻauamo ʻia ana aʻela. E ʻimi kākou i poʻe ʻohana a i makamaka paha nona ka hilinaʻi, a loaʻa, ʻo ka pānaʻi ʻana akula nō ia o kākou i nā luʻuluʻu kaumaha a me ke aloha. ʻO ka mea nui naʻe ma ʻaneʻi, ʻo ka hilinaʻi aku hilinaʻi mai o nā mea a pau. E like me ka mea i kākau ʻia ma luna aʻe, he hana pilikino nō ka hoʻokuʻu ʻana i nā ʻupena ʻehaʻeha e kāohi ana iā kākou iho. A ʻo ke kanaka nāna e hoʻohalahala wale ana iā haʻi no kāna hana, he lapuwale ia, a e kōkua ana ia i ke ō ʻana akula o ka pōpilikia. ʻO ka mea aloha, ka mea lokomaikaʻi, ka mea haʻahaʻa hoʻi, aia nō ke ola iā ia. E ka mea heluhelu, ua hōʻike ʻia aʻela he wahi maʻawe wale nō o kēia maʻi kūloko nāna e hoʻohihia maila iā kākou. ʻAʻole naʻe i pau iki ka ʻike i ka mea kākau, aia wale nō kēlā i ka poʻe i ʻoi loa aku ko lākou naʻauao, ko lākou ʻike, a me ko lākou makahiki. Akā naʻe, i kēia au e loiloi mau ʻia ana ka waiwai o nā ʻōlelo a me nā moʻomeheu o nā lāhui ʻōiwi o kēia honua, he kūpono a he mana ka loaʻa ʻana iā kākou he mau laʻana e kākoʻo aku ana i ke koʻikoʻi loa o kēia mau mea ʻelua. Eia kekahi, he hana paʻakikī loa ka pakele ʻana i ia ʻupena nāna kākou e hihi ʻino ana. ʻAʻohe neʻe, ʻaʻohe hoʻi ʻoniʻoni nāna e pahemo iki aku i ka hihia o kākou, aia wale nō a alu like maila kākou i ka hana hoʻōla lāhui, aia wale nō a aloha ʻia nā loina kuʻuna, ka ʻohana, a me ka lāhui. © Kuehuikapono Seto Myers 2022 ko mua ko hope

Kauhi Gample < hoʻi hope ʻAʻole Lawa ka Papa Kamaʻilio Hoʻokahi ma ke Kulanui Kauhi Gample 28 Pepeluali 2021 ʻAuhea ʻoukou e nā ʻōpuʻu lehua e uluwehi ai nā paia o Kawaihuelani. ʻO au kekahi i hoʻomanawanui i ka paka ua o Waʻahila. Lōʻihi ka huakaʻi ʻana o ko kākou waʻa e pae ai i Kapaʻa, a ua hōʻea nō. No laila, ʻo kēia ka manawa e hoʻoponopono ai i ia waʻa no nā pōkiʻi. ʻO ka pahuhopu a nā haumāna e aʻo ana i ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ia nō ka walewaha. Eia naʻe ka pilikia: ʻaʻole lawa ka papa kamaʻilio hoʻokahi no ka hoʻokō ʻana i ia pahuhopu. He kuleana nui ko Kawaihuelani, ʻo ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi. Na lākou ka hoʻokumu ʻana i nā papa ʻōlelo Hawaiʻi a me nā moʻohaʻawina, nā papa koina, nā papa koho, a pēlā aku i mea e paʻa pono ai ko kākou waʻa. Akā, nāwaliwali ka māhele o ke kamaʻilio ʻana. Hoʻokahi wale nō papa kamaʻilio i ke kekelē lae pua ʻōlelo Hawaiʻi, a he papa ʻekolu haneli ia. Inā pēlā, i hea e hoʻomaʻamaʻa ai nā haumāna ma nā pae ʻē aʻe i ka ʻōlelo ʻana? Aia ka pono ʻo ka hoʻokumu ʻana i nā papa kamaʻilio ma nā pae a pau. A eia kahi mea e ulu ai ka hoi. ʻOkoʻa nā pono o nā haumāna pākahi. ʻO kekahi o nā haumāna, maʻa lākou i kekahi