Laʻakea Chun < hoʻi hope Ka Huakaʻi Kūkaʻi o ko Kauaʻi Laʻakea Chun 31 Malaki 2022 ʻAʻole ʻulu i ka pōkole o ka lou . He ʻōlelo noʻeau kēia no ka hoʻomākaukau pono, i loaʻa ka hua e pono ai. I pōkole ka lou, ʻaʻohe ʻulu e loaʻa mai. Inā ʻo ka noho nanea wale ka hana, ʻike ʻole ʻia nā pōmaikaʻi o nā ʻāina mamao. No laila, ma ka wā e hiki ai ke huakaʻi ʻimi loa, e luʻu i ke kai hohonu. Ma laila nō ka ʻike waiwai. I ka ʻōʻili ʻana o ka lā i ka malama ʻo Iulai, i ka makahiki 2019, mākaʻikaʻi ihola wau me ʻehiku haumāna ma lalo o nā polokalamu ʻo Nā Pua Noʻeau a me Iwikuamoʻo. Hele aku nei ka huakaʻi i ka mokuʻāina ‘o Seattle i ka ʻāina kamahaʻo ʻo Tacoma. ‘O ka ʻāina ia o nā ʻōiwi Nisqually. He huakaʻi kēia no ka ʻike maka ʻana i nā hiʻohiʻona o ka ʻāina hou, ke kaʻaʻike ʻana no ka waiwai o ka ʻōlelo ʻōiwi, a me ke kipa ʻana i nā wahi kaulana o Tacoma a me nā kupa o laila. I ka hiki ʻana aku i Tacoma mai Kauaʻi, ua piʻi ka ʻeu i loko o mākou haumāna i ka ʻike ʻana i nā mea e hoʻopuni ana i ke kahua mokulele, e like hoʻi me nā ao pouli lau a lau e poʻi ana i ka lā, ka makani huʻi koni i ka ʻili, a me nā halekuʻi e kū kilakila nei. ‘Oiai au e kalaiwa ana mai kahi kapa i kahi kapa aku o Seattle, ua ʻike wau i nā kikowaena kūʻai like ʻole a me nā pāheona kūikawā. A i ka haʻalele ʻana i ke kaona, ʻike ʻia nā kumulāʻau kikala pā i ka lani, nā māla, a me nā wahi hānai holoholona like ʻole. Hōʻea mākou i kahi e hoʻomoana ai, hoʻokuʻu iki, a kau hou i ke kaʻa no ke kipa ʻana i nā kūpuna a me nā mākua o ia ʻāina. Aia lākou e kamaʻilio ana no ka waiwai o ka hoʻōla ʻana i ka ʻōlelo a me ka hoʻopili hou ʻana me nā mole kūpono o ke ola. Ua hoʻomaka ke kamaʻilio ‘ana no ka mea koʻikoʻi loa, ʻo ia hoʻi ka ʻōlelo makuahine. Ma kahi o nā makahiki 1800, ua pāpā ʻia nā haumāna, ʻaʻole e hoʻopuka i ka ʻōlelo makuahine ma ke kula. Pāpā ʻia e ka lāhui haole like i hoʻokahuli i ke aupuni kūʻokoʻa ʻo Hawaiʻi. No laila, ma muli o ka ʻaneʻane nalowale ʻana o ka ʻōlelo, ua moku ka pilina o nā ʻōiwi, ka ʻāina, a me ka wai. Eia naʻe, i ka ʻimi ʻana o nā mākua o kēia au i nā mele, nā moʻolelo, a me nā kūpuna i hiki ke hoʻākāka i ka ʻōlelo, ua hiki ke kūkulu hou ʻia ke kahua ʻōlelo. I kēia wā, aʻo ʻia nā kamaliʻi a me nā ʻōpio i kā lākou ʻōlelo ʻōiwi. Ma hope o ka walaʻau ʻana me nā ʻelemākule a me nā mākua no ka waiwai o ka ʻōlelo, ua kalaiwa mākou i ke kahawai ʻo Glacier Water. He moʻolelo kupaianaha ko ua wahi nei. I ka ʻaihue ʻia ʻana o ka ʻāina e ka haole, ua hoʻomaka lākou e hoʻokumu i kekahi kahua pūʻalikoa ma nā wahi like ʻole o ka mokuʻāina. I ke ao ʻana aʻe o kekahi pō, hōʻea ka pūʻalikoa a ʻike akula, ua poloka nā kaʻa, ua hoʻohuli ʻia nā mokulele, a ua ʻaihue ʻia nā lako a pau o ko lākou kahua. ʻAʻole na nā kamaʻāina i lawe aku i nā pono kaua, akā ʻōlelo ʻia na nā kupua e kiaʻi ana i ka ʻāina a me ka lāhui, na lākou i hana. He moʻolelo hoihoi kēia iaʻu ʻoiai ʻike nui ʻia nā kūpuna a me nā kupua e palekana mai ana iā mākou ma Hawaiʻi nei. E like hoʻi me nā pōhaku e ʻākeʻakeʻa ana i ke alanui i Maunakea, no ka hōʻole ʻana i ke kūkulu ʻohenānā. He huakaʻi kūkaʻi maoli nō kēia no ke kipa a me ka launa ʻana me nā poʻe ʻōiwi o ka ʻāina mamao. Ua aʻo mai au i nā mea hou a ua ʻike hoʻi au i nā pilina ma waena o ka poʻe Nisqually a me ka poʻe ʻo Hawaiʻi nei. Ma muli o ke komo ʻana aku i loko o kēia ʻano polokalamu hou, hiki ke aʻo i nā mea hou o ka poʻe ʻōiwi ʻē aʻe, a lawe i ʻoi aʻe ka naʻauao. ʻAʻole e maopopo ana ka waiwai o ka ʻike, inā ʻaʻole kākou hoʻāʻo i nā mea hou. © Laʻakea Chun 2022 na Laʻakea Chun ko mua ko hope

Kūlani Hagemann-Frank < hoʻi hope Haʻalele ka Poʻe iā Chiapas, Mekiko no Kuakemala Kūlani Hagemann-Frank 17 ʻOkakopa 2024 E nā mamo a Hāloa, e maliu mai. Eia kekahi nūhou kūwaho aʻu e hōʻike aku ai i mua o ʻoukou. Pili kēia nūhou i nā kānaka a me nā lāhui ʻōiwi ma nā ʻāina ʻē. He pilikia nui i ulu ma kekahi kapa aku o ka Moananuiākea. Eia ka nūhou o ka pilikia o nā mamo a ke kūlina, he mau lāhui ʻōiwi nō. Ma Chiapas, he māheleʻāina ma Mekiko Hema, nui nā pilikia i ulu maila. Ua hoʻomaka ka pilikia me ka naʻi ʻana o kekahi cartel i kekahi mau kūlanakauhale ma Chiapas a hoʻomake akula i ka poʻe ma laila. Ua haʻalele ka poʻe i ia māheleʻāina ʻo Chiapas ma Mekiko Hema no Kuakemala no ka noho palekana ʻana. Ma ka wāwae nō lākou i hele ai, ma kahi o 5,000 kānaka, a hiki i Kuakemala. ʻO ke cartel ʻo Sinaloa a me ke cartel ʻo Jalisco ka mea i naʻi iā Chiapas. Hiki akula ka pūʻali koa Mekiko i Chiapas i mea e hoʻoponopono ai i ke ʻino. Akā ua hoʻohana nā cartels i ka poʻe me he pālulu lā, a he make mai koe. Ma Chiapas, nui nā lāhui ʻōiwi like ʻole e noho ma laila. E laʻa ka lāhui Mam, ka lāhui Chʻol, ka lāhui Qʻanjobal, ka lāhui Kakchiquel, ā pēlā aku. Hoʻokaʻawale ʻia kekahi lāhui ʻōiwi i ka palena o Mekiko a me Kuakemala. Noho kekahi hapa ma Mekiko, noho kekahi hapa ma Kuakemala, akā ʻo ka lāhui hoʻokahi nō ia. Nui ua mau lāhui nei e ʻōlelo mau ana i kā lākou ʻōlelo ʻōiwi. Hoʻokae ʻia nā ʻōlelo ʻōiwi e ke aupuni Mekiko i mea e lilo ai ka ʻōlelo Sepania ʻo ia ka ʻōlelo hoʻokahi o ka ʻāina, a pau nā ʻōiwi i ka hoʻokolonaio ʻia. Hoʻomaka ʻia kēia hana ʻino ma kahi o Mei o ka makahiki 2024. Ua komo ʻelua o nā cartel ikaika i Chiapas. ʻO ia hoʻi, ʻo ke cartel ʻo Jalisco New Generation mai Mekiko Waena mai a me ke cartel ʻo Sinaloa mai Mekiko mai ka mea i komo. Akā, ua hakakā nui kekahi i kekahi. Lawe aku a lawe mai ua mau cartel nei i ka lāʻau ʻino a me nā kānaka a nā cartel i ʻaihue ai. ʻO ka hana ʻē aʻe o ua mau cartel nei, ua lawe nō i ka poʻe e eʻe moku i Chiapas mai nā ʻāina ma lalo o Mekiko mai a hiki i Mekiko ʻĀkau no ke komo ʻana i ʻAmelika Hui Pū ʻia. Ma ka lā 29 o Iune, ua hoʻomaopopo ʻia ke aupuni o Mekiko he 19 kanaka i make ma kekahi alanui; pēlā i ʻike ʻia ai ka hana ʻino e ke aupuni o Mekiko. ʻO kēia ka hoʻomaka mua ʻana o ka pilikia. No laila, ma kēlā wahi, ua huli ʻia ʻelua kalaka e ke aupuni o Mekiko. A loaʻa he 14 kanaka i make ma ka hope o kekahi kalaka a me ‘elua kanaka i make ma luna o ke kalaka. Ua loaʻa ʻelua kanaka i make ma ka ʻaoʻao o ke kalaka. Loaʻa hou akula hoʻokahi kanaka a nā cartel i kī pōkā nui ai 100 mika mai ke kalaka aku. ʻO kēia ka ʻike mua ʻana i kēia pilikia nunui ma Chiapas. Ma hope o ke komo ʻana o ua mau cartel nei, ua komo kekahi cartel hou i ka pilikia, ʻo ia ke cartel ʻo Chiapas y Guatemala. Hana ʻino nō hoʻi. No laila, ua naʻi nā cartel i kekahi mau kūlanakauhale ma Chiapas. Hoʻomake akula a hoʻomakaʻu i ka poʻe i noho ma ua mau