nā Haumāna o ke Kula Kaiapuni ʻo Kawaikini < hoʻi hope Nā Nūhou o ka Moku Kāʻili Lā nā Haumāna o ke Kula Kaiapuni ʻo Kawaikini 15 Nowemapa 2021 E ka nūpepa Ka Ulu Hoi ē, aloha nui kāua! Eia nō mākou nā haumāna o ke kula kaiapuni ʻo Kawaikini ke hāʻawi aʻe nei i kēia mau nūhou o ko mākou ʻāina aloha i pā aheahe i ka makani Amu. Penei nō nā ʻanoʻai o ka ʻāina. Nā Hiʻohiʻona: ‘O Anahola kekahi o nā ahupuaʻa nui ma ka moku ‘o Koʻolau, ma ka ‘aoʻao hikina o Kauaʻiomanokalanipō. Lako ihola nō kēia ‘āina i mau moʻolelo pili i ka moʻomeheu o kākou. ‘O nā hiʻohiʻona o Anahola, he kahakai piʻo, he hapa mile ka lōʻihi. Ma ka lae ʻākau loa, hui pū ke one me ke nā pōhaku i loko o ke kai, a he wahi liʻiliʻi a ua palekana nō no nā keiki e pāʻani aku ai. Ma ia māhele o ke kahakai, ua pāpaʻu loa, akā, ma nā ʻāpana ʻē aʻe, ua hohonu hou aʻe. He nuku muliwai ma ia ‘aoʻao i kahe mai Anahola mai a i nā kuahiwi ‘o Namahana, ma ka hulina ʻākau o Kaua’i. I kekahi mau lā, e puka ana ka lā mai ka puka o Kalalea a pa mai i ka honua no ka lā holoʻokoʻa. He mehana a ikiiki, ʻaʻohe mea hou aʻe, koe naʻe kēia wela. I nā lā kākaʻikahi, pā mai ka makani aheahe ‘o Amu. ʻO ia nō ka mea e ʻoluʻolu ai mākou. A i kekahi lā aʻe, ‘aʻole pā mai ka lā. Ua paʻa ihola ka lā i nā ao uliuli. Ma ia mau lā he kapa moe nā aokū ma luna o nā kuahiwi a ua maʻū maila ke ea. He ua nui ma kekahi mau kūʻono o nei Ahupuaʻa. Ka Nohona: Ma muli o ka maʻi Kolona, ua loli nā ʻano mea like ʻole ma ka mokupuni nei ʻo Kauaʻi . I kēia mau lā, ua nui nā kaʻa ma ke alanui no ka mea ke hoʻi nei nā malihini no ka hoʻokuʻu ʻia o kekahi mau lula Kolona a ke Kiaʻāina ʻo Ige. Ua lōʻihi ke kali ʻana i ka Pāki e hoʻea ai i nā mokupuni nei o Hawaiʻi. I ka hele ʻana i ka hale kūʻai, e ʻike ʻia ana ua pipiʻi ke kumukūʻai o nā ʻano meaʻai like ʻole. Ua pipiʻi pū nō hoʻi ke kumukūʻai o ke kākālina a i ka ʻehā kālā no ke kālani hoʻokahi. Auē nō hoʻi ē! ʻO ka heluna maʻa mau o nā kānaka i loaʻa i ka maʻi he 16 kānaka i nā lā a pau ma ke kalana nei ʻo Kauaʻi . He piʻina kēia ma ka 92 pākēneka mai nā hopena pule he ʻelua i hala aku nei. Ma ʻaneʻi, ua mau nō nā lula a ke Kiaʻāina a me ka Meia i kūkala ai. ʻO ia hoʻi, he pono e komo i nā pale maka. E mālama i ke kōwā he ʻeono kapuaʻi ma waena o nā kānaka. ʻAʻole hiki i nā kānaka he nui ke hui i kekahi wahi hoʻokahi. A ke paipai ʻia nei nō nā kānaka e hele a kiʻi i ka lāʻau pale Kolona. No ka puka kaulana a Kawelo: He wahi moʻolelo kēia no ka puka ʻo Aolani e waiho nei i ke kuahiwi palikū ʻo Kalalea me Kuananai, ma ke ahupuaʻa ʻo Anahola. I ke au kahiko, aia ʻo Kawelo e kaua ana me kona hoahānau. Iā lāua e hakakā ana, kiola akula ʻo Kawelo i kāna ihe, a ʻo ke alu koke ihola nō ia o ka hoahānau. Lele akula ka ihe a hoʻopuka i kekahi ʻaoʻao o ke kuahiwi a i kekahi ʻaoʻao aku. Hoʻomanaʻo mākou i kēia mele penei. Kiʻekiʻe Kalalea i ka makani ʻO ka pali kaulana o Anahola Noho iho e ka ʻohu noe i ka nā pali A he maoli nō mai ʻō a ʻō No laila, inā ʻoe e huakaʻi ana i Kauaʻi ma ka mokulele, e huli ke alo i ka ʻākau o ke kuahiwi kū kilakila, a e ʻike auaneʻi ʻoe iā Aolani, ka puka kaulana a Kawelo. Me ke aloha o ka moku kāʻili lā, Nā Haumāna o ke kula kaiapuni ʻo Kawaikini Puhi, Haʻikū, Puna 28 ʻOkakopa 2021 na nā Haumāna o ke Kula Kaiapuni ʻo Kawaikini ko mua ko hope

Kaleilehuaohaililani < hoʻi hope E Ola ke Kani Hone o nā Manu Kaleilehuaohaililani 30 ʻApelila 2022 I loko o nā makahiki he ʻelua a ʻoi iki aku nō paha e hiki koke mai nei, ke mahuʻi iho nei ka poʻe ʻepekema o kēia au, e pau loa aku ana kekahi o nā manu maoli o Hawaiʻi nei. Wahi a ua noiʻina hou nei o ka Department of Land and Natural Resources, ke mahuʻi ʻia nei ka nalowale pau ʻana o nā ʻohana manu he ʻehā: ʻo ka ʻakikiki, ʻo ke kiwikiu, ʻo ka ʻākohekohe, a ʻo ke akekeʻe. A i loko nō hoʻi paha o ke kekeke, ke mahuʻi ʻia nei e pau ana he 11 hou aku ʻohana manu mai Hawaiʻi nei. He aha nā kumu e pilikia nei ke ola o kēia mau ʻohana manu maoli Hawaiʻi? ʻO kekahi ka maʻi avian malaria i halihali ʻia e ka poʻe makika. Ua like nō paha ka maʻi avian malaria me ka maʻi Kolona, ʻo ia hoʻi, he maʻi kēia i maʻa ʻole i ke kino o ke kanaka. No laila, he maʻi nō ia e laha koke nei ma waena o nā lāhui like ʻole o ke ao e kāʻili aku nei i ka hanu hope loa o nā kānaka he nui wale. I kēia mau lā naʻe, ua lako kākou