ʻano o ka ʻōlelo ʻana, no ka hele ʻana paha i ke kula kiʻekiʻe i aʻo aku i ka ʻōlelo Hawaiʻi, no ka hele ʻana paha i ke Kula Kaiapuni, a i ʻole no ka noho ʻana me nā mākua ʻōlelo Hawaiʻi. A ʻo ke koena, ʻakahi nō ā hoʻomaka i ke aʻo ʻana mai i ka ʻōlelo Hawaiʻi. He hōlona nō. ʻO ka hana maʻa mau, hui pū nā haumāna āpau i ka lumi papa like i ka makahiki ʻekolu. Akā ke hui pū lākou, ʻokoʻa loa ke kūlana o ka maʻamaʻa o ua mau haumāna lā i ka ʻōlelo ʻana. Penei e hoʻokumu ʻia ai ka hilahila a me ka manaʻo kānalua i nā haumāna maʻa ʻole i ka ʻōlelo, a manaʻo ihola, “ ʻAʻole wau mākaukau.” Me he ʻōpuʻu lehua lā ka ʻiʻini e ulu ana i loko o ka haumāna i maʻa ʻole i ka ʻōlelo. ʻO kēia ka ʻiʻini a ka haumāna e hoʻomau ai i ke aʻo ʻana. He mea haki wale ia, a aia nō a mālama ʻia, mohala nō ka lehua i ke keʻekehi ʻia e ka ua. Aia hoʻi i kēia wā o ke kānalua a me ka haki wale, aia ka pono ʻo ka mālama. I mea e kākoʻo ai a e kīpaipai ai iā lākou e holomua, ua pono ka hoʻolako ʻana i ka manawa kūpono no lākou e hoʻāʻo ai, e kāpae i ka manaʻo kānalua a e waiho i ka hilahila a e hoʻoikaika i ko lākou waʻa. No laila, e hoʻokumu paha ʻo Kawaihuelani i kekahi mau papa kamaʻilio hou, kahi a nā haumāna e hoʻomaʻamaʻa ai i nā mea i aʻo ʻia i ko lākou mau pae ponoʻī. ʻEhā mau papa ʻōlelo Hawaiʻi hōlona mai ka papa 101 ā i ka papa 202. Akā naʻe, ʻaʻohe papa kamaʻilio hōlona o ka makahiki ʻekahi a me ʻelua. I ka hui ʻana o kēia mau haumāna i kā lākou papa ponoʻī, hoʻēmi ʻia ke kānalua o loko. ʻO ka hopena ka hoʻomaka ʻana o ka haumāna i ka hoʻopuka ʻana i ka ʻōlelo. ʻO ia ka māhele ʻoi aku o ka paʻakikī no nā haumāna i maʻa ʻole i ka ʻōlelo. A, ke puka kāna ʻōlelo, he kai malino e holo ai kona waʻa. I kēia manawa, loaʻa ka papa kamaʻilio i ka makahiki ʻekolu wale nō a nele hou nā haumāna makahiki ʻehā i ka papa kamaʻilio ʻole. A pehea e mahuʻi ai i ka mākaukau o nā haumāna no ka ʻōlelo ʻana ma mua a ma hope o kēlā papa kamaʻilio hoʻokahi? No ka mea inā ʻo ka walewaha ka pahuhopu, aia nō a hoʻokumu ʻia nā papa kamaʻilio i kēlā me kēia pae e loaʻa ai ia pahuhopu. © Kauhi Gample 2021 ko mua ko hope

Kaya Leonard < hoʻi hope Ke laha nei ka hulahula bachata ma Hawaiʻi nei! Kaya Leonard 29 Kepakemapa 2025 ʻO ko kākou Hawaiʻi, he ʻāina ʻohuʻohu i nā lei ʻaʻala i hāʻawi ʻia mai e nā ʻāina ʻē, ka moʻomeheu nō hoʻi, o Kahiki. Mai ka Lepupalika Dominikana mai, ua pae mai kekahi ʻanoʻano ma kahakai nei, ua hoʻoaʻa iho, ua kupu mai, ua liko, ua pua, ua mōhala. ʻO ia pua nō ʻo ka lāhui hulahula bachata ma Hawaiʻi nei. ʻO ka mea nui o ka bachata, he hulahula pakanā nō. He kupaianaha nō ke ʻano o kēia hulahula pakanā. ʻAʻohe