kūlanakauhale nei. Mahuka akula ka poʻe i Kuakemala no ka noho palekana ʻana. Nui nā kānaka i make ma Chiapas. No laila, ua haku ke aupuni ʻo Kuakemala i kekahi mau wisa mea pakele no ka poʻe i hiki. Hoʻopakele ʻia akula ma kahi o 5,000 kānaka a ʻoi. Akā, ʻo kekahi pilikia i ulu, ʻo ka hapa nui o ka poʻe ʻōiwi i mahuka, ʻaʻole hiki iā lākou ke ʻōlelo Sepania me ka maikaʻi. A ua kākau ʻia ka wisa ma ka ʻōlelo Sepania wale nō. Ma waena o ke kaua o nā cartel, hiki maila ka pūʻali koa o Mekiko no ka hoʻoponopono ʻana i nā pilikia. Akā, nunui ka pilikia, no ka mea, hoʻohana nā cartel i ka poʻe o Chiapas me he palulū lā. Nui ka poʻe i make. ʻAʻole hilinaʻi ka poʻe o Chiapas i ka pūʻali koa ma muli o nā pilikia i kupu ʻē. Ma ka wā ma mua, ua hoʻoponopono ka pūʻali koa akā ʻaʻole i pau piha ka pilikia a i ʻole ke kumu. No laila, hoʻi mau maila ka pilikia. A hoʻi hou maila ka pilikia like. No laila, ʻaʻohe hoihoi o ka poʻe e hoʻi iā Chiapas. Akā, he mea kūikawā ka wisa mea pakele. Auē, ʻaʻole nō i pau ka pilikia a hiki i kēia lā. E nā mamo a Hāloa, e huli kākou a maliu aku i nā mamo a ke kūlina a e makaʻala pono no ke kākoʻo ʻana. No ka mea, he kanaka maoli kākou a he kanaka maoli lākou. Ikaika loa kākou i ka hoʻomau ʻana i kā kākou ʻōlelo a me ka moʻomeheu. ʻOnipaʻa kākou e kōkua kekahi i kekahi. © Kūlani Hagemann-Frank 2024 ko mua ko hope

Nāihe Paʻaluhi < hoʻi hope Lanakila ka Palapala ʻAelike Uniona i kā Kākou ʻŌlelo; Lanakila kā Kākou ʻŌlelo i ka Palapala ʻAelike Uniona Nāihe Paʻaluhi 28 Pepeluali 2022 E nā hoa aloha ʻōlelo ʻōiwi mai kahi pae a i kahi pae o ka pae ʻāina, no ka mole ʻolu o Lehua a i Haʻehaʻe, mai lalo lā o nā pua o ka honua a i luna lā o nā manu o ka lewa, ke aloha o ke ao Hawaiʻi iā kākou a pau. He ao nani nō hoʻi ko nā mea a pau e ola ana ma Hawaiʻi a, e like me nā manu o ka lewa, ke ola nei kā kākou ʻōlelo aloha i nā lani, ma luna hoʻi o ka mokulele. I kēlā me kēia mahina Pepeluali, hoʻolālā a mālama ʻia kekahi huakaʻi mokulele ʻōlelo Hawaiʻi i nā ʻāina like ʻole e lele ai ʻo Hawaiian Airlines, ka hui mokulele hoʻokahi nāna i hoʻōia kūhelu i ka ʻōlelo Hawaiʻi ma ke ʻano he ʻōlelo e uku keu ʻia ai nā kuene mokulele. No ia mau huakaʻi kūikawā, kuene ʻia ka mokulele e ka poʻe ʻōlelo Hawaiʻi a pēlā e mālama ʻia ai ka walaʻau ʻana me ka poʻe ʻōhua a me ka hoʻolaha ʻana ma ka ipu leo mokulele. Aia nā kuene o Hawaiian ma lalo o ka malu o ka uniona AFA, ʻo ia hoʻi ka Association of Flight Attendants. He uniona kēia e mālama ana i nā kuene he 2,100 a ʻoi iki aʻe o Hawaiian a me nā kuene o kekahi hui mokulele ʻē aʻe e laʻa ʻo Alaska Airlines, Jetblue, United Airlines, a pēlā aku nō. Ma kahi o ka makahiki 2017 i pau ai kā mākou palapala ʻaelike, he palapala e helu papa ana i nā koina a me nā lula like ʻole e hoʻokō ai nā kuene, nā luna, a me ka hui hoʻolālā i ka lele ʻana o ka poʻe hoʻokele mokulele. He ʻekolu makahiki ke kū ʻole ʻana o kekahi palapala ʻaelike hou. I loko o ia wā nele i ka ʻole o ka palapala ʻaelike hou, koho bālota akula mākou kuene e kūʻē. I ka makahiki 202, ua pōmaikaʻi mākou i ka paʻa ʻana maila o ka palapala ʻaelike hou ma waena o mākou a me nā luna o ka hui mokulele, ma mua pono nō o ka wā i pani ʻia ai nā uapo pae o ka honua holoʻokoʻa ma muli o ka maʻi ahulau. ʻO kekahi ʻōlelo paʻa o kā mākou palapala ʻaelike hou, ʻo ia hoʻi ka hōʻoia ʻana i ka ke kūlana o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me nā kuene i wali iā lākou ka ʻōlelo. ʻO kēia mau kuene “language qualified,” uku hou ʻia no ka mākaukau i ka ʻōlelo Kanaka. ʻO ke kuene, inā paʻa iā ia ka ʻōlelo Palani, Kepanī, Kōlea, Pākē, a i ʻole ka ʻōlelo Kāmoa, he mea maʻamau ka hai ʻana aku a me ka uku hou ʻana aku iā ia no ka walewaha o kēia mau ʻōlelo. A, ʻakahi nō a komo ka ʻōlelo Hawaiʻi i ia huina kūhelu. A kauoha kūhelu ʻia kēlā ʻuku hou e kā mākou palapala ʻaelike. He keʻehina hou nō kēia no ka ʻōlelo a kākou. He mea minamina naʻe ke kūlana kūikawā o kēia ʻano uku a me kēia ʻano lele ʻana ma ka ʻōlelo Hawaiʻi, ʻoiai ʻaʻole mālama ʻia nā huakaʻi ʻōlelo Hawaiʻi ma waho o Pepeluali. Akā, ʻike ʻia ka pahuhopu, ʻo ia ke kū ʻana o ia mau huakaʻi ma nā mahina he 11 koe o ka makahiki. ʻAʻole ʻo Pepeluali ʻo ka mahina hoʻokahi e hoʻoheno ai a e ola ai nō hoʻi kā kākou ʻōlelo Kanaka aloha. I kēlā me kēia lā e pono ai ko kākou nohona Kanaka i ka ʻōlelo me he kaula ʻaha lā e pili ai ko kākou naʻau i ka naʻau a me ka mauli o ka ʻāina a me nā kūpuna. He lanakila liʻiliʻi naʻe kēia e waiho ai kākou a hahai nā hanauna e puka mai auaneʻi i kēia ao māʻamaʻama. E ola nō ka ʻōlelo Hawaiʻi ma nā ala a me nā ao a pau loa o ka nohona Kanaka. © Nāihe Paʻaluhi 2022 na ka Hui Mokulele ʻo Hawaiian ko mua ko hope

Laʻakea Chun < hoʻi hope Ka Huakaʻi Kūkaʻi o ko Kauaʻi Laʻakea Chun 31 Malaki 2022 ʻAʻole ʻulu i ka pōkole o ka lou. He ʻōlelo noʻeau kēia no ka hoʻomākaukau pono, i loaʻa ka hua e pono ai. I pōkole ka lou, ʻaʻohe ʻulu e loaʻa mai. Inā ʻo ka noho nanea wale ka hana, ʻike ʻole ʻia nā pōmaikaʻi o nā ʻāina mamao. No laila, ma ka wā e hiki ai ke huakaʻi ʻimi loa, e luʻu i ke kai hohonu. Ma laila nō ka ʻike waiwai. I ka ʻōʻili ʻana o ka lā i ka malama ʻo Iulai, i ka makahiki 2019, mākaʻikaʻi ihola wau me ʻehiku haumāna ma lalo o nā polokalamu ʻo Nā Pua Noʻeau a me Iwikuamoʻo. Hele aku nei ka huakaʻi i ka mokuʻāina ‘o Seattle i ka ʻāina kamahaʻo ʻo Tacoma. ‘O ka ʻāina ia o nā ʻōiwi Nisqually. He huakaʻi kēia no ka ʻike maka ʻana i nā hiʻohiʻona o ka ʻāina hou, ke kaʻaʻike ʻana no ka waiwai o ka ʻōlelo ʻōiwi, a me ke kipa ʻana i nā wahi kaulana o Tacoma a me nā kupa o laila. I ka hiki ʻana aku i Tacoma mai Kauaʻi, ua piʻi ka ʻeu i loko o mākou haumāna i ka ʻike ʻana i nā mea e hoʻopuni ana i ke kahua mokulele, e like hoʻi me nā ao pouli lau a lau e poʻi ana i ka lā, ka makani huʻi koni i ka ʻili, a me nā halekuʻi e kū kilakila nei. ‘Oiai au e kalaiwa ana mai kahi kapa i kahi kapa aku o Seattle, ua ʻike wau i nā kikowaena kūʻai like ʻole a me nā pāheona kūikawā. A i ka haʻalele ʻana i ke kaona, ʻike ʻia nā kumulāʻau kikala pā i ka lani, nā māla, a me nā wahi hānai holoholona like ʻole. Hōʻea mākou i kahi e hoʻomoana ai, hoʻokuʻu iki, a kau hou i ke kaʻa no ke kipa ʻana i nā kūpuna a me nā mākua o ia ʻāina. Aia lākou e kamaʻilio ana no ka waiwai o ka hoʻōla ʻana i ka ʻōlelo a me ka hoʻopili hou ʻana me nā mole kūpono o ke ola. Ua hoʻomaka ke kamaʻilio ‘ana no ka mea koʻikoʻi loa, ʻo ia hoʻi ka ʻōlelo makuahine. Ma kahi o nā makahiki 1800, ua pāpā ʻia nā haumāna, ʻaʻole e hoʻopuka