kānaka i ka lāʻau ʻō Kolona, i pale no ko kākou mau kino kanaka. Pēlā nō ka maʻi avian malaria. ʻO ka poʻe manu nō naʻe, ʻaʻohe o lākou lāʻau ʻō, ʻaʻohe pale ʻana o lākou. A ua lawa ka nahu hoʻokahi ʻana a kekahi makika no ka hoʻomake ʻana i ia manu hoʻokahi. No laila, no nā makahiki he nui wale, ʻo ka poʻe makika e halihali nei i ka maʻi avian malaria ke kumu helu ʻekahi nāna e hoʻopau nei i ka poʻe manu maoli Hawaiʻi. ʻO kekahi kumu hou aku, ʻo ia hoʻi ka wāwahi ʻia o nā nahele e noho nei kēia poʻe manu maoli no ke kūkulu hale ʻana o kānaka. No ia kumu, ʻaʻohe wahi o kēia poʻe manu e noho ai a ʻo ko lākou piʻi hou ʻana aku nō ia i uka i kahi hou e noho ai. Eia hoʻi, ke pau ʻē aku nei nā nahele ʻōhiʻa o Hawaiʻi i ka maʻi Rapid ʻŌhiʻa Death. Ua pilikia ʻē ka poʻe manu i ka nele i ka inu wai lehua ʻole i kēia maʻi ROD, a eia nō ke wāwahi ʻia nei nā nahele e koe nei i wahi e noho ai ʻo kānaka? Auē kā hoʻi ē! ʻAʻole anei i lawa nā palena o ke kūkulu hale? Āhea lā kākou e hiki aku ai i ka palena o uka? Ua ʻōlelo ʻia nō hoʻi, ʻo ka loli o ke ao a me ka wela ʻana mai o ka honua kekahi mea e pilikia nei nā manu maoli. Ma muli o ka wela ʻana mai o ka honua a me ka piʻi ʻana mai o ke kai, ke piʻi aʻe nei nō hoʻi nā manu Hawaiʻi i uka e ʻimi ai i kahi kūpono ma ka waokele e noho pūnana ai. Pehea lā kākou e mālama ai i kēia honua i ʻole hoʻi e piʻi ai ka wela o ka ʻāina a e piʻi aʻe ai hoʻi ke kai? ʻO ka poʻe puaʻa ʻāhiu nō hoʻi kekahi pilikia e emi nei ka heluna o ka poʻe manu maoli. I ka holo ʻana o ka poʻe puaʻa i ʻō a i ʻaneʻi e noho ai, ʻeli mau aku lākou i mau lua e noho ai. I ko lākou haʻalele ʻana i ia lua i ʻeli ʻia, lilo ia lua i wahi kūpono no ka poʻe makika e hānau ai i kā lākou mau hua. A ma laila nō e pilikia hou ai ka poʻe manu i ka maʻi avian malaria i halihali ʻia e ua poʻe makika nei. E nā kānaka o kēia Lāhui, ua hiki mai kēia poʻe manu Hawaiʻi ma mua loa o ka hehi mua ʻana mai o ke kanaka ma kēia pae ʻāina nei. Ua noho pū kākou me kēia poʻe manu Hawaiʻi no nā hanauna mai iō kikilo mai. Ua wili pono ʻia kēia poʻe manu i loko o ko kākou mau moʻokūʻauhau, ko kākou mau moʻolelo, a me ko kākou mau mele. He aha ana lā kā kākou hana e mālama ai i kēia mau manu maoli no nā hanauna ma hope aku e ʻike maka ai? I kēia mau lā, ke nui aʻe nei nō nā papahana e mālama nei i ke ola o kēia mau manu. ʻO kekahi ka ʻō ʻana aku o ka poʻe ʻepekema i nā makika kāne i kekahi lāʻau e kāohi ai i ka hoʻohānau ʻana aku i nā hua makika. Ua ʻōlelo ʻia, he mea nō kēia e hoʻēmi ai i ka heluna makika i mea e laha ʻole ai ka maʻi avian malaria ma waena o ka poʻe manu. Ke hoʻolaha aʻe nei nō hoʻi nā kalana pākahi i nā lula me nā ʻōlelo aʻoaʻo e makaʻala ai nā kānaka ke piʻi aʻe i uka a i ka nahele paha. E holoi pono ʻia nā kāmaʻa a me nā lole i ʻole e halihali ʻia nā makika a me nā ʻano maʻi like ʻole e pilikia nei nā manu maoli. ʻAʻole e ʻauana wale aku i nā wahi i hoʻokapu ʻia no ka hoʻopūnana ʻana o ka poʻe manu. A e waiho i nā lāʻau o ka nahele i kona wahi mau a i ʻole e hoʻihoʻi aku i kahi i kiʻi ʻia ai, i ʻole e laha ai kekahi maʻi o nā lāʻau ma ʻō a ma ʻaneʻi. E mau aku nō i ka hoʻolaha a me ka hoʻomaopopo ʻana i nā kānaka o kēia ʻāina e pili ana i kēia mau pilikia a hihia paha. Ma o ka hoʻolaha ʻana i kēia ʻike e alulike pū ai kākou i ka ʻauamo ʻana i kēia kuleana mālama manu. I ola nā manu maoli no nā hanauna ma hope loa aku. E ola mau loa aku nō ke kani hone o nā manu! © Kaleilehuaohaililani 2022 na ABC ko mua ko hope

Hoaloha Westcott < hoʻi hope He Hamepuka Waiūpaʻa nona ka ʻIʻo ʻOle: He Malihini i Kekahi ʻĀina Maʻa ʻOle Hoaloha Westcott 15 Nowemapa 2021 Welina e kuʻu mea heluhelu. He ʻāina nani nō ʻo Iāpana, akā, he ʻano pōhihi no neia malihini, ʻo ia hoʻi ka mea kākau. I kekahi kauwela, ua huakaʻi aku nō māua me koʻu hoa hana i Iāpana no ka hālāwai pū ʻana mai me ko māua hoa pāʻoihana. ʻO ia kaʻu manawa mua i kipa ai i Iāpana a nui nā mea hūʻeu i kupu wale. ʻO ke kahua hoʻolulu mokulele ʻo Narita (ma Tokyo) kahi a ka mokulele i kuʻu iho ai. I loa nō a pae ihola ka mokulele, ua huikau nō māua i nā hōʻailona a pau, no ka mea, paʻi wale ʻia nō i ka ʻōlelo Kepanī! Auē, ʻaʻole maopopo iki iā māua. Aia ka pono ʻo ko māua hele ʻana aku i Yokohama no kekahi hālāwai, akā, pehea māua e kaʻahele aku ai i laila? Pili ke kahua hoʻolulu kaʻaahi me ke