ʻōlelo a nā pakanā e hulahula ana, akā maopopo nō nā mea a pau o ka hulahula. He pilina nō ko lāua. Akā, he mau loina nō hoʻi ko kēia hulahula. Na kekahi pakanā e alakaʻi ana i nā keʻehi a me nā ʻoniʻoni. Na kekahi pakanā hoʻi e hahai ana i ka hulahula. I ka hapanui o ka manawa, ʻo ke kāne ke alakaʻi, ʻo ka wahine ke hahai. I kekahi manawa, alakaʻi ka wahine, a hahai ke kāne, a i ʻole kuapo ʻia nā kūlana i ke mele like. ʻO kekahi loina, ʻo ia ke keʻehi kahua. Like loa ke keʻehi kahua me ke kāholo o ka hula Hawaiʻi — neʻe ka mea hulahula i ka ʻaoʻao ʻekolu keʻehi, a laila māmā ke kau ʻana o ka wāwae i luna o ka papahele. I ka hema ke alakaʻi, i ka ʻākau hoʻi ka mea hahai i ka pana ʻakahi o ke mele. Neʻe lāua i kekahi ʻaoʻao i ka pana ʻalima o ke mele. ʻO kēia pilina o nā mea hulahula ka hiʻohiʻona punahele o kou mea kākau. He pilina e like ai, e hui ai, e pili ai nā pakanā. Aia lāua e launa mua ana, ʻakahi a hoʻomaka ke mele hou e kāhea mai ana, kilo kekahi i nā hoa hulahula e kū ana ma loko o ka lumi, ʻike aku, ʻike mai - eia hoʻi! kona pakanā o kēia mele. E kokoke ana lāua kekahi i kekahi, e neʻe ana ke kino i ka pana o ke mele, e hoʻopā nā lima o lāua kekahi i kekahi. I ia hoʻopā ʻana o nā lima e kupu ai ka pilina, e kamaʻilio ai lāua ma o ka hulahula. ʻO ka ʻoiaʻiʻo, ʻaʻole paha mai ka Lepupalika Dominikana mai kēia hulahula e puni ai ka mea kākau. Ua hānau ʻia kekahi hulahula ʻo ka bachata Dominikana ma ia ʻāina nō. ʻO kona ʻano? He mea nui nā kaʻina o ka neʻe ʻana o nā wāwae, a he mea nui nō hoʻi ka ʻoni ʻana o ke kīkala. ʻO kekahi hiʻohiʻona o ka bachata Dominikana, ʻo ia ʻo ka ʻokoʻa o ka hana o nā kino o nā pakanā i ka wā like. Inā hele ke alakaʻi i kekahi ʻaoʻao, hele pū ka hahai, akā ʻokoʻa paha nā keʻehi. I kekahi manawa ʻaʻole neʻe nā mea hulahula. Kū lāua a ʻano like ke ʻano o nā kīkala me ke kāʻō hula, a i ʻole ka ʻami kūkū. Haku wale ka mea hulahula i ke keʻehi kūpono i ke kani o nā pila a me ka māhele o ke mele. E ka mea heluhelu, mai kuhihewa, aia kekahi mau bachata ʻokoʻa, no laila, ʻaʻole ua bachata Dominikana nei ʻo ka hulahula e puni ai ka mea kākau. ʻO ka hulahula bachata kaulana a laha i ka honua i kēia wā, ʻaʻole ia ʻo ka bachata mai Dominikana mai, he ʻokoʻa loa nō. Ua haku ʻia ka hulahula bachata sensual e kekahi mea hulahula salsa ma Sepania i kona lohe ʻana i ke mele bachata. Ua hoʻohui ʻia ka pana o ke mele bachata me nā keʻehi kahua o ia hulahula - like loa ia keʻehi me ke kaholo — a me ka ʻānuʻunuʻu ʻana o ke kino me he nalu lā, ka ʻami ʻana o ke kīkala, a me ka niniu ʻana o ka umauma. ʻO ka pūʻili, i kekahi manawa like ia me ko ka bachata Dominikana, ʻo