i ka ʻōlelo makuahine ma ke kula. Pāpā ʻia e ka lāhui haole like i hoʻokahuli i ke aupuni kūʻokoʻa ʻo Hawaiʻi. No laila, ma muli o ka ʻaneʻane nalowale ʻana o ka ʻōlelo, ua moku ka pilina o nā ʻōiwi, ka ʻāina, a me ka wai. Eia naʻe, i ka ʻimi ʻana o nā mākua o kēia au i nā mele, nā moʻolelo, a me nā kūpuna i hiki ke hoʻākāka i ka ʻōlelo, ua hiki ke kūkulu hou ʻia ke kahua ʻōlelo. I kēia wā, aʻo ʻia nā kamaliʻi a me nā ʻōpio i kā lākou ʻōlelo ʻōiwi. Ma hope o ka walaʻau ʻana me nā ʻelemākule a me nā mākua no ka waiwai o ka ʻōlelo, ua kalaiwa mākou i ke kahawai ʻo Glacier Water. He moʻolelo kupaianaha ko ua wahi nei. I ka ʻaihue ʻia ʻana o ka ʻāina e ka haole, ua hoʻomaka lākou e hoʻokumu i kekahi kahua pūʻalikoa ma nā wahi like ʻole o ka mokuʻāina. I ke ao ʻana aʻe o kekahi pō, hōʻea ka pūʻalikoa a ʻike akula, ua poloka nā kaʻa, ua hoʻohuli ʻia nā mokulele, a ua ʻaihue ʻia nā lako a pau o ko lākou kahua. ʻAʻole na nā kamaʻāina i lawe aku i nā pono kaua, akā ʻōlelo ʻia na nā kupua e kiaʻi ana i ka ʻāina a me ka lāhui, na lākou i hana. He moʻolelo hoihoi kēia iaʻu ʻoiai ʻike nui ʻia nā kūpuna a me nā kupua e palekana mai ana iā mākou ma Hawaiʻi nei. E like hoʻi me nā pōhaku e ʻākeʻakeʻa ana i ke alanui i Maunakea, no ka hōʻole ʻana i ke kūkulu ʻohenānā. He huakaʻi kūkaʻi maoli nō kēia no ke kipa a me ka launa ʻana me nā poʻe ʻōiwi o ka ʻāina mamao. Ua aʻo mai au i nā mea hou a ua ʻike hoʻi au i nā pilina ma waena o ka poʻe Nisqually a me ka poʻe ʻo Hawaiʻi nei. Ma muli o ke komo ʻana aku i loko o kēia ʻano polokalamu hou, hiki ke aʻo i nā mea hou o ka poʻe ʻōiwi ʻē aʻe, a lawe i ʻoi aʻe ka naʻauao. ʻAʻole e maopopo ana ka waiwai o ka ʻike, inā ʻaʻole kākou hoʻāʻo i nā mea hou. © Laʻakea Chun 2022 ko mua ko hope

Kilinoe Kimura < hoʻi hope Maʻi Ahulau Kilinoe Kimura 1 Kepakemapa 2020 Ua hana ʻia ka hōʻike COVID-19. ʻAuhea ʻoukou e ka poʻe makamaka heluhelu o Ka Ulu Hoi ! He wā weliweli nō kēia i ka laha ʻana aku o ka maʻi ahulau ʻo ke COVID-19 ma ka honua. Pā hewa nā ʻano poʻe like ʻole i kēia maʻi, akā ʻo ka poʻe i nānā ʻole i kona maʻemaʻe a komo ʻole i ka pale ihu a ʻo ke kanaka nāwaliwali o ke olakino nā mea i loʻohia nui i kēia maʻi. Ua ʻike ʻia nā ʻano kuanaʻike o ka lehulehu, a ʻokoʻa kekahi a he ʻokoʻa koʻu. Manaʻo kekahi poʻe he hewa ka lula e kauoha ana i ke komo pale ihu a me ke kū kaʻawale ʻana, a ʻo ka hopena o kēlā, he hoʻi hou i ka ʻōkuʻu hale no ʻelua pule hou aku me ka pani ʻia o nā ʻoihana like ʻole. Eia ka ʻoiaʻiʻo. Nui hewahewa nā ola i hoʻopōʻino ʻia a ʻaʻole naʻe pau kēia maʻi i ka hoʻolaha ʻia aku. ʻO ka mea a kākou a pau e hopohopo ai ʻo ia ka hoʻopalekana pono ʻana i nā lālā o ka ʻohana. ʻO wai ana ka mea nāna e hele aku i ka hale kūʻai e kiʻi aku ai i ka mea ʻai? ʻEhia kanaka i loaʻa i ka maʻi ma nā wahi āu e hele pinepine ai? I kēia lā he 10,887 poʻe o ka pae ʻāina i loaʻa i ka maʻi COVID-19 a ke nui aʻe nei ka heluna i kēlā me kēia lā. ʻOiai ua hiki ke loaʻa i kēia maʻi me ka hōʻike ʻole ʻana i nā hōʻailona o ua maʻi nei, ua kupu mai ka manaʻo i loko o ʻoukou e hana i ka hōʻike COVID. I ka pule i hala iho nei ua hoʻolaha ʻia aku nei kekahi mau wahi e hoʻolako ana i ka hōʻike me ka manuahi. No laila, komo i loko oʻu ka manaʻo e hana i ia hōʻike. Ma mua o ka hōʻike, ua koi ʻia mākou a pau e kākau inoa ma kekahi kahua punaewele a ma laila nō hoʻi kahi e loaʻa ai ka hopena o kā mākou hōʻike. Ma ia kahua i loaʻa ai kekahi pepa i ʻōlelo ʻia ai ka inoa, ka lā o ka hōʻike, a me kahi e hele ai, me he likiki ke ʻano. Paʻi ʻia ka pepa a lawe pū ʻia i kahi o ka hōʻike. A ʻo kā mākou mea i ʻike ai, e aho paha ka hōʻea koke ʻana i mea e lawa ai ka manawa e kū laina ai, ma kahi o ka hapalua hola ka lōʻihi. A e hoʻomaopopo, ʻeā, ʻaʻohe lumi hoʻopau pilikia o kēlā wahi no laila mai ʻoukou inu a i ʻole ʻai nui o puʻu mai auaneʻi kekahi pilikia a ʻaʻohe wahi e hoʻokuʻu aku ai. A hōʻea ke kaʻa i ka hōʻike, kuhikuhi mai nā mākaʻi i kahi e kū ai kēlā me kēia kaʻa i mea e holo pono ai nā mea a pau. Ua holo mākou i ʻō a i aneʻi a puni kēlā paka ʻo Kāneʻohe, a laila ua kuhikuhi ʻia mākou e kekahi mākaʻi e holo i mua a ma laila mākou i komo aku ai i ka laina a ʻano kokoke mai mākou i ka hōʻike. A i ko mākou holomua ʻana ua hoʻokū ʻia ke kaʻa ma kahi o ka poʻe e hāʻawi ana i nā ʻeke i piha i nā mea no ka hana ʻana i ka hōʻike. Hāʻawi pū ʻia hoʻi ka ʻōkuhi e hoʻākāka ana i ka hana. Eia nō ka hana: E pelu hapa i ka pepa i paʻi ʻia ma mua a e hoʻokomo ma loko o ke ʻeke ʻea. E unuhi i ka lāʻau pulupulu i wahī ʻia. E akahele ʻoe i hoʻopā ʻole ʻia kekahi mea ʻē aʻe i ka wēlau o kēlā lāʻau pulupulu o hewa ka hopena o kāu hōʻike. E unuhi i ka ʻōmole ʻea liʻiliʻi a e wili a hemo ke poʻi o luna o kēlā ʻōmole. Ua wehewehe ke kanaka iā mākou i kēia ma mua o ko mākou hana ʻana: e ʻike ana mākou he ʻano maneʻo, he kunukunu, he kihe, a he kulu ka waimaka kekahi mau hopena maʻamau o kēia hana. E helu ana ke kanaka he 15 kekona, iā ia e helu ana e hoʻokomo ʻia ka lāʻau 4. pulupulu ma loko o kekahi puka ihu a hiki ʻole ke hoʻokomo hou aku, a e ʻōwili i kēlā lāʻau i loko o ka ihu. Ke pau, e hana i ka mea like ma kekahi puka ihu. A ke pau kēlā e hoʻokomo i ka wēlau o ka lāʻau pulupulu ma loko o ka ʻōmole ʻea liʻiliʻi a e uhaki a hoʻohemo i ka māhele i paʻa i kou lima. Hoʻowili hou ʻia ke poʻi a paʻa. E hoʻokomo hou i ka ʻōmole liʻiliʻi ma loko o ke ʻeke ʻea a e hoʻopaʻa hou. A i kēlā wā ua pau ka hōʻike. Lawe ʻia nā ʻeke ʻea e nā limahana, a hoʻokuʻu ʻia. No laila ua ʻike ʻoe i ke ʻano o ua hōʻike nei. Akā pehea kona waiwai? Noʻu, he mea ia ʻike e palekana aku ai ka ʻohana a me nā hoa oʻu. Ua luku ʻia kekahi mau kānaka ma Hawaiʻi nei ma muli o ka lele ʻana mai o ke COVID i kēia ʻāina. Ua hoʻopilikia nui ʻia ka lehulehu i kēia maʻi ʻoiai ʻaʻohe mea e ola hou ai ke kino koe aku ka noho paʻa ʻana ma ka hale, he kaʻawale nā kānaka a pau. E hoʻomau kākou i ka paipai ʻana aku o kekahi i kekahi e hoʻokō i nā lula o ke aupuni i mea e maikaʻi aʻe ai kēia pōpilikia nui a ola hou ka nui o nā kānaka i maʻi a hoʻopalekana ʻia ko kākou poʻe i aloha nui ʻia. © Kilinoe Kimura 2020 na Kilinoe Kimura ko mua ko hope

