Ka Ulu Hoi

E nā makaʻāinana Hawaiʻi, he mea nui ka ʻike ʻana i ka pilina paʻa ma waena o ke kanaka, ka ʻāina, a me ka wai. Mai ka wā kahiko mai, he kumu ola ka wai no ke kanaka Hawaiʻi. Ma o ka wai e ola ai ka ʻāina, e ulu ai ka mahiʻai, a e paʻa ai ke kaiāulu. ʻAʻole ka wai he waiwai kūʻai, akā he kuleana ia a kākou e mālama ai no nā hanauna e hiki mai ana. I kēia au, ua ʻike ʻia ka haki ʻana o kēia pilina ma muli o ka hoʻohana hewa ʻia ʻana o ka wai no ka pono ʻoihana.

He mau hanauna ka noho ʻana o koʻu ʻohana ma Honokōhau, he ʻāina i pili loa i ke kai, a i piha i nā kahawai. ʻAʻole kēia kumuhana he mea hou iaʻu, akā he mea pili loa ia i koʻu naʻau. Mai ka wā o koʻu mau kūpuna a me koʻu mau kūpuna kualua, ua ʻike ʻia ke emi ʻana o ka wai i loko o nā kahawai o ia wahi. Ua haʻi mau ʻia nā moʻolelo no ke kahe liʻiliʻi o ka wai, a no ka paʻakikī o ka mahi ʻana i ka ʻāina me ka nele o ke kumu ola nui loa. ʻO kēia mau ʻike, he hōʻoia nō ia ʻaʻole kēia he pilikia hou, akā ua lōʻihi kona kū ʻana.

Ma Honokōhau a me nā wahi ʻē aʻe o Maui, ua hoʻohuli ʻia ka wai mai kona ala kūlohelohe aku no ka pono o nā ʻoihana nui. ʻO kekahi o ia mau ʻoihana ʻo Maui Land & Pineapple Company, ka mea i mālama a hoʻohana nui i ka ʻāina a me ke kumu wai ma Maui. Ua lilo ka wai i mea e kākoʻo ai i ka mahi hala kahiki me nā hana ʻoihana ʻē aʻe, ʻoiai ua waiho ʻia nā kaiāulu Hawaiʻi me ka wai liʻiliʻi. ʻAʻole kēia he hana kūpono no ka nohona Hawaiʻi, no ka mea, ua kau mua ka loaʻa ʻana mai o ke kālā ma mua o ke ola o ke kaiāulu.

Ua ʻike nui ʻia e nā kānaka ka nui o nā pilikia wai ma Hawaiʻi a puni. Ua lohe ʻia nā kūkākūkā no nā kahawai maloʻo, nā kumu wai i hoʻopilikia ʻia, a me nā paio e pili ana i ka wai. Eia naʻe, he mau pilikia nō i hūnā ʻia a ʻaʻole pinepine ka lohe ʻana. ʻO ka paʻa mau ʻana o ka wai ma lalo o ka mana o nā ʻoihana ma Honokōhau kekahi o ia mau pilikia i emi ka lohe ʻia ʻana, ʻoiai ke kū mau nei kona hopena i nā kaiāulu o ia wahi.

ʻO ka mea e hopohopo nui ai, ʻaʻole wale nō kēia he pilikia no ka wā i hala. A hiki i kēia lā, ke hoʻomau ʻia nei ka pāpā ʻia ʻana o ka holo kūlohelohe o nā kahawai. Ke ʻike mau nei nā kamaʻāina i ka maloʻo ʻana o ka ʻāina, ke emi ʻana o ka wai, a me ka pilikia o ka mahiʻai. Ua lilo ka wai i mea paio kānāwai, ma kahi o ka lilo ʻana i kumu ola no nā kānaka a pau. He hōʻailona kēia no ka nalowale ʻana o ke kuleana a me ka hoʻolohe ʻole ʻana i ka leo o ka ʻāina.

Ma ka ʻike Hawaiʻi, ʻaʻole hiki ke hoʻokaʻawale ʻia ka wai mai ke kanaka aku. He kuleana ko kākou e hoʻihoʻi i ke kaulike, e mālama i nā kahawai, a e kūʻē i nā hana e hoʻopilikia mau nei i ka ʻāina. ʻAʻole wale nō kēia he kāhea e kūʻē i nā ʻoihana, akā he kāhea hoʻi i ka lāhui e makaʻala a e kūpaʻa no ka pono o ko kākou ʻāina hānau. Inā ʻaʻole kākou e kū i kēia manawa, e lilo ana ka wai a me ka ʻāina i mea nalowale loa.

No laila, kū ka nīnau nui i mua o kākou, no ke aha lā e hiki ai i kēia mau ʻoihana ke hoʻomau i ka mana ma luna o ka wai. Inā he kumu ola ka wai no nā kānaka a pau, no ke aha lā e kau mua ʻia ai ka pono ʻoihana ma mua o ka pono o ke kaiāulu. ʻAʻole na nā ʻoihana nui e mālama i ka wai, akā na nā kamaʻāina o ia ʻāina. ʻO ka hoʻomau ʻia ʻana o kēia mana ma luna o ka wai, he hōʻailona nō ia no ke kaʻa ʻana o ke kuleana ma lalo o ka poʻe i hoʻāhewa mai i ka Hawaiʻi, a he hōʻailona hoʻi no ka hoʻokaʻawale ʻia ʻana o ka poʻe Hawaiʻi mai ko kākou mau kumu wai aku.

ʻAʻole hiki ke waiho wale ʻia kēia pilikia me ka ʻōlelo ʻole ʻana aku. Inā ʻike ʻia ka hewa, pono ke kū ʻana aʻe me ka leo uwalo. Mai ʻae wale i ka hewa; e hōʻole mau nō! ʻAʻole wale nō kēia he kuleana no nā kānaka o Honokōhau, akā no ka lāhui holoʻokoʻa ia. ʻO ka mālama ʻana i ka wai ka  hōʻailona o ko kākou mālama ʻana i ka ʻāina a me ke kanaka. Ke ʻae ʻia ka hoʻomau ʻana o ka hoʻokaʻawale ʻana i ka wai, ke ʻae pū ʻia nei ka nalowale ʻana o ko kākou ʻike Hawaiʻi. No laila, he kuleana ko kākou a pau e kūʻē i kēia ʻano hana, a e kākoʻo hoʻi i ka hoʻihoʻi ʻia ʻana o ka wai i kona ala kūpono.

© Hoʻoleia Kapaku