kahua hoʻolulu mokulele, a ʻauana i ʻō i ʻaneʻi a loaʻa ke kahua hoʻolulu kaʻaahi iā māua. Ua kū a nānā pono aʻela i ka papa manawa kaʻaahi, a ua paʻi wale ʻia nō hoʻi i ka ʻōlelo Kepanī. Auē, i ke kaʻaahi hea e hele aku ai i Yokohama? ʻAʻole i liʻuliʻu, a kelepona māua i ko māua hoa pāʻoihana no kāna kōkua. He kamaʻāina ʻo ia no māua. Haʻi maila ʻo ia i ke kaʻaahi pololei e hele aku ana i Yokohama, a ʻo ke eʻe aʻela nō ia o māua i ia kaʻaahi. I hākālia nō a hōʻea ke kaʻaahi i Yokohama, a lele ihola. Ua hālāwai pū māua me ko māua kamaʻāina, a ua makemake ʻo ia e hōʻike i kona wahi ʻoihana ʻē aʻe iā māua. Aia ia wahi ʻoihana ma nā mauna ma waenakonu o Iāpana. No laila, i ia kakahiaka nui aʻe, ua eʻe ʻia aʻela nō ke kaʻaahi pōkā i mea e hele aku ai i ke kaona liʻiliʻi ʻo Gunma i ia mau mauna kahi e kipa ʻia ai ia wahi ʻoihana. He kūlanakauhale Kepanī kahiko ʻo Gunma, a i loa nō iā mākou a hiki ma laila, ua hoʻopaʻa ihola mākou i lumi ma kekahi hōkele Kepanī kuʻuna. Ma loko o ia hōkele kaila, aia nō nā mea Kepanī maoli like ʻole, ʻo ka moena tatami ʻoe, ka moena futon ʻoe, ka ʻauʻau kuʻuna ʻoe (kapa ʻia he onsen) , ka hale ʻaina kuʻuna ʻoe, a pēlā aku. He mau kamaʻāina ʻoluʻolu nō ko Gunma a nani maoli nō hoʻi nā mauna a puni ʻo Gunma. ʻOiai mākou e noho ana i ka hōkele, makemake ko māua kamaʻāina e kuhikuhi iā māua i kekahi mau loina Kepanī kuʻuna, e laʻa ka ʻauʻau kuʻuna. I ke ahiahi koke iho nō, hele mai ia kamaʻāina i ko māua lumi no ka wehewehe ʻana mai i nā mea e hoʻokoi ʻia no ka ʻauʻau kuʻuna. ʻAʻole ʻo ia ʻōlelo Hawaiʻi, akā, ʻōlelo pelekane, eia naʻe, i kekahi mau manawa, ʻaʻole maopopo leʻa kona manaʻo ʻiʻo. Wahi āna, na māua e kau mai i kekahi kāwele liʻiliʻi ma luna o ko māua poʻo i ka manawa o ka noho ʻana iho i ka ʻauʻau kuʻuna, eia kekahi, e hele kohana nō kā māua! Auē nō hoʻi ē! Ua ʻōlelo maila ʻo ia, e hele aku nō i ka lumi kuapo lole no ka hoʻohemo i ko māua lole. I loko nō o ko māua kūnānā ʻia ʻana, hele akula i ua lumi lā no ka hemo lole ʻana a me ke kau ʻana i ke kāwele liʻiliʻi ma luna o ke poʻo. E kali ana ko māua kamaʻāina i ka ʻauʻau kuʻuna a haʻalele akula māua i ua lumi lā no ka ʻauʻau, a ua ʻike maila nō ko māua kamaʻāina iā māua me nā kāwele liʻiliʻi ma luna o ke poʻo, ʻo ka hū wale aʻela nō ia o kona ʻakaʻaka! Ma hope o ko māua komo ʻana i ka ʻauʻau i wehewehe aʻe ai ko māua kamaʻāina, ma hope o ke komo ʻana i ka ʻauʻau e kau ai i ke kāwele liʻiliʻi ma luna o ke poʻo! Ma mua o ke komo ʻana, na ia kāwele liʻiliʻi e uhi i ka maʻi!!! Auē nō hoʻi ē! He mea hūʻeu a hilahila kēlā! Ma hope o ia ʻauʻau kuʻuna, komo mākou i kekahi kimono, a hele akula mākou i ka lumi ʻaina, a ua ʻai ihola i kekahi meaʻai Kepanī kuʻuna, eia naʻe, ʻaʻole au he mea ʻai ʻiʻo, ʻo ia hoʻi, he hamu lau wale nō. No laila, ua ʻai wale nō au i ka lauʻai tempura. A māʻona, hele akula i ka hale karaoke no ka hīmeni ʻana. Leʻaleʻa nō kā mākou hana ma Gunma! Ua noho mākou i Gunma no ʻekolu pō, a laila, eʻe hou aʻela ma luna o ke kaʻaahi pōkā a hoʻi mai i Yokohama. He kūlanakauhale nui ʻo Yokohama a nui ʻino nā ʻano mea ʻai. Ma muli o ka ʻai ʻana i ka mea ʻai ʻokoʻa ma Gunma, ʻo ia hoʻi ka mea ʻai Kepanī, ʻono koʻu hoa hana i kekahi mea ʻai i maʻa iā ia. ʻIʻini nō ʻo ia e ʻai i ka mea ʻai o McDonalds. Ma muli o koʻu ʻai ʻiʻo ʻole ʻana, kakaʻikahi nā mea ʻai aʻu e ʻai iho ai ma McDonalds, eia naʻe, makemake nui koʻu hoa hana i ia mea ʻai, no laila, hele pū. I hōʻea ka hana o māua ma ia hale ʻaina, ʻo ke noi akula nō ia o koʻu hoa hana i kāna mea ʻai. ʻO au, kū a nānā kaulona i ka papa kuhikuhi mea ʻai. Manaʻo ihola, “hmm...aia kekahi meaʻai aʻu e ʻai iho ai ma ʻaneʻi? ʻO ka ʻuala palai, hiki nō, akā, pōloli nō au a aia ka pono ʻo ka ʻai nui. Hmm...malia paha, he ʻiʻo pipi waiūpaʻa i wili ʻia nona ka ʻiʻo ʻole (ʻo ia hoʻi, he hamepuka waiūpaʻa nona ka ʻiʻo ʻole)? ʻAe, he kanauika waiūpaʻa kēlā...hemolele!” ʻO koʻu neʻe pololei akula nō ia i ke pākaukau noi, a noi akula i hoʻokahi ʻiʻo pipi waiūpaʻa i wili ʻia nona ka ʻiʻo ʻole! ʻO ka wahine ma hope o ia pākaukau noi, ua hōkai ʻia i kēia noi ʻē, a pane maila, “hoʻokahi ʻiʻo pipi waiūpaʻa i wili ʻia.” ʻAʻole maopopo iā ia kaʻu noi, no laila, ʻōlelo hou akula au iā ia, “hoʻokahi ʻiʻo pipi waiūpaʻa i wili ʻia nona ka ʻiʻo ʻole, ke ʻoluʻolu.” Nānā pono nō ʻo ia i koʻu maka, a pane hou me ka