Ululani Siangco < hoʻi hope ʻUmia ka Hanu Ululani Siangco 1 Kepakemapa 2020 ʻAuhea ʻoukou e nā pua hoʻoheona o Hawaiʻi nei. Ke kāhea nei wau iā ʻoukou, e nā mea pāheona, e ʻaʻa iho e ʻalo a e hoʻomanawanui i nā pilikia like ʻole e kupu mai, a e hoʻomau. Like ke kanaka me ke kiʻi pena, a ʻo ke ola ka mea pena. E pena ʻia ana nō me nā waihoʻoluʻu like ʻole. ʻO kekahi o nā waihoʻoluʻu, he manakā paha. A ʻo kekahi o nā waihoʻoluʻu, he keu nō hoʻi a ka ʻaʻai. Eia naʻe, i loa nō a pau i ke pena ʻia, he kiʻi kamahaʻo ka mea i loaʻa. Ma ke kiʻi o lalo nei, he wā pilikia ia no ka wahine, a ʻaʻole ʻo ia i makemake e hoʻoponopono i nā pilikia i hiki mai. Ua hāʻawi pio paha ʻo ia. Mai hana e like me ia! He leo paipai kēia, e ʻae mai i nā mea a pau e nou ʻia ana iā kākou, no ka mea, he mau mea kēia e alakaʻi ai iā kākou e lilo i mau kānaka ʻoi kelakela. He laʻana kēia aʻu i ʻike maka ai no ka hāʻawi pio ʻole. I koʻu wā e noho haumāna ana ma ke kulanui kaiāulu ʻo Honolulu, ma ke kau kupulau o ka makahiki 2019, ua komo au ma kekahi papa pāheona. ʻO kekahi pāhana nui a ke kumu i hāʻawi ai iā mākou haumāna, e kahakiʻi iā mākou iho. Ua hiki iaʻu ke ʻike ma ke kihi o koʻu maka e piʻi mai ana ka uluhua ma loko o kekahi haumāna ʻē aʻe. Ma kēia papa, kaʻapuni ke kumu a puni ka lumi papa a nānā ʻo ia i ka holomua a mākou haumāna ma ka hana. I ka hiki ʻana o ke kumu i kēia haumāna uluhua, ua wehewehe ka haumāna i kona pilikia i ke kumu. ʻAʻole i kōkua nui nā ʻōlelo aʻo a ke kumu, ʻoiai ua laulā paha ʻaʻole i mōakāka loa kāna i ʻōlelo ai. Ma hope o ka haʻalele ʻana o ke kumu, ua noho kēia haumāna me ka nalu wale ʻana iho no kana kiʻi, a me ka noʻonoʻo ʻana paha i mau ala e hoʻoikaika ai i ia mea. Ua nui kona ʻiʻini e hoʻāʻo hou. Ma ka lā palena pau o kēia pāhana, ua hōʻikeʻike mākou i kā mākou mau kiʻi i ka papa holoʻokoʻa, a ʻo kēia haumāna hāʻawi pio ʻole, ua mahalo mākou i kona noke mau i ka haʻawina, a ua nani loa ka hopena o kāna haʻawina. Ma kēia moʻolelo o ka haumāna uluhua, ua hiki iā ia ke ʻike i kona uluhua ponoʻī, no laila ua pono iā ia ke noho wale a hoʻomālie iā ia iho i hiki iā ia ke noʻonoʻo pono i nā mea e hoʻoikaika ai i kāna kiʻi. ʻIke ʻia kēia ʻano hana i nā manawa a pau ma ka pāheona. I kekahi manawa, pono ka mea pāheona e waiho i kāna pāhana ma ka ʻaoʻao, a hoʻi hou i ua pāhana ala me ka mākaukau e hoʻomau. I mea kēia hana e hoʻomaha ai i nā maka ma muli o ka nui o ke kia o ka noʻonoʻo ma hoʻokahi pāhana no ka manawa lōʻihi. ʻO kekahi mea ʻē aʻe, inā hoʻi hou ka mea pāheona i kāna pāhana a mau nō kona ʻike ʻole i ala e holomua ai, e aho paha e hoʻololi ʻo ia i kona kuanaʻike. Hiki iā kākou ke hoʻopili i kēia mau manaʻo me nā pilikia e kupu mai ma ko kākou ola ponoʻī kekahi. E waiho kākou i wā kaʻawale i hiki iā kākou ke noʻonoʻo pono i nā ala kūpono e holomua ai kākou a hemo nā pilikia. E ʻae mai i ka uluhua, e ʻae mai i ka huhū, akā mai ʻae mai i ka hāʻawi pio. Hoʻomanaʻo ʻoukou i ka wahine ma ke kiʻi ma kinohi o kēia moʻolelo? Ka mea nāna i hāʻawi pio? Eia hou mai ʻo ia i lalo nei. Ua noʻonoʻo ʻo ia e ʻumia ka hanu, a e hoʻomau. A ʻo ka hopena, ua pena ʻo ia i kiʻi nani loa. No laila, inā kupu mai kekahi pilikia ma ka wā kūpono ʻole, e hoʻomanaʻo i kēia ʻōlelo noʻeau a nā kūpuna: ʻUmia ka hanu (‘Ōlelo Noʻeau #2875 ). I ka wā a kākou e pā ʻia ai i nā pilikia e kupu mai ana, ʻaʻole kēlā he hōʻailona e hāʻawi pio ai. E ʻumia ka hanu, a e hoʻomau. He ʻoiaʻiʻo nō ʻaʻole paha e maʻalahi ana, akā me ka ʻiʻini e noke mau i ka hana, e kupaianaha ana ke kiʻi ma ka hopena. Me ke aloha nō! © Ululani Siangco 2020 ko mua ko hope

Kalaninuiahi Wilson < hoʻi hope No Kamakaʻeha Kalaninuiahi Wilson 1 Kepakemapa 2020 I mea e hoʻokō ai i kekahi pahuhopu ʻo Ka Ulu Hoi, ʻo ia ka hoʻopili ʻana i ka poʻe ma o ka ʻōlelo Hawaiʻi, e aʻo ʻia nā mea nui o nā moʻolelo o ka wā i hala. Ma ia mau manaʻo nui o ka wā i hala e hiki ai iā kākou ke hoʻoulu i kā mākou mau manaʻo e hoʻopili i ka poʻe Hawaiʻi ma o ke kākoʻo ʻana i nā nūpepa Hawaiʻi a pēlā wale aku. He mau hana na kūpuna mā i hana i ka wā i hala – ʻo ke kūpaʻa ʻoe ma ka wā paʻakikī, ʻo ke kākau nūpepa Hawaiʻi ʻoe, ʻo ka hoʻopahū ʻoe i nā ālaina i mua o ke ala, ʻo ka hoʻoulu ʻana ʻoe i ka hoi ma loko o ka poʻe kanaka ma ke au ʻoʻoleʻa, a pēlā wale aku. Like ia ka pahuhopu o nā nūpepa Hawaiʻi kahiko me kā mākou pahuhopu ma Ka Ulu Hoi, ʻo ia ka hoʻopili ʻana i ka poʻe Hawaiʻi. I kēia pahuhopu, e mahalo aku kākou i kekahi aliʻi Hawaiʻi i kūpaʻa ma kona wā paʻakikī ʻo ka hoʻokahuli aupuni, no ka pono o ko kākou lāhui a me ke ola mau ʻana o ka poʻe Hawaiʻi me ka ʻōlelo Hawaiʻi. He mahalo kēia ʻatikala i kēia wahine i kū ikaika no ko kākou lāhui, ʻo ia ʻo Lydia Liliʻu Loloku Walania Kamakaʻeha, ka pua i Paoakalani. Eia ka moʻolelo no kona ola mai kona wā i hānau ʻia ai a hiki i kona hoʻopaʻahao ʻia ʻana ma ʻIolani. I ka makahiki ʻumi kūmamāwalu kanakolu kūmamāwalu [1838], lā ʻelua o Kepakemapa, ua hānau ʻo Liliʻuokalani ma ka hale pili o kona kupunakāne i Pūowaina ma Oʻahu. ʻO Analea Keohokālole kona makuahine a ʻo Caesar Kapaʻakea kona makuakāne. I kona hānau ʻana ua lawe hānai ʻia ʻo ia i kaikaimahine na Abner Pākī lāua ʻo Laura Kōnia. No ia kumu, ua lilo ʻo Liliʻu i hoapili mau no ke kaikamahine ponoʻī a lāua ʻo Bernice Pauahi. Ma ke ola ʻana o nei aliʻiwahine, ua hana ʻo ia i nā mea like ʻole. Ua huakaʻi ʻo ia i ʻEulopa a ʻike aku i ka poni mōʻī o Kuini Vikolia, ua male ʻo ia me John Dominis, a ua hoʻokumu ʻo ia i ka Waiwai Noho Kahu o Liliʻuokalani i mea e mālama ai i ka poʻe keiki Hawaiʻi mai kēlā wā a me kēia wā ʻānō. Ua haku nō hoʻi ʻ o ia i nā mele no ke aloha a me ka hoʻopili ʻana i ka poʻe Hawaiʻi. ʻIke ʻia ka uʻi o ka ʻōlelo Hawaiʻi ma kāna mau huaʻōlelo, e like me kēia mela āna i haku ai no ka huli ʻana i kāna mea aloha. ʻAuhea ʻoe e Sanoe Hoʻopulu liko ka lehua Eia hoʻi au Ke kali nei i ka leo ʻO ka pane wale mai nō ʻOlu wau me he wai ala Honehone me he ipo ala Paila i ka nui kino E kala neia kino I piliwi ai i laila Pehea e hiki ai? E kō ai ʻo ka manaʻo Ke hea mai nei Water Lily Ke ao mai ʻoe iā kāua Eia aʻe nō ʻo Pelo Manu ʻahaʻi ʻōlelo Lohe aku nei nā kuhina nui A he ʻahahui ko Loma Ke ʻoni aʻela i luna E like me Likelike He hoa ʻo Liliʻuokalani no nā Kamehameha a hiki i ka hala ʻana o ka mōʻī ʻo Lunalilo, ka mōʻī muai koho ʻia ma ka paloka. Ma hope o kona hala ʻana, ua kōkua nui ʻo Liliʻu i kona kaikunāne ʻo David Kalākaua ma ka ʻohiʻohi paloka a me ka hoʻokūkū ʻana me Emma. Ua eo ʻo Emma iā Kalākaua, a ua lilo ʻo Kalākaua, ʻo ia ka mōʻī o Hawaiʻi. Ua lilo ʻo Liliʻu, ʻo ia ka hoʻoilina mōʻī wahine o Hawaiʻi. I ka hala ʻana o Kalākaua ma ka lā iwakālua o Ianuali, makahiki ʻumi kūmamāwalu kanaiwa, ua lilo ʻo Liliʻuokalani ʻo ia ka mōʻīwahine o Hawaiʻi. Ma ko Liliʻuokalani noho aliʻi ʻana ua haku ʻo ia i nā ʻano mele uʻi a nahenahe, ua kākau ʻo ia i kāna kumukānāwai no Hawaiʻi, a ua kū ʻo ia no nā kuleana o ka poʻe Hawaiʻi. He mahalo kēia iā Liliʻu no kāna mau hana kūikawā ma ke au ʻoʻoleʻa a paʻakikī no ka poʻe Hawaiʻi. Ua loli nui ka nohona o ka poʻe Hawaiʻi ma ka lā ʻumi kūmamāhiku o Ianuali, makahiki ʻumi kūmamāwalu kanaiwa kūmamākolu, ka lā i hoʻokahuli ai ke aupuni Hawaiʻi. No ʻewalu mahina i hoʻopaʻa ai ʻo Liliʻuokalani ma ka hale aliʻi ʻo ʻIolani. Ma kona hoʻopaʻahao ʻia ʻana ma ʻIolani ua kākau ʻo ia i nā moʻolelo a me nā mele e hōʻike aku ai i kona ʻeha no ka poʻe Hawaiʻi a me kona hoʻopaʻahao ʻia ʻana ma ʻIolani. Mau nō ka hanohano o ia mau mele a hiki i kēia lā – ʻo “Queens Prayer” kekahi mele, ʻo “Kuʻu Pua i Paoakalani”, ʻo “Aloha ʻOe”, a pēlā wale aku. Hiki mau iā kākou ke aʻo i nā mea like ʻole maiā Liliʻu mai, akā no kēia nūpepa e hoʻomaopopo ʻia nō kāna mau mele a me kona kākau moʻolelo ʻana ma ka ʻōlelo Hawaiʻi i mea e pili ai ka poʻe o Hawaiʻi nei ma kēia wā ʻoʻoleʻa. No laila e hāpai ʻia nei koʻu leo mahalo no kā kēia aliʻi mau hana kūpaʻa no ko kākou lāhui. He kumu alakaʻi ʻo ia no nā kānaka a pau ma Hawaiʻi, a me ka honua, no kona ʻoi kelakela ma ka hana e hoʻoulu ai i ka manaʻo o kākou. Ua kūpaʻa ʻo ia ma nā wā paʻakikī, ua kākau ʻo ia no nā mea nui o ka lāhui, ua kūʻē ʻo ia i ka poʻe i hoʻokahuli i ke aupuni, a ua hoʻoulu ʻo ia i ka hoi o ka poʻe Hawaiʻi i ke au ʻoʻoleʻa. No laila e hoʻomanaʻo kākou iā Liliʻuokalani no kāna mau hana me kāna mau ʻōlelo: “Never cease to act because you fear you may fail.” E holomua kākou me ke aʻo ʻana mai nā pōpilikia a me nā hemahema, e like nō hoʻi me ka hana a ka mōʻīwahine ʻo Liliʻuokalani. © Kalaninuiahi Wilson 2020 ko mua ko hope

Kalehuakea Kelling < hoʻi hope E ʻae ʻia ana ka hoʻohaumia ʻāina ʻo RIMPAC ma Hawaiʻi Nei? Kalehuakea Kelling Mai ka wā hoʻokahuli aupuni a hiki mai i kēia au nei, noho hewa ka pūʻali koa ʻAmerika ma luna o ko kākou ʻāina aloha. Ma ka hoʻomaʻa ʻo RIMPAC i kono ai ka pūʻali koa i nā hoa kumakaia ʻāina ʻē aʻe e hoʻohaumia i ke kulāiwi o kākou. A he nui wale nā kumu e hōʻike ana i ka ʻino o ia hanana, no laila e kākoʻo anei ke kaiāulu i ia hanana kēlā me kēia makahiki he ʻelua? Pane mai ka hapa nui, “ʻAʻole!” I kēia makahiki, ua manaʻo ʻia e kāpae ʻia ʻo RIMPAC ma muli o ka maʻi ahulau Kolona. Ua kūʻē ke kaiāulu i kēia hanana ma muli o ka laha ʻana aku o ka maʻi a me ka hoʻohaumia ʻana i ka ʻāina. Ua huliāmahi ke kaiāulu ma o ka peʻahi ʻana i nā hōʻailona, a me ka ʻohi ʻana i ka 12,000 a ʻoi mau pūlima ma luna o kekahi palapala hoʻopiʻi. Eia naʻe, ua hoʻopaneʻe wale ʻia ʻo RIMPAC mai ka mahina ʻo Iune a i ʻAukake. Ahuwale ka manaʻo o ke aupuni noho hewa, ʻoi aku paha ke koʻikoʻi o ka hoʻomaʻamaʻa kaua ma mua o ke ola pono o ka mokuʻāina. I kēia makahiki, ua hoʻoneʻe ʻia ka hoʻomaʻamaʻa. Ma ka moana wale nō i noho ai ka pūʻali koa no ka hoʻēmi ʻana i ka papaha o ka laha aku o ka maʻi. A ma ka moana wale nō, i kī ʻia aku ai he ʻumi kūmākolu mau pōkā, he 1,000 puni o ke kīpū nui, a he 16,000 puni o ke kīpū iki. Pehea ke ʻino inā ua hōʻā ʻia nā mea kaua ma ka ʻāina kekahi? ʻEhia ka nui? He aha ia mea ʻo RIMPAC? Ma ka laulā, he māmala i hoʻopokole ʻia no ka Rim of the Pacific Exercise. I kēlā me kēia makahiki he ʻelua, kipa mai nā pūʻali koa mai nā ʻāina like ʻole a puni ka honua iā Hawaiʻi nei, no ka hoʻomaʻamaʻa pū ʻana i nā “pāʻani kaua.” Ua hoʻomaka mua ʻia kēia hanana i ka makahiki 1971, a holo mai nō a hiki i kēia au. ʻOkoʻa nā wahi ʻāina i komo pū i loko o RIMPAC i kēlā me kēia puni e laʻa ʻo Nūhōlani, ʻo Iāpana, ʻo Kanakā, a ia mea aku nō. Ma ia mau pāʻani, kī ʻia nā mea hoʻopahū i ka ʻāina, a hoʻolele ʻia nā mea pākī e pīholo ai nā moku kaua, i mea kēia i hele ai a maʻa lākou i ka hana kaua. Wahi a ka pūʻali kaua moana, ʻaʻohe mīkini hoʻomeamea i ʻoi aku i ka mea maoli no laila, kūpono paha kēia hana a lākou. ʻO ia ka manaʻo o ka poʻe ʻaihue ʻāina! ʻO kekahi poʻe haole, ʻokoʻa loa ko lākou pilina i ka ʻāina, ʻokoʻa ko kākou. He mea ia no ka lawe wale ʻana, - ola ka ʻāina i mea e mālama ai iā lākou kānaka a ʻaʻohe mea e hoʻihoʻi ai. ʻOiai ʻaʻole i like ka pilina i ka ʻāina, ua ʻae ʻia ka noho nani a me ka hōʻeha ʻana iā ia. He mea waiwai ʻole ka ʻāina no lākou, ma waho paha o ke kūʻai aku, kūʻai mai. ʻO kēia hana holoʻokoʻa ʻo RIMPAC, he hana e hoʻohaumia i ka ʻāina. ʻO ia hoʻi, ke hoʻomaʻamaʻa nā moku kaua, hoʻokuʻu ʻia he kiʻina leo kiʻekiʻe e hoʻopilikia ai i nā iʻa. Kapa ʻia kēia kiʻina leo he sonar. Ma ka paukū ʻehiku o ka Endangered Species Act, (ESA) koi ʻia ka pūʻali koa e noi i palapala ʻae e holo kā lākou hoʻomaʻamaʻa ʻoiai ʻaʻole hiki ke alo aʻe i ka make ʻana o kekahi mau lāhulu ʻane halapohe. A wahi a ka National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA), noho nā honu, nā sila, a me nā kolohā ma kai ma nā mokupuni a pau o Hawaiʻi, no laila pono e makaʻala ʻia ka moana a puni ka pae ʻāina. A ʻo ia hoʻi kahi e holo nei nā hoʻomaʻamaʻa hoʻopahū moku kaua (SINKEX). I ka makahiki 2014, ua ʻaʻe ʻo RIMPAC i ka Endangered Species Act (ESA) ma muli o ka loaʻa ʻole o ka palapala ʻae iā lākou ma mua o ka hoʻomaʻamaʻa ʻana i ka moana i kahi o nā lahulu ʻane halapohe. ʻAʻole lākou i hoʻopaʻi ʻia no ka ʻaʻe ʻana i ka ESA. A he hoʻokahi wale nō laʻana kēia o ka ʻaʻe kānāwai i maopopo i ka lehulehu, a he mau mea hou aku paha. Na wai e hoʻopaʻi ana iā lākou? Na lākou ke kuleana hoʻokō kānāwai. ʻAuamo lākou i ke kuleana e hoʻopalekana aku i ka poʻe makaʻāinana. Eia naʻe, ʻo wai lā hoʻi ka mea i mālama ʻia? ʻAʻole loa ka poʻe Hawaiʻi! A ʻaʻole loa hoʻi ʻo Papahānaumoku! Me he mea lā ʻae ʻia kēia mau hana i loko nō o ka ʻaʻe ʻana i ke kānāwai. ʻAʻole loa kēia ʻo ka manawa mua. Mai ka wā hoʻokahuli aupuni a hiki loa mai i kēia wā ʻānō, ua like ka lauana. I loko o ko ka pūʻali koa noʻonoʻo, ua hiki nō ke hoʻomau i kēia mau hana ʻoiai ʻaʻohe kanaka e hoʻopaʻi ana iā lākou. Ma waho aku o ka hoʻohaumia ʻana i ka ʻāina, hoʻoweliweli pū ʻia nā wāhine. Ma nā mahina e kū ai ʻo RIMPAC ma Hawaiʻi nei, ʻo ia ke kau wela, ʻike ʻia ka hoʻomāhuahua ʻana o ka lawepio a me ke kālepa ʻana aku i nā wāhine. A ua ʻike ʻia nō ma nā wahi like ʻole i noho nui ai ka pūʻali koa. He mea maʻamau ka hōʻeha a me ka hoʻoweliweli ʻana aku i nā wāhine ma ia mau wahi. Kohu like ke kino o ka wahine me ka ʻāina. He mau kinolau ia no Haumea, ʻoiai hānau ka ʻāina, a hānau hoʻi ka wahine. No laila pūlama ʻia ua mau kinolau nei o kahi akua i aloha nui ʻia. Eia naʻe ma ka noʻonoʻo o ka pūʻali koa, ʻae ʻia kēia mau mea. ʻAʻohe hoʻopaʻi. Me he mea lā ʻaʻole i lawa ka hoʻohaumia ʻia ʻana o ka ʻāina e ka pūʻali koa, ua pono e hōʻike pū ʻia ka lima ikaika e kāohi ana i nā pūʻao o ka lāhui. “ʻO wai kou makuahine? ʻO ka ʻāina nō! ʻO wai kou kupunahine? ʻO ka ʻāina nō!” Na ʻIokepa Nāwahīokalaniʻōpuʻu kēia ʻōlelo e hōʻike ana i ke koʻikoʻi a me ka pilina hoʻi o ka ʻāina me kākou. He kupuna, he akua, he mea aloha nui ʻia. Hoʻohaumia ʻia kēia pilina i ka noho mau ʻana o ka pūʻali koa ma Hawaiʻi nei. Ke pani hakahaka ʻia nei nā inoa ʻāina me nā inoa haole, nā moʻolelo wahi pana me nā moʻolelo o ka ʻāina ʻē, a hoʻokaʻawale ʻia ke aliʻi mai kākou aku, kona kauā. A i loko nō o ka hoʻohaumia ʻana i ka ʻāina, hoʻohaumia pū ʻia ke kanaka. He kuleana ko ke kanaka i ka ʻāina, a he kuleana ko ka ʻāina i ke kanaka. He ola ko laila. A inā nāwaliwali ka ʻāina, pēlā nō ke kanaka. He make ka hopena. E nā puʻuwai hao kila, ʻo ka ʻae ʻana i kēia hana e hoʻomau, he kākoʻo i ka i ka noho aupuni hewa ʻana o ko ʻAmerika mā ma luna o kākou. ʻAʻole loa ia he kūpaʻa ma hope o ka ʻāina. E paio kākou no ke kāpae piha ʻana iā RIMPAC. ʻAʻole ma muli o ka maʻi ahulau. ʻAʻole he uku kūpono ka ʻāina, ko kākou kupuna hoʻi, no ka hoʻomaʻamaʻa ʻana i ke kaua. Pehea e hōʻike ai i ke aloha i kou wahi kupuna, ʻaʻole loa ma o ka hoʻopahū ʻana iā ia, ʻeā? E hoʻoikaika kākou i ka leo, a e makaʻala kākou i kēia puni e hiki mai ana i ka makahiki 2022. No kākou ka mana e uhaʻi i kēia lima ikaika, waele ʻia ke ala no kākou a paʻa ke kahua i ko kākou poʻe kūpuna i hoʻopakele iā Kohemālamalama. E ala, e alu, kuilima kākou! © Kalehuakea Kelling 2020 1 ʻOkakopa 2020 ko mua ko hope

Kailana Keen < hoʻi hope Ua Pau ʻo Waiola i ke Ahi Kailana Keen 5 ʻOkakopa 2023 Eia nā ʻohana ma Lāhaiana, Maui, ke luʻuluʻu nei i ke aloha. Hoʻokahi mahina aku nei, ua hele a pau loa ka nani o Lāhaina i ke ahi. Ua ʻā nā hale a me nā halekuʻi a pau loa, a ua hele kekahi mau kānaka i ke ala hoʻi ʻole mai. Nui loa aʻela nā leo uwē o ka lehulehu me ke kulu makawalu ʻana o ka waimaka i ka pau ʻana o ke ola o kānaka a me nā mea waiwai i ke ahi. ʻO kekahi o nā hale i pau, ʻo ia nō ka hale pule kupaianaha loa ʻo Waiola i kū ma ke alanui ʻo Waineʻe. Ma ia hale pule nō i mālama ʻia ai nā mea waiwai pili loa i ka mōʻaukala o ke aupuni ʻo Hawaiʻi, nā mikionali, a me nā kupapaʻu o kekahi o ko kākou mau aliʻi. Eia mai ka moʻolelo o ua wahi hale pule nei ʻo Waiola. I ka mahina ʻo Mei i ka makahiki ʻumikumamāwalu iwakāluakumamākolu, ua haʻalele ʻo Keōpūolani, ka wahine a Kamehameha Paiʻea, iā Oʻahu no Maui no ka hoʻolaha ʻana i nā haʻawina o ka Baibala Kahiko a me nā mikionali. Ua kauoha aku ʻo ia iā Reverend William Richards a me Reverend Charles Steward e hoʻokumu i ka hale pule mua loa ma Maui no nā kupa o ia wahi. I nā mahina mua loa o ko lākou hui ʻana, ʻaʻohe hale e hālāwai ai, no laila, ma ke one nō i mālama ʻia ai. ʻAʻole i lawa kēia noho ʻana ma ka hale kaupoku ʻole. Ma ka lā ʻumikumamāhā o Kēkēmapa i ka makahiki ʻumikumamāwalu iwakāluakumamāwalu, ua hoʻoniho ʻia ka pōhaku kihi i ke alanui ʻo Waineʻe, ʻo ka hoʻomaka aʻela nō ia o ke kūkulu ʻana. I kēlā manawa, ua kapa ʻia ia hale pule ʻo Ebenezer. Ma hope o ke kūkulu hou ʻana i ka makahiki ʻumikumamāwalu kanakolukumamālua, ua kapa hou ʻia ʻo ia i ka inoa ʻo Waineʻe, a kapa hou ʻia ʻo Waiola i ka makahiki ʻumikumamāiwa kanalimakumamākolu ma hope o ka hoʻolaʻa hou ʻana. He hale pule waiwai loa nō ia ma muli o kona kūkulu ʻia ʻana e nā mikionali mua ma Hawaiʻi a me ko lākou mālama ʻana i nā mea waiwai. No nā mikonali, ʻo kēia kūkulu ʻia ʻana o ia hale pule, he mea nui ia no ka hoʻolaha ʻana i ko lākou manaʻo a puni ʻo Hawaiʻi. Wahi a Mike Smola, ke alakaʻi hōʻikeʻike ma Hawaiian Mission Homes, ka waihona pili loa i ka hale pule ʻo Waiola, ua pau nō kekahi mau mea waiwai loa i ke ahi. He mau kiʻi pena a he mau kiʻi i kahakiʻi ʻia e Edward Bailey, kekahi o nā mikionali mua loa. Eia hou hoʻi, ua pau nā puke hoʻomanaʻo a me nā leka a Reverend William Richards a me Reverend Charles Steward, a me nā kuamoʻo ʻōlelo kahiko o ka hale pule. He mau palapala waiwai loa nō ia no ka hoʻopaʻa ʻana i ka mōʻaukala o ua hale pule nei a me nā kuleana a me ka manaʻo o nā mikionali o ia manawa. He hōʻike hoʻi kēia no ke koʻikoʻi o ka mālama pono ʻana i nā waihona ʻē aʻe, kahi e mālama ʻia ai nā mea waiwai o ka mōʻaukala Hawaiʻi a me nā mea koehana. ʻO nā aliʻi i kākoʻo nui i kēia haʻawina a nā Kalikiano, e laʻa ʻo Keōpūolani, Kaumualiʻi, Kauikeaouli, a me Nāhiʻenaʻena, ua kau ʻia ko lākou mau kino kupapaʻu ma laila. Ua pau nō ko lākou mau kia hoʻomanaʻo i ke ahi. Auwē! Nui ke aloha. ʻOiai, he kaumaha nui ka nalo ʻana o ia hale pule, ua piʻi aʻe nō ka ʻonipaʻa mau ʻana o nā limahana ma laila. I nā wā mua i pilikia ai ua hale pule nei, hoʻomau nō lākou i ke kūkulu hou ʻana, a pēlā ana paha i kēia manawa. ʻAuhea ʻoukou e ka poʻe aloha i kēia lāhui, e kōkua mai ʻoukou. Inā ua pā kou naʻau a makemake ʻoe e kōkua i ke kūkulu hou ʻia ʻana o ka hale pule ʻo Waiola, e kaomi i kēia loulou: https://www.waiolachurch.org/page/give . Ma laila nō e lū aku ai i ke kālā i mea e kākoʻo ai i ke kūkulu hou ʻia ʻana o ka hale pule ʻo Waiola. © Kailana Keen 2023 #kuikalono #aina #moolelokahiko ko mua ko hope

Lokalia Roldan < hoʻi hope He Hawaiʻi ʻUala Kahiki Lokalia Roldan 1 ʻOkakopa 2022 Nīnau ʻia ke kanaka Hawaiʻi, “No hea mai ʻoe? I hea kou ʻāina hānau?” Pane aku nō me ka haʻaheo, “No Hawaiʻi mai au, ʻo ia koʻu kulāiwi.” No nā hanauna he nui i kaʻa hope mai, ua piʻi aʻela ka uku o ka noho ʻana a me ka hoʻolako ʻana i ka hale ma Hawaiʻi. Nui hoʻi nā puʻu i kū ma mua o ka poʻe Hawaiʻi e ālai ana i ka mālama ʻana iā lākou iho me ka ʻohana, no laila, ua haʻalele kekahi mau kānaka Hawaiʻi i ko kākou ʻāina hānau no ka pono hoʻi o ko lākou ʻohana ke loaʻa kekahi kūlana hana maikaʻi, a hale paha. Ua ʻike ʻia nō ka makemake o ka poʻe Hawaiʻi e noho ma ka ʻāina kaulana i ka piliwaiwai, ka ʻāina i kapa hewa ʻia ʻo ka Moku ʻEiwa, a ʻo ka ʻāina hoʻi i hānai ʻia ai au, ʻo Las Vegas, Newaka. Nui ka poʻe Hawaiʻi e noho ana ma ua ʻāina ʻē lā, a ʻo ia nō kekahi kumu o ka ʻoluʻolu o ka nohona ma laila. Eia nō naʻe, he lua ʻole ka ʻoluʻolu o ka nohona ma ka ʻāina i hānau ʻia ai kākou. Akā, no ka ʻuʻuku o ka uku, me ka pipiʻi o ka nohona i ʻaneʻi, pau ka hoi e hoʻi hou mai. Eia kā, pipiʻi hoʻi ka uku no ka nohona ma Las Vegas. Ua paʻi ʻia ma kekahi kahua pūnaewele nūhou ʻo KSNV News3, ʻo kekahi pahuhopu nui o ka hanauna i hānau ʻia ma waena o nā makahiki 1980-1990 ma Las Vegas, ʻo ia nō ke kūʻai ʻana i ko lākou hale ponoʻī. A no ia kumu, ʻaʻole nō lawa nā hale no kēlā me kēia ʻohana, ʻo ka piʻi aʻela nō ia o ka uku hoʻolimalima he 25% mai ka wā ma mua o ka maʻi ahulau. ʻAkahi nō a piʻi hou ke kumu kūʻai he $1,800 a ʻoi iki no kekahi hale nona nā lumi ʻelua. I ka makahiki 2019, he $1,461 wale nō ka uku hoʻolimalima. Eia hoʻi, ke neʻe nei ka poʻe mai Kaleponi mai i Las Vegas, ʻo ia nō kekahi kumu o ka piʻina o ka uku. A ʻo ka meaʻai, ua lohe ʻia hoʻi, he $22 no 60 mau hua moa ma ka hale kūʻai o ko Sam hui, a nele lākou i ka laiki ʻole! Pehea lā lākou e ola ai?! ʻO nā hale ma Hawaiʻi, ʻo ia mau nō ka pipiʻi. Uku ʻia ka $2,705 no kekahi keʻena nohonaʻuʻuku ma Honolulu. A ʻo kekahi hale nona nā lumi ʻelua ma Honolulu, he $4,940 pā mahina. Auē ka pipiʻi ē! Akā, i Kakaʻako me Pālama, ʻo kekahi mau hale nona ka lumi hoʻokahi, he $1,295 ka ʻawelike o ka uku hoʻolimalima. ʻO kēia mau mea i wehewehe ʻia ma luna aʻe nei, emi kekahi mau mea ma ka ʻāina haole, a emi hoʻi kekahi mau mea ma Hawaiʻi. ʻO ke poʻomanaʻo i kau ʻia ma luna aʻe nei, he ʻōlelo noʻeau no ka mahalo ʻole ʻana a me ka maopopo ʻole ʻana paha o ke kanaka ʻōiwi i ka ʻike Hawaiʻi. ʻOiai, he ālaina nō ke kālā no ka hoʻi hou ʻana i ka ʻāina hānau, paʻakikī ka hoʻonaʻauao ʻana i ka ʻike Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Hawaiʻi paha o nā kānaka Hawaiʻi e noho ana i kahi ʻē. Pēia pū hoʻi me ka hoʻopili ʻana i kēia pae ʻāina o Hawaiʻi ma ke ʻano he kamaʻāina. Like ʻole ka Hawaiʻi i kēia au e neʻe nei a manaʻo ʻia, ʻaʻole nō lawa ko kākou ʻano Hawaiʻi. Akā inā hele ʻoe a kamaʻāina me nā kūpuna o ke au kahiko ma o ke mele a ka moʻolelo paha, e pā ana nō ka naʻau i ke aloha palena ʻole o lākou i ka lāhui Hawaiʻi me ko kākou ʻāina, a e ʻike ʻia ana nō ua lawa maikaʻi kou ʻano he Hawaiʻi. Noʻu iho, ua ʻike ʻia nō ka waiwai o kā kākou ʻōlelo Makuahine me ka moʻolelo o ke au i hala, no ka mea ʻo ia nō ka hōʻoiaʻiʻo i ko kākou pilina me kēia ʻāina, ʻo ka ʻāina hānau hoʻi o ko kākou mau/poʻe kūpuna. Ma o ka ʻōlelo, ua hiki iā kākou ke nānā a kālailai i ke kuanaʻike Hawaiʻi, me he mea lā he makaaniani ia e nānā aku ai i ke au i hala. I ka nānā ʻana i ka wā ma mua, he kōkua ia no ka wā ma hope. A inā ʻaʻole na kākou i ʻike iā kākou iho, na wai lā ia? No laila e kuʻu iwi ē, ka ʻohana hoʻi e noho ana ma kahi mamao, e nunenune paha ʻoukou i ka waiwai o ka nohona ma Hawaiʻi me ka waiwai a waiwai ʻole paha o ka nohona ma ka ʻāina ʻē. E hoʻomanaʻo paha i kēia ʻōlelo, he Hawaiʻi ʻuala kahiki, ʻaʻole kēia he hoʻāhewa i ka ʻike ʻole, he hoʻāhewa paha i ka nānā ʻole me ka mahalo ʻole. ʻAʻohe mea e hilahila ai i ka ʻike ʻole, no ka mea, he mau haumāna kākou āpau e aʻo hou ana i ka ʻike Hawaiʻi. ʻO ka nui o kākou, hoʻomaka ʻia ke aʻo ʻana i ka wā mākua. ʻO ka mea nui, i ola mau ai ko kākou ʻike me ka mauli Hawaiʻi i loko o kākou, he pono nō ka hoʻonaʻauao mau ʻana ma kou wahi e noho ana. He pono ia no kākou i kēia au, he pono ia no ka hanauna e hiki mai ana, a he pono ia no nā kūpuna i hala, ka poʻe hoʻi i hoʻokaumaha ʻia. © Lokalia Roldan 2022 ko mua ko hope

Kuehuikapono Seto Myers < hoʻi hope He Maʻi Kūloko Kuehuikapono Seto Myers He kino liʻiliʻi loa ko COVID, pēlā nō hoʻi me ka maʻi ʻaʻai, me ka maʻi kuni, a me ke kunu kalea. Ma o kēia kino liʻiliʻi i ʻike ai ke kino kanaka i kona ala e pale ai a e ola ai. Na nā hunaola keʻokeʻo nō e pepehi i ua mau maʻi nei a make loa me ke kōkua ʻana mai nō hoʻi o nā lāʻau lapaʻau a me nā lāʻau koʻokoʻo. ʻO ka maʻi naʻe nona kēia ʻatikala, kahi maʻi hoʻi e nahunahu ana i ka noʻonoʻo o kākou, ʻaʻohe ona kino, ʻaʻohe ona niho e kekē mai ana, ʻaʻohe hoʻi ona lāʻau maoli no kākou e pakele ai. He haʻohaʻo wale nō ia. E kapa ʻia ana kēia maʻi he Historical Trauma e ka poʻe ʻepekema, ʻo ia hoʻi, he ʻehaʻeha kūloko, he ʻīnea nāna e hoʻohihia ana i kēlā me kēia hanauna ma hope o ka manawa i kū mua ai kahi pilikia. Pehea i ili ai kēia ʻano pilikia ma luna o ka poʻe kanaka? I ka wā nō i hoʻokolonaio ʻia ai ko Hawaiʻi nei, i ia wā nō i kupu maila ua mau ʻehaʻeha nei. Eia hoʻi kauwahi mea i hana ʻia: ʻo ka hoʻokahuli ʻia ʻana ʻoe o ke aupuni, ʻo ka ʻaihue ʻia ʻana ʻoe o ka ʻāina, ʻo ka pāpā ʻia ʻana ʻoe o ke kanaka ʻaʻole e ʻōlelo Hawaiʻi, ʻo ka hoʻokaʻawale ʻia ʻana ʻoe o ka ʻohana, a he mau mea hou aku nō hoʻi. Ua hoʻolei ʻia akula kēia maʻi ʻehaʻeha o ka noʻonoʻo me he ʻupena lā a hihia maoli akula ka lāhui Hawaiʻi holoʻokoʻa. Ma muli paha o ka ʻike ʻole o ka poʻe nona ka maʻi a me ka hoʻomau ʻia ʻana o kēia hana kolonaio, ua kū hou kēia maʻi i nā hanauna ʻōpio, a lawe akula lākou i ka maʻi i ia hanauna aʻe. ʻO ka hana hoʻoluhi a pōpilikia i kū ʻole i nā loina kanaka kekahi o nā kumu i mau ai ka pilikia i loko o kākou, e laʻa hoʻi ka inu lama, ka hili mau ʻana i ke keiki, ka ʻuʻumi ʻana i nā noʻonoʻo kaumaha, ka hōʻole ʻana i ke aʻo ʻike kupuna, ka minamina ʻole ʻana iā kākou iho, ka noʻonoʻo ʻihaʻiha, a pēlā wale akula (Pukui et al. 1972, 260 Paglinawan et al. 2020, 56). I kēia manawa, he pono ka mea kākau e hāpai aku i wahi manaʻo. E hoʻomaopopo mai e kuʻu makamaka heluhelu, mai nō a hoʻāhewa wale aku i ka poʻe kūpuna a me ka poʻe mākua o helu ʻia ʻoukou me nā mea keu a ka mahaʻoi. ʻO ke kuleana hoʻi o kākou, ʻo ia nō ka hoʻoponopono ʻana iā kākou iho a me ka hoʻāʻo ʻana e kāpae aku i nā mea kūpono ʻole i ʻole hoʻi e mau ai nā pilikia i nā hanauna e hiki mai ana. E kuʻu lāhui ē e pōpilikia nei i nā hopena o ka hana ʻino a nā malihini, e kuʻupau ana nō kākou i ka māihi ola ʻana. I loko o ka wā weliweli, ka wā ʻinoʻino, ka wā e kikiki ana ka wela a ka lā a panoa ka ʻāina, ka wā hoʻi e noʻonoʻo ʻia nei ʻaʻohe pakele iki, ʻaʻohe hoʻi kahi e ʻauheʻe aku ai, i ia wā, aia hoʻokahi wale nō mea e mao ai ka ʻinoʻino, e pau ai ka weliweli, a e ola ai kākou. He kēhau hoʻomaʻemaʻe ia palekana, ʻo ke aloha. Ma o ke kēhau hōʻoluʻolu e mōhala mai ai ko kākou naʻau. Ma o ia kēhau kū mauna e komo mai ai ke aloha a me ka wiwoʻole a piha nā hakahaka o loko. Ma o ka heleleʻi ʻana maila o ke kēhau e hoʻomaʻemaʻe ʻia ai nā hemahema. Ma muli o ke aloha i aʻo ʻia e nā kūpuna e ʻākelekele ai kākou i nā pōʻino i hekau akula i luna o lākou. ʻAʻole nō kākou e noho pohō nei i ka ʻupena a ke kolonaio. I ke kamaʻilio ʻana aku nei me kuʻu māhoe, ʻo ia hoʻi ʻo Kalanikumupaʻa, ua hāpai aʻela ʻo ia i mau manaʻo ʻano nui no ka wehe ʻana i nā kaula o ua ʻupena nei. ʻO kāna papahana ʻimi noiʻi ma ke kulanui ʻo Stanford, ʻimi akula ʻo ia i ke alahele e pono ai ka mauli ola o ka lāhui Hawaiʻi i kēia au me ke komo pū ʻana nō hoʻi i ka moʻomeheu a me ka ʻōlelo ma ka papahana hoʻōla. ʻŌlelo ʻo ia, he mea kōkua nui ka ʻōlelo a me ka moʻomeheu ʻōiwi, a ua ʻikea kēia ma nā papahana ʻimi noiʻi i hana ʻē ʻia (Pomerville et. al 2018). Eia nō naʻe, ʻaʻole i hoʻolaha ākea ʻia kēia mau haʻawina i mua o ka lehulehu o waho o ke kulanui. Ua maopopo ʻē naʻe kēia i kekahi mau ʻohana e pūlama nei i nā loina kanaka, ʻaʻole paha kēia ʻatikala no lākou. No ka poʻe i kamaʻāina ʻole i kēia mea he historical trauma, no lākou e hāpai ʻia ana akula kēia manaʻo no ua kumuhana koʻikoʻi loa nei. I loko nō o ke ʻāʻumeʻume nui ʻana o ka poʻe kānaka i nā pilikia o ka hoʻokolonaio ʻia ʻana, he pakele ko kākou ma o ka ʻike leʻa ʻana a me ka hoʻomaopopo leʻa ʻana paha i ua pōpilikia nei a pēia pū me ke alu like ʻana i ka hoʻopulapula ʻana i nā kānaka ʻōiwi a pau. Penei paha kākou e hana ai: E aloha i ka ʻōlelo a me ka moʻomeheu. Aia nō a minamina ʻia kēia mau kūkulu ʻelua o ke ola Kanaka, a laila, e lilo ana lāua i mau puʻukalahala a i mau mea e hoʻohanohano ai i kēlā me kēia lā o ka noho honua ʻana. E hoʻomau aku nō! I lapaʻau ka moʻomeheu, i lapaʻau hoʻi ka ʻōlelo! E aloha i nā wahi e mālama ana i nā Kānaka Maoli ma o ko kākou mau loina ola ponoʻī, e laʻa hoʻi ka lāʻau lapaʻau, ka hoʻoponopono, ka lomi, a pēlā wale aku. Me ke aloha nō ia mau wahi e lilo ai lākou, ʻo ia nō ke kahua o ke ola Kanaka. E aloha i nā kūpuna, i ko lākou noho manawaleʻa ʻana i nā manawa a pau. ʻAʻohe o lākou pī iki. Inā kipa maila kahi kamaʻāina a i ʻole kahi malihini, mālama ʻia nō ʻo ia ma ke ʻano he makamaka, he ʻohana. I māhuʻi kākou iā lākou ala, a laila, e hānai ʻia maila kākou a māʻona, a e lilo nā kua nāwaliwali i waʻawaʻa. E aloha i ka wā ma mua, penei kākou e holomua ai. I kuʻu ʻohana, ʻōlelo ʻia ua hiki ke hoʻoponopono maoli ʻia ka wā i hala loa akula aia wale nō a moʻolelo ʻia ka moʻolelo o ka wā kahiko a mahalo ʻia ka poʻe kūpuna i loko nō o nā pōpilikia. ʻO ka hoʻohanohano ʻana akula iā lākou, he mea hoʻi ia e kōkua ai iā lākou i ko lākou wā e noho ana. E aloha hoʻi kākou kekahi i kekahi i ʻole hoʻi e kaumaha ai i nā mea ʻinoʻino e ʻauamo ʻia ana aʻela. E ʻimi kākou i poʻe ʻohana a i makamaka paha nona ka hilinaʻi, a loaʻa, ʻo ka pānaʻi ʻana akula nō ia o kākou i nā luʻuluʻu kaumaha a me ke aloha. ʻO ka mea nui naʻe ma ʻaneʻi, ʻo ka hilinaʻi aku hilinaʻi mai o nā mea a pau. E like me ka mea i kākau ʻia ma luna aʻe, he hana pilikino nō ka hoʻokuʻu ʻana i nā ʻupena ʻehaʻeha e kāohi ana iā kākou iho. A ʻo ke kanaka nāna e hoʻohalahala wale ana iā haʻi no kāna hana, he lapuwale ia, a e kōkua ana ia i ke ō ʻana akula o ka pōpilikia. ʻO ka mea aloha, ka mea lokomaikaʻi, ka mea haʻahaʻa hoʻi, aia nō ke ola iā ia. E ka mea heluhelu, ua hōʻike ʻia aʻela he wahi maʻawe wale nō o kēia maʻi kūloko nāna e hoʻohihia maila iā kākou. ʻAʻole naʻe i pau iki ka ʻike i ka mea kākau, aia wale nō kēlā i ka poʻe i ʻoi loa aku ko lākou naʻauao, ko lākou ʻike, a me ko lākou makahiki. Akā naʻe, i kēia au e loiloi mau ʻia ana ka waiwai o nā ʻōlelo a me nā moʻomeheu o nā lāhui ʻōiwi o kēia honua, he kūpono a he mana ka loaʻa ʻana iā kākou he mau laʻana e kākoʻo aku ana i ke koʻikoʻi loa o kēia mau mea ʻelua. Eia kekahi, he hana paʻakikī loa ka pakele ʻana i ia ʻupena nāna kākou e hihi ʻino ana. ʻAʻohe neʻe, ʻaʻohe hoʻi ʻoniʻoni nāna e pahemo iki aku i ka hihia o kākou, aia wale nō a alu like maila kākou i ka hana hoʻōla lāhui, aia wale nō a aloha ʻia nā loina kuʻuna, ka ʻohana, a me ka lāhui. © Kuehuikapono Seto Myers 2022 na Kuehuikapono Myers 1 Nowemapa 2022 ko mua ko hope

Hiʻilani Chang < hoʻi hope Nā Hui Mālama ʻĀina ma Koʻolaupoko, Oʻahu Hiʻilani Chang 1 ʻOkakopa 2022 I ka wā kahiko, he mau wahi ma Koʻolaupoko, Oʻahu i mālama ʻia aku ai nā ʻōnaehana mea ʻai. Ua wāwahi ʻia aku ia mau māla, akā i kēia mau lā, he mau hui e kūkulu hou nei i nā ʻōnaehana e like me ka loʻi a me ka loko iʻa a kono lākou i ka lehulehu e kōkua i kekahi mau lā. Na kēia poʻe kipa e kōkua i mea e ulu ai ka ʻāina, a i aʻo a hoʻomau ʻia ko nā hui mau nuʻukia. Eia nō kekahi o nā wahi ma Koʻolaupoko e ʻae aku nei i ke kōkua. Ulupō Heiau Aia ʻo Ulupō Heiau ma Kailua, ma kaʻe o Kawainui, kahi e noho ai ʻo Hauwahine, he moʻo e kiʻai iā Kawainui a me Kaʻelepulu. I ka wā kahiko, he ʻāina momona ʻo Kailua i noho ʻia e nā aliʻi a ʻo ia paha ke kumu i kūkulu ʻia ai ka heiau. ʻO ka hui ʻo Kauluakalana ke mālama aku i kēia ʻāina a ʻo ko lākou makemake ke ola hou ʻana o ka pilina i ke kanaka, ka heiau, ka loʻi, a me ka loko iʻa e like me ka wā ma mua. I naue ʻoe i laila e mālama aku ai i ka loʻi, e aʻo nō hoʻi ʻoe i ka moʻolelo o ka heiau a me ke ahupuaʻa ʻo Kailua i mea e hoʻoulu hou ai i kēia wahi waiwai. Kākoʻo ʻŌiwi Ma Heʻeia Uli, aia ʻo Kākoʻo ʻŌiwi, he hui mālama ʻāina. Aia ʻo Kākoʻo ʻŌiwi i kahi i kanu ʻia aku ai ka ʻai i ka wā ma mua. He loko nui i laila, no laila ʻo kā lākou ala nuʻukia ke ola hou ʻana o ia ʻāina a me ka loko. He mau ʻano o ke kanu ʻai ʻana ma laila: ka māla, ka loʻi, a me ka loko puʻuone. Ulu ke kalo ma ka loʻi, ulu ka ʻuala a me nā lāʻau ʻulu a me ka maiʻa ma ka māla. Kūʻai ʻia aku nā hua o kēia mau lāʻau i ka poʻe hoihoi. I kekahi mahina aku nei, ua mālama ʻia kekahi lā lei a aʻo ʻia ka haku lei ʻana a me ka pule ʻana i ka wā like. He lā hana kā lākou i kēlā a me kēia Pōʻakahi, Pōʻalua, a me ka Pōʻalima, a me kēlā a me kēia Pōʻaono ʻelua. Paepae o Heʻeia Aia ka loko iʻa o Heʻeia ma Heʻeia Uli a mālama ʻia kēia ʻāina e ka hui ʻo Paepae o Heʻeia. Ua kūkulu ʻia aʻe kēia loko iʻa ma kahi o 800 makahiki i hala no laila ʻo ia kekahi o nā loko iʻa kakaʻikahi kahiko e kū nei i kēia lā. Ma Malaukaʻa ia loko iʻa, a he kuapā kona ma kai a ma uka. ʻO ka hapanui o nā loko iʻa ma kai wale nō i loaʻa ai ke kuapā, akā ma Heʻeia, aia hoʻi he kuapā i pili i ka ʻāina. ʻO ka hana a ka hui i kēia manawa ke kūkulu hou ʻana aʻe i ke kuapā ma uka i mea e hoʻopuni ʻia ai ka loko iʻa i ke kuapā. Mālama lākou i nā lā hana i kēlā a me kēia Pōʻaono, a i kekahi mau lā i ka makahiki, mālama lākou i ka lā holoholo. He māʻona ʻai a he māʻona iʻa ko ka noanoa. He hana nui ka mālama ʻāina, akā eia nō nā hui e hoʻomau aku nei i ka hana hoʻoulu lāhui. Ke mālama hou nei lākou i ka mahiʻai ʻana i mea e hoʻolako aku ai i ka lāhui e like me ka wā ma mua, ma o ka ʻōnaehana kahiko. E hoʻomaopopo hoʻi, ʻaʻole ia hana he mea na kēia mau hui wale nō, akā he kuleana ko ka poʻe a pau e huipū me ka laulima. No laila e ka mea heluhelu, e kōkua i ka hoʻoulu hou ʻana i ka ʻāina o Koʻolaupoko. © Hiʻilani Chang 2022 ko mua ko hope