ia hoʻi, hoʻopā nā lima o nā mea hulahula kekahi i kekahi. I ka hulahula bachata sensual, i kekahi manawa ʻo ka pūʻili nō ia, kokoke nā kino, a hoʻānuʻunuʻu pū nā kino. Huhū kekahi poʻe bachata Dominikana i ke kapa ʻia ʻana o ia mea hou ʻo ka bachata sensual, ma muli o kona ʻauana nui ʻana i ka bachata maoli. Akā, ke manaʻo nei ka mea kākau, inā paha i kapa ʻia kēia hulahula i ka inoa ʻokoʻa, e huhū ana nō kekahi i ka poina o ke kumu o nā pila a me ke kahua o ka bachata sensual. Kā! Haʻalele wale iho nō i ke kula o Pūʻula! I kēia mau lā, ua loli hou ka hulahula i mea hou ma o ka hoʻohui ʻia ʻana o ka bachata sensual me ka hulahula zouk o Barazila. E paʻakikī aʻe ana ke ʻano o ka ʻoniʻoni ʻana o ke kino a me ka hulihuli ʻana kekahi. Kapa ʻia kēia ʻano hulahula he bachazouk, he zoukchata, a he bachata sensual kekahi. ʻAʻole nui kēia ʻano hulahula ma Hawaiʻi nei i kēia manawa. E ka mea heluhelu, inā paha i ulu aʻe kou hoi, e ʻike ʻoe i ka hulahula bachata ma nā hale hulahula a me nā hale inu nō hoʻi. Nui nā hanana hulahula wale: hoʻokani ʻia nā mele e ka wilipā, a hulahula nā mea hulahula. ʻOkoʻa nā hanana hulahula wale, ʻokoʻa nā hanana aʻo hulahula. Ma nā hanana hulahula wale, haku wale ʻia ka hulahula me nā pakanā ʻokoʻa i kēlā me kēia mele. Kamaʻāina nō nā haumāna kulanui i ka District, kahi e hulahula ai i ka bachata a me ka salsa ma nā Pōʻahā. He manuahi ke komo ʻana, akā pono nā makahiki he 21 a ʻoi. ʻO kekahi wahi ʻoi aku o ka leʻaleʻa no kou mea kākau, ʻo ia ka hale ʻo Aloha Dancesport ma nā Pōʻalua. Ma laila nō hoʻi e hana ai kou mea kākau ma ke ʻano he kumu. Maikaʻi kēia hanana i mea e aʻo mai ai ka mea hoihoi i ka hulahula; he ʻekolu mau hui o nā pae ʻokoʻa, a aʻo ʻia ka hulahula salsa kekahi. ʻO kahi hope e hoʻolaha ʻia nei, ʻo ia ka hale ʻo Paradise Tango ma nā Pōʻakolu. Kokoke nō kēia hale i ke kulanui, aia ma luna o Nijiya Market. Emi mai ke kumu kūʻai e komo ai nā haumāna kulanui. ʻAʻole i uku ʻia kēia mau hoʻolaha hanana bachata. Eia koʻu manaʻo: i leʻa ka hula i ka hoʻopaʻa, i bachata ka bachata i ke mele. Lohe ʻia ka leo, ke kīkā alakaʻi, ke kīkā pana, ka pahu bongo, ke kīkā basu, a me ke guira (he pila hao e waʻu ʻia e ka hao i mea e hoʻokani ai). Ua hānau ʻia kekahi mau hulahula hou, ʻokoʻa ka bachata maoli, ʻokoʻa ka bachata sensual, akā like nā pila. Ke laha nei kēia mea ʻo ka bachata, kona mele a me kona hulahula, ma Hawaiʻi nei, ma nā hale hulahula a ma nā hale inu. E hele mai i ʻike ʻoukou i ka leʻaleʻa a me ke kupaianaha nō hoʻi o kēia hulahula. E waiho i ka hilahila ma ka hale, e hele mai, e aʻa i ka hulahula, e leʻaleʻa kākou. © Kaya Leonard 2025 ko mua ko hope