nāukiuki, “hoʻokahi ʻiʻo pipi waiūpaʻa i wili ʻia!” Manaʻo ihola, “hmm…ʻōlelo Kepanī wale nō ʻo ia, a ʻaʻole au ʻōlelo Kepanī. ʻO kona huli akula nō ia i kāna luna a hāwanawana i kona pepeiao, a nīnau maila ia luna iaʻu, “he ʻiʻo pipi waiūpaʻa i wili ʻia nona ka ʻiʻo ʻole?” Pane akula au, “ʻae, nona ka ʻiʻo ʻole.” ʻO ka huli akula nō ia o ka luna i nā limahana, a haʻi i ka ʻōlelo Kepanī, “he ʻiʻo pipi waiūpaʻa i wili ʻia nona ka ʻiʻo ʻole!” Palena ʻole nō ka ʻakaʻaka ʻana o ia mau limahana! ʻAkahi nō lākou a lohe i kēlā noi ʻē! ʻAʻole i liʻuliʻu a loaʻa kekahi ʻiʻo pipi waiūpaʻa i wili ʻia nona ka ʻiʻo ʻole, ʻo ia hoʻi, he kanauika waiūpaʻa. E kuʻu mea heluhelu, ʻo kēia ka palena o kaʻu wahi moʻolelo huakaʻi. Mahalo nui nō iā ʻoe no kāu hoihoi ʻeleu i nā hanana hūʻeu i kupu wale. Ma o ka haʻi ʻana i ia moʻolelo, lana aʻe ka manaʻo, ua ulu kou hoʻomaopopo ʻana i ia ʻāina malihini. Paʻakikī koʻu huakaʻi ʻana i Iāpana. I nā manawa he nui, ua huikau nō au i nā mea maʻa ʻole, ʻo ia hoʻi, “Wili i ke au wili o Kāwili.” ʻO ia kaʻu manawa mua i kipa ai i laila, a i loko nō o koʻu huikau a hilahila, he haliʻa hūʻeu nō ia moʻolelo noʻu. Paipai nō au iā ʻoe e kipa i ia ʻāina nani ʻo Iāpana. © Hoaloha Westcott 2021 ko mua ko hope

Kamehana Taylor < hoʻi hope Wai Kakolina! He Pilikia Nui ma Kapūkakī! Kamehana Taylor 30 Ianuali 2022 Mai hilinaʻi i ka poʻe haole e kākoʻo ana i ka hana hewa o ka pūʻali koa ʻAmelika. Mai hilinaʻi i ka poʻe haole aloha ʻole i ka ʻāina. E hōʻike wale mai nō lākou i kā lākou hana koa a hūnā i ka hana hewa. Mai hilinaʻi i ka Pūʻali Kaua Moana o ʻAmelika e haʻi ʻole ana iā kākou i ka ʻoiaʻiʻo. He lāhui hoʻopunipuni nō lākou. Mai hilinaʻi i ka poʻe e haʻi mai ana ʻaʻohe pilina o kā lākou hana i ke ola pono o kākou āpau. Hiki ke loli ke ʻano o ke ola o nā kānaka ā pau ma muli wale nō o ka hana a ka hoʻokahi. I kēia wā, nui ʻino ka pilikia o ka ʻāina ma muli o ka poʻe aloha ʻole. He mau pule aku nei, ua hanini nā kālani wai kakolina he ʻumikūmāhā kaukani i ka ʻāina mai nā pahu kakolina ma Kapūkakī. He pilikia nui nō ia! Ua ʻōlelo ka Pūʻali Kaua Moana, ʻaʻole i komo ka wai kakolina i loko o ka wai a ka poʻe e inu ai. Akā, ma hope o ke kolokolo ʻana, ʻaʻole naʻe pēlā. Ua hoʻohaumia ʻia nō ka wai ma nā hale a me ke kula ma laila. ʻAʻole lākou e hoʻokō i ko lākou kuleana, ʻo ia hoʻi ka mālama ʻana i ka poʻe Hawaiʻi a me ka ʻāina. No laila, pono iā kākou ke kipaku iā lākou mai kēia ʻāina nei aku. ʻAʻole anei ʻoukou e hoʻomanaʻo i nā pilikia like ʻole ma hope mai o ke kūkulu ʻana i kēia mau pahu? Ua kūkulu ʻia ua mau pahu kakolina lā ma nā makahiki ʻumikūmāiwa kanahā no ke Kaua Puni Honua ʻElua. Ma hope mai, ua kulu nā kālani kakolina he 180,000 ma ka hala ʻana o kanawalu mau makahiki. I kēia mau lā naʻe, aia kekahi mau hui a me ke kaiāulu nō hoʻi e hōʻole ana i kēia hana ʻino i ko Hawaiʻi ʻāina waiwai. ʻO ka hui ʻo Sierra a me ka Hui Hoʻolako Wai kekahi o nā leo e kūʻē nui ana i ka hoʻomau ʻia ʻana o kēia mau pahu. Ma hope o kēia hanini hou ʻana ma ka lā iwakālua o Nowemapa, a ma hope nō hoʻi o ka ʻike ʻana i ke kakolina i loko o ka wai i inu ʻia e nā ʻohana ma ka hale a me nā kula, ua kū aʻe ka poʻe aloha ʻāina me ka ikaika a hoʻokikina akula lākou i ka hoʻoponopono ʻana i kēia pilikia a me ka hoʻopau ʻana i kēia mau pahu ʻino, ʻoiai, mau nō ko ka Pūʻali Kaua Moana hoʻopunipuni ʻana. No laila, e nānā, e noʻonoʻo, e hoʻomanaʻo me ka hilinaʻi ma hope o ka poʻe aloha ʻāina o Hawaiʻi nei, ʻo nā kānaka kiaʻi mua o kēia ʻāina nei. ʻO lākou ka lama kukui e hoʻomālamalama ana i ke ala pono ma kēia wā kūpilikiʻi. ʻO ka poʻe aloha ʻāina ka lama kukui a ʻo ko lākou pilina i ka ʻāina kai pūlama mau ʻia. No laila, e kaua ana lākou no ka pono a me ka hoʻomau loa ʻana i ke kūʻokoʻa o Hawaiʻi nei me nā poʻe āpau i noho ā kupa i ke alo o kēia ʻāina nani nei. E hoʻomau ana lākou e hui ma Kapūkakī a me ka hale aupuni i mea e mālama ai i ka waiwai o Hawaiʻi a hoʻopau ai i ka hana hewa. E kūʻē loa i ka hewa a kū mau nō i ka pono no ke ola pono o ka ʻāina a me nā hanauna e hiki mai ana. E ola ke kūʻokoʻa o Hawaiʻi nei! E ola ka poʻe aloha ʻāina! ʻO ko kākou ka leo o ka ʻāina! E ola ka leo o Hawaiʻi nei a mau loa aku! © Kamehana Taylor 2022 ko mua ko hope

Makia deJesus < hoʻi hope Kuʻu Tūtū Nalua Manaois, Ua Hala Makia deJesus 10 Pepeluali 2021 Ma ka Pōʻakahi, lā 4 o Ianuali i ke kihi o ka pō, pauaho maila ʻo R. Nalua Manaois i kēia ola ʻana ma loko o kona hale ma Reno, Nevada nei. Kīpuni ʻia aʻela ʻo ia e kona ʻohana i kona huakaʻi ʻana ma ke ala hoʻi ʻole. Ma ia manawa o kona haʻalele ʻana, ua hoʻomaha ʻia ʻo ia e kāna kāne, e Benjamin Manaois, ma ke kuikui lima. Noho paʻa ihola ka ʻohana ma loko o ka hale i ka hū ʻana o ka makani pāhili, a ma hope pono o kona moe ʻana i ka moe kapu o Niolopua, ʻo ka mālie maila nō ia o waho. ʻEhā keiki a Nalua lāua ʻo Benjamin. ʻO A. Waipa ka hiapo, he kāne. ʻO S. Makia kona hope iho, he kāne. ʻO K. Haliʻimaile kona hope iho, he wahine. ʻO K. Paʻahana ka muli loa, he kāne. Ua hānau ʻia nā moʻopuna he ʻumikumamākolu a hānau ʻia nō hoʻi nā moʻopuna kuakahi he ʻelua. Hānau ʻia ʻo Nalua i Honolulu ma ka mokupuni ʻo Oʻahu. He Kelemania kona makua kāne a he Hawaiʻi kona makuahine. Moʻolelo pinepine maila ʻo ia nei no kona wā kamaliʻi a me kona lohe ʻana aku i ka leo nahenahe o kona makuahine i ʻōlelo ai ma ka walaʻau Hawaiʻi. I ia wā, ua pau ke aʻo ʻia ʻana o ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā keiki a ʻo ka pau maila nō ia o ka ʻōlelo Hawaiʻi ma kona hale. Neʻe akula ʻo ia i Kaleponi me kāna kāne ʻo Benjamin ma hope o ka male ʻana. Ma laila ʻo ia i aʻo ai i ka hula ʻana ma ke alo o Kumu Rose Lokelani Thomas a me Kumu Joseph Kamohaʻi Kahaulelio ma hope iho. He alakaʻi ʻo ia na Kumu Joseph. ʻŪniki aʻela ʻo ia ma lalo o Kumu Joe, lilo nō hoʻi i kumu hula a ʻo ka hāmama akula nō ia o kona hālau hula ʻo Hula Halau o Nalua i ka makahiki 1976. Ua ʻūniki aʻe nō hoʻi ʻekolu haumāna āna. ʻElua o nā haumāna i ʻūniki, he mau keiki nō nāna, ʻo ia hoʻi ʻo Anthony Waipa lāua ʻo Katrina Haliʻimaile. ʻOiai, kaulana ʻo ia i ka hula ʻana, ua kaulana nō hoʻi ʻo ia ma ka ʻohana i kāna i hoʻomoʻa ai. Inā koe maila kekahi laiki ma hope o ka ʻaina ahiahi, ʻaʻole nō e nele kona hoʻomoʻa ʻana i ka laiki palai i ia kakahiaka ʻana aʻe. Ma koʻu wā i noho pū ai me ia, nāna nō i hoʻomoʻa i ka ʻaina ahiahi. Ua noi pinepine ʻia ʻo ia e hoʻomoʻa i ka stroganoff, a ma muli o ia nīele ʻana aku iā ia, ua kala loa kona aʻo ʻole ʻana aku iā haʻi i ka hoʻomākaukau ʻana. Ma hope o ka hoʻomaha loa ʻana o kuʻu tūtū kāne i ka hana, ua haʻalele lāua i koʻu hale ma Kaleponi no ka hale ma Reno, a ʻo ke aʻo maila nō ia i ka hoʻomākaukau ʻana. ʻO kaʻu kumu nō ʻo Nalua Manaois. ʻOiai ʻo ia kaʻu kumu hula, ʻo ia nō hoʻi kaʻu kumu e holo ai ma kēia ala ʻōlelo Hawaiʻi. Ma mua o koʻu neʻe ʻana i Hawaiʻi e komo ai i ke kulanui, ua hōʻole maila ʻo ia. I kona manaʻo, ua makemake au e haʻalele i kuʻu ʻohana. Ua wehewehe aku au iā ia no koʻu makemake e aʻo mai ai i ka ʻōlelo. Moʻolelo maila ʻo ia no kona minamina i ka ʻike ʻole ʻana i ka ʻōlelo a kona makuahine, a ʻo kona ʻae maila nō ia. Ua hala akula ʻo ia akā, waiho ʻia maila ke aloha no ka hana mau ʻana aku. He pua mae ʻole ʻo ia i ka lā a i ka ua nui. Ua mālama mai ʻo ia i kāna poʻe pua a ua hoʻolei maila nō hoʻi i ka ʻike. He pua nō au na kona lei ʻāʻī ʻaʻala i kui ʻia e kona aloha a e māpu mau ana i ka hoʻolei ʻana aku. © Makia deJesus 2021 na Makia deJesus ko mua ko hope

Puʻuwaihaokila Nakahara < hoʻi hope He Pā Sēdē Hou na ka Hui Hīmeni ʻo Keauhou Puʻuwaihaokila Nakahara 1 Nowemapa 2022 ʻAuhea ʻoukou e ka poʻe makeʻe mele Hawaiʻi! Pōmaikaʻi maoli kākou i ke pā sēdē hou ʻo “I Leʻa” i hoʻopuka ʻia mai nei e ka hui hīmeni ʻo Keauhou. Kaulana nō ua hui hīmeni nei ma muli o ko lākou mau leo nahenahe, ko lākou hana maiau, ko lākou ʻimi naʻauao, a me ko lākou aloha nui i ke mele Hawaiʻi. He 17 makana Hōkū Hanohano i loaʻa i ua hui hanohano nei no kā lākou mau sēdē ʻekolu ʻo Keauhou (2017), I ke Kō a ke Au (2018), a me Ua Kō, Ua ʻĀina (2019), e laʻa ka makana Haku Mele ka makana Entertainer of the Year, ka makana Album of the Year, a me kekahi mau makana hou aku. Eia naʻe, ma hope o ka makahiki 2019, ʻaʻohe mea hou a Keauhou i hoʻopuka mai nei! He mau makahiki nō ke kakali ʻana o lākou a kena hou ai ka ʻono. E nā hoa ē, ua pau nō ka wā kakali! ʻEkolu makahiki ma hope mai o ka hoʻopuka ʻia ʻana o ke kolu o nā pā sēdē, eia nō he pā sēdē hou aku, ka hā hoʻi i hoʻopuka ai lākou. ʻO I Leʻa ka inoa o kēia pāleo hou, a eia nā mele i loaʻa ma luna ona: ʻo "Heha Waipiʻo," "Radio Hula," "Pua ʻŌhai," "Lilikoʻi," "Koni Au i ka Wai" me "Ka Ipo Lauaʻe," "Ulupō Nui," "Ka Wehi no Kuʻu Home," "Launa ʻOle Kō Hie," "Kuʻu Ipo Onaona," "Ka Wai ʻApo Lani," "Kaʻililauokekoa," a ʻo "Hoʻoluana." E nānā pū kāua i ʻekolu o ua mau mele nei i nahenahe maoli i kuʻu pepeiao. Pua ʻŌhai Na John K. Almeida Aloha kuʻu pua ʻōhai I loaʻa i ke onaona lima ʻElima aʻu kai aʻi ʻike Ma ka moana mai o ka hema Hemahema ʻoe i kaʻu ʻike I kou miki ʻole iho kawele Ua pau ka lepo i aneʻi Ke koʻana wai o ka ʻākōlea Pā mai ka makani huʻihuʻi Kokololio aʻi kō piko He piko hana ʻolu kēia He uʻilani ʻoe ke ʻike Ua ʻike aku nei paha ʻoe I kahi wai aʻo Hanakaʻuwali Haʻina ʻia mai ka puana No ka pua ʻōhai ke aloha Mahalo nui kēia i ke mele ʻo “Pua ʻŌhai” na John K. Almeida i haku. Kaulana loa ua haku mele nei i kona loea i ka haku mele ʻana, ka hoʻokani pila ʻana, a me ka hīmeni ʻana. I loko o kēia mele ʻo "Pua ʻŌhai," aia nō he loina mele Hawaiʻi aʻu e mahalo nui ai, ʻo ia ke kuʻina o nā paukū ma o ke kani like o nā hua ʻōlelo. Ma muli o ua loina mele Hawaiʻi nei, hiki ke hoʻopaʻanaʻau ʻia nā hua ʻōlelo me ka maʻalahi, a ʻo ia hoʻopaʻanaʻau ʻana i nā mele ka mea e hoʻōla mau ai i ke mele. I ola nō ke mele i ka hoʻopuka ʻia i ke ao. Mahalo hoʻi au i ke ʻano o ka hīmeni ʻana i nei mele. Ke hoʻolohe aku, kohu like ka leo o Nick Lum me ka leo o John Almeida ma ka puana a ma ke koikoi o ka hoʻopuka ʻana i nā hua ʻōlelo. ʻAʻole paha kēlā like loa he mea i lohe pinepine ʻia i kēia au e holo nei. ʻO ia like loa o nā leo ka mea waiwai nui ma kēia mele nei, i kūpinaʻi mau ka leo o kēia haku mele kū hoʻokahi ʻo John K. Almeida. Ka Wai ʻApo Lani Na Liliʻuokalani Me he alo ala o ka wai Ka mākolu o ka wai ʻapo lani Ka walu o nā lani ka ʻao nōʻā Ka lalapa ka ʻena kū moku Hui: A hiki mai ke aloha A e pono mai ana Ke kāheka kai kapu a Kāne Ka mole, ke aʻa o ka ʻāina Ulu hoʻāliʻi ka lani Ka hoaka lei hiwahiwa Ua ola kuʻu kini, ua nui ka ʻālana Me kuʻu lāhui ponoʻī He mānai kōmi ka leo Mai ʻena ʻoe i ke kanaka ʻOiai ke kuleana i loko ʻOi lēhau i ka makemake ʻO ka lua o nā mele e mahalo nui ai au, ʻo ia kēia mele nei ʻo "Ka Wai ʻApo Lani" na ka mōʻī wahine ʻo Liliʻuokalani. ʻO ia kekahi o nā haku mele ma ka hui haku mele no lākou ka inoa ʻo “Nā Lani ʻEha.” ʻO nā haku mele ʻē aʻe ma ua hui nei, ʻo ia ʻo Davida Kalākaua, ʻo Likelike, a ʻo Leleiōhoku. Na lākou he mau mele i hele a kaulana loa mai ka wā a lākou i ola ai (nā makahiki1850) a i kēia wā ʻānō. Mahalo nui au i nā mele i haku ʻia e Liliʻuokalani ma muli o kona kūpaʻa i ka ʻōlelo Hawaiʻi. I loko o nā lālani mele, ua hiki ke ʻike ʻia kona akamai ma o nā hua ʻōlelo i lohe pinepine ʻole ʻia i kēia wā e neʻe nei, a me ka nui o nā manaʻo i loko o nā hua ʻōlelo i lohe pinepine ʻia, e like me ka lālani mele hope ma ka hui. ʻO nā hua ʻōlelo ʻo “mole” lāua ʻo “aʻa,” he mau hua ʻōlelo ʻano laha, akā ʻaʻole i pāpaʻu ka manaʻo a me ke kaona. ʻO nā mele i haku ai ʻo ia, he pahuhopu ia naʻu e kūlia mau ai. Eia hou aku, mahalo hoʻi au i ka leo hīmeni o Keauhou lāua ʻo Raiatea Helm. Ua launa pono ka leo me nā hua ʻōlelo, a ua nahenahe nō kēia mele ʻo "Ka Wai ʻApo Lani" ke hoʻolohe aku. Hoʻoluana Na John K. Almeida Darling kuʻu hoa hoʻoluana o ke kau Kuʻu lei aʻu i kui a lawa E pili mau e pili me aʻu Moani ke ʻala o ka pua pīkake Koʻiʻi i ke kakahiaka Onaona i ke awakea Maikaʻi kuʻu ʻike ʻana i ka uʻi Nē mai ana, e lana ka manaʻo E hui ka ʻōpua, ka liʻa Haʻina ʻia mai ana ka puana Kuʻu lei aʻu i kui a lawa E pili mau, e pili me aʻu ʻO ke kolu o nā mele e mahalo nui ai au, ʻo ia ke mele ʻo "Hoʻoluana" na John K. Almeida. ʻO ka mana i like me ka mana a Keauhou, ʻo ia ka mana a Pua Almeida (ke keikikāne a John K. Almeida) a me kona hui hīmeni ʻo The Sunset Serenaders. I loko o kēlā mana, ua hiki ke lohe ʻia ke kaila o ke mele jazz ma o ka hoʻokani ʻana i nā pila (e like me nā pila bāna). Mahalo hoʻi au i kēlā mana ma muli o ka ʻokoʻa loa o ua mana nei me nā mele Hawaiʻi kahiko i lohe pinepine ʻia. He mea ia e hōʻike ana i ka hiki iā kākou ke ʻimi i ala e hoʻolālā ai i ke mele Hawaiʻi, ʻoiai kākou e mālama pono ana i nā mele kekahi. ʻO ka mea waiwai loa noʻu ma ka mana a Keauhou i oki ʻia ma ke pā sēdē ʻo I Leʻa ʻo ia ka mālama ʻana i ke kaila a Pua Almeida mā (ma kekahi ʻano). Hiki ke lohe ʻia ke kaila jazz ma ka hoʻokani pila ʻana, a ma laila nō koʻu hoihoi. Hoʻomaikaʻi iā Keauhou i ka hoʻopuka ʻana i kēia pā sēdē hou ʻo I Leʻa. Ua ola hou nā leo o ko kākou poʻe kūpuna! Ola nō ka leo o Keauhou kekahi! ʻAʻohe lua e like ai! E kuʻu makamaka heluhelu, mai kali a pau nā niho, e hoʻolohe mai i kēia pā sēdē keu a ke akamai. E ola ia mea kupaianaha a ka Hawaiʻi he mele! © Puʻuwaihaokila Nakahara 2022 ko mua ko hope

Keanu Suyat-Okamoto < hoʻi hope He Iʻa no ka Moana, He Aho Loa Kū i ke Koʻa Keanu Suyat-Okamoto 17 ʻOkakopa 2024 He ʻōlelo noʻeau kēia i kākau ʻia ma ka puke ʻŌlelo Noʻeau e Mary Kawena Pukui. ʻO ka manaʻo nui o kēia ʻōlelo noʻeau ʻo ia ka mākaukau. Aia nā iʻa nui ma kahi hohonu o ka moana; i mea e hopu ai, he pono ka lawe ʻana i aho (kaula) lōʻihi loa. No laila inā makemake ʻia nā iʻa nui, e mākaukau. E nānā mai e ka mea heluhelu i nā moʻolelo waiwai aʻu i ʻike maka ai i ʻimi naʻauao no ka mākaukau. I kēlā me kēia wā hoʻoilo, hoe waʻa nā haumāna like ʻole mai nā kula he nui ma Hawaiʻi nei, a heihei nō hoʻi. I ka hoʻoilo o ka makahiki 2019, ua hoʻomaka ka hoe waʻa ʻana o nā haumāna ma ke kula kiʻekiʻe o Kamehameha ma Kapālama. ʻO ka mea mau i kēia kula, hoe waʻa nā haumāna ma kahi o Mokauea, ma ka moana i waho o Mokauea, a ma ʻō a ma ʻaneʻi ma nā kai like ʻole, e laʻa ʻo Ala Moana a me Waikīkī. I ka makahiki 2019, ua huli kekahi waʻa o lākou ma ka moana. Auē! ʻO ka pilikia, ʻaʻohe ʻumoki ma ia waʻa. ʻO ka ʻumoki ka mea e pani ʻia ai kekahi puka liʻiliʻi loa ma ka waʻa i ʻole e komo mai ke kai i loko. Akā naʻe, ma muli o ka ʻole o ka ʻumoki ma ia waʻa, komo mai nō ke kai i loko o ka waʻa! ʻO ka hopohopo aʻela nō ia o nā kiaʻi o nā haumāna, iā lākou ma ka moku palekana. No laila, ua kau akula nā kiaʻi i nā haumāna o ia waʻa ma luna o nā paikikala kai, nākiʻi ʻia ka waʻa i ka moku palekana no ke kauō ʻana i kapakai, a hoʻi lākou a pau i uka me ka palekana. He mea liʻiliʻi loa ka ʻumoki ma nā waʻa, akā inā loaʻa ʻole kēia mea liʻiliʻi e nui ana nō ka pilikia. He iʻa no ka moana, he aho loa kū i ke koʻa. ʻAʻole wale nō ma ka waʻa e aʻo ai i ka mākaukau. He moʻolelo hou aku kaʻu no ka hoe kaiaka ʻana. ʻOiai ʻo ka hāʻulelau ka wā e hoe kaiaka ai nā kula kiʻekiʻe o Hawaiʻi nei, ʻakahi a hoʻomaka ʻia ke kau hoe kaiaka ʻana ma nā kula kiʻekiʻe. A ua mālama ʻia ka heihei hoe kaiaka mua loa ma ke Ala Wai. Nui loa nā ʻōpio i kēia heihei! A nui nō hoʻi nā waʻa kaiaka i huli! ʻAʻole he mea maʻalahi ka hoe kaiaka no ka mea paʻakikī ka hoʻokaualewa ʻana i ka waʻa kaiaka. ʻO kekahi o nā ʻōpio, ua wikiwiki a ʻeleu ko lākou kau hou ʻana i ke kaiaka ma hope o ka huli ʻana. A ʻo kekahi mau ʻōpio, kā! Ua paʻakikī a lohi ke kau hou ʻana i ke kaiaka. Ua pilikia paha lākou i ka nui o nā waʻa ʻē aʻe e heihei ana ma kahi o lākou. Aia nō ka makani e pā ana, a ʻo ke kai hoʻi e kō ana ma ʻō a ma ʻaneʻi. Aia lā! Ua ʻike ʻia nā ʻōpio i maʻa a mākaukau, a pēlā nō ka ʻike ʻana i ka malihini o kekahi o nā ʻōpio i ka hoe kaiaka ʻana. Akā nō naʻe, ua hoʻomau a ʻonipaʻa lākou a pau. Eia kekahi moʻolelo hope loa, ua pili i ka heʻenalu ʻana. I kekahi lā ma hope o ke kula, ua hele pū au me koʻu hoa e heʻenalu i kahakai. Akā ua wikiwiki māua ma muli o ka ʻeuʻeu i ka heʻenalu ʻana. ʻAʻole māua i noʻonoʻo pono a ʻohiʻohi pono i nā lako heʻenalu. I ko māua hōʻea ʻana aku i ka hale, ua holo wikiwiki māua e kiʻi ai i nā mea pono no ka heʻenalu ʻana, a holo akula māua i kahakai. Kā! Ua poina ʻia ka uepa a me nā kaula o nā papa heʻenalu! No ko māua ʻiʻini nui e heʻenalu, ua hoʻoholo māua e heʻe aku me ka ʻole o ua mau lako nei. A i ka heʻenalu ʻana ua paʻakikī a pūʻukiʻuki nō hoʻi! I ke kū ʻana ma ka papa heʻenalu, paheʻe ihola māua i ke poʻi ʻana o ka nalu me ka ʻole o ka uepa. Auē! Lilo nā papa i ka nalu me ke kaula ʻole. Ua pilikia nō hoʻi māua i kēlā lā. E ka mea heluhelu, eia hoʻi nā haʻawina aʻu i aʻo ai mai kēia mau moʻolelo. He mea liʻiliʻi loa ka ʻumoki ma ka waʻa, akā inā loaʻa ʻole kēia mea liʻiliʻi, he pilikia nui ka waʻa. He iʻa no ka moana, he aho loa kū i ke koʻa. E like hoʻi me nā ʻōpio ma ka heihei hoe kaiaka, e hoʻomau a ʻonipaʻa ʻoe i nā mea a pau ma ke ola. Inā he mea iki a he mea nui paha, e hoʻomau a ʻonipaʻa mau. Mai hopohopo i ka pā ʻana o ka makani, ke kō ʻana o ke kai, a me nā kānaka ʻē aʻe e nānā ana iā ʻoe. E nānā i ke kuamoʻo pololei o kou ola ponoʻī. He ʻaʻaliʻi kū makani nō ʻoe, ʻaʻohe makani nāna e kulaʻi. A e aʻo! Mai hele wikiwiki i kahakai no ka heʻenalu ʻana. I kou hoʻomākaukau ʻana e hele i kahi wahi, e ʻumia ka hanu. He mea iki ka uepa a me ke kaula, akā me ka ʻole o kēia mau mea ʻelua ua hōʻaʻano ʻia māua i ka heʻenalu ʻana. E mālie i kou hoʻomākaukau ʻana. Ua ahu ka imu, e lāwalu ka iʻa. © Keanu Suyat-Okamoto 2024 ko mua ko hope

Kahanu Cuban < hoʻi hope Ola ka ʻĪ, Koʻolau Kahanu Cuban 1 Malaki 2023 https://vimeo.com/835242660 Mālama ʻia kēia ʻaha hoʻoulu ʻōlelo Hawaiʻi ma ka mahina ʻo Pepeluali, makahiki 2023. Hui pū nā kula kaiapuni o Oʻahu nei, pēlā pū me nā ʻohana a me nā hoa e kākoʻo ana i ka ʻōlelo makuahine o kēia lāhui aloha. ko mua ko hope

Kaleikaumaka Fisher < hoʻi hope Wailuku Malu nō i ke Ao Kaleikaumaka Fisher 29 Kepakemapa 2025 Mai ka nuku o Puʻu-o-Kane a hiki aku i ke kualapa ʻo Maunaleo, ua laha loa ka inoa ʻīʻī. E nā makamaka mai Hawaiʻi a i ka mole o Lehua. I nā Hawaiʻi ʻoiaʻiʻo, maopopo wale aʻe kēia awāwa kaulana o ka ʻāina. ʻO ia kahi i pana ʻia ʻo Kaʻuwaʻupali me Kepaniwai no ka hoʻi hou ʻana o ka wai i uka hoʻi o Ao. He aha ko ʻoukou ʻike ma mua nō o ke au iā Ka Naʻi Aupuni, iā Kaʻiwakīloumoku hoʻi? E ola ana a e mōakaaka ana nō nā inoa ʻāina o ke awāwa lipo i ka lehua me ka ʻōpiko, ʻo ʻĪao, ua malu i ke ao. E malu hoʻi kāua i nā inoa o ka ʻāina, me ka hoʻohanohano ʻana iā ia. Na ka mea kākau nō, a he oli ke puka aku. I uka hoʻi au o Kawela, Wela nopu ka lā e kau nei I uka o ka palena ʻo Māniania Niania ka ʻalā o lalo nei I uka hoʻi o Kaʻalāholo I ke alo o Kūkaʻemoku Mokuhia ka wai ʻo Kinihāpai Lāua ʻo Poʻonāhoahoa ē I luna aʻe o Puʻu Kukui I ālai ʻia e ka ʻohu I laila e hālāwai nei ‘O Kapilau me Kahoʻolewa I lalo loa i ka wai huʻi a Kāne I Olopio nā ēwe lani o Hawaiʻi E hoʻomalu nei iā Kapela kapu Kapela kapu o Kākaʻe ‘A‘ole nō o ka‘e mai Maiā Kapawa a hiki aku Iā Kalanikuʻihonoikamokukekaulike ē Nā iwi a Holoholokū, Kūkaniloko, A hiki aku i Waipiʻo ʻO ʻĪao malu i ke ao Ua pau, ua hala nā aliʻi kaulana, a koe wale hoʻi nā kini pua o nā ewe lani. Ua papani ʻia maila ka uka o Kapela, ʻaʻohe nō mea nāna e kau aʻe i ka paepae kapu o Līloa. Aia naʻe, ua mau mai kēia mau inoa hiehie. No laila, ke hōʻike ʻia aku nei he māmala iki o nā inoa, a me nā moʻolelo o kuʻu ʻāina i aloha nui ʻia ʻo ʻĪao ke awāwa kaulana o Wailuku. ʻO Kawela ka mua ʻo ia nō ka palena o ka waha o ʻĪao, mai ka muliwai o Wailuku (ʻo Kapela hoʻi) a hiki aku i kahi e kū nei ka pā komohana o ke awa kū moku o Kahului. I uka pono o kēlā, aia nō nā heiau ʻo Halekiʻi me Pihana, a ua mau nā paepae o lāua a hiki i kēia mau lā. I kou holo ʻana i uka, kāʻalo ʻia ka luakini ʻo Kaʻahumanu e kū nei ma kahi o ka pāka ʻo Honoliʻi. I ka wā i hala ua kū nō ka heiau ʻo Waiakamākēhā. ʻOi Edward Bailey e kūkulu ana i ka hale pule, ua hoʻohana hou ʻia nā pōhaku o ka heiau kahiko. Ke ʻoe komo i ka waha o ke awāwa, kū ā moana ʻelua mau puʻu kiʻekiʻe ma kou mau ʻaoʻao ʻelua. ʻO ko ka lima hema (a me ka Hema maoli), ʻo ia nō ʻo Maunaleo. I ko ka ʻākau, aia nō ke kū nei ka Puʻu-o-Kāne. I mālaʻe ka lā mākaʻikaʻi, e ʻike ʻia nō paha ka wēkiu e ʻoi aʻe nei ma luna hoʻi o nā mauna e hālāwai nei. ʻO Puʻu Kukui ia me kona pali kahakō lele a koaʻe. I ia piʻina, e walea i ka makani ʻolu o ka ʻāina ʻo ka pā ʻana mai o ka makani lawe mālie. I uka nō o kēlā, aia nō ka palena maoli o ke awāwa, ʻo Māniania, aia ma kahi o ka pāka ʻo Kepaniwai. I ka wā kahiko, ʻaʻohe nō mea e komo iki ana i loko o laila me ka ʻae ʻole a ka mōʻī. A na ka mōʻī nā hua uluwehiwehi a pau pono i loko o ʻĪao. Na ka mea ʻĪ hoʻi ka waiwai o ke owāwa malu i ke ao. I uka aʻe o Māniania, aia nō kahi e hui ai nā kumu wai o ʻĪao uka, ʻo nā kahawai nui koʻikoʻi, ʻo lāua nō ʻo Kinihāpai me Poʻonāhoahoa. ʻO Nākalaloa ke kumuwai no Poʻonāhohoa. ʻO Aʻe, he kahawai ʻololī ia e kahe mai nei mai ma uka o kahi o ka pāka ʻo Kepaniwai. A laila aku, koe wale nā wailele hunehune i nā pali lipo i ka ulu lāʻau. Ma uka o ka huina wai o Kinihāpai lāua ʻo Poʻonāhoahoa, aia nō kahi pālahalaha, ʻo Kaʻalāholo kēlā, hiki nō ke holo wāwae i loko lilo o ka wao ma o kēia wahi kula. Iā ʻoe e piʻi ana, e ʻalawa aʻe i ka ʻākau, i ka ʻaoʻao o Puʻu-o-Kāne, aia nō ke kū kiʻe nei ke “kui” kaulana o ka ʻāina, ʻo ia kai kapa ʻia ʻo Kūkaʻemoku e nā kūpuna Hawaiʻi ʻoiaʻiʻo. Mau nō kona inoa haole ʻo “Kui o ʻĪao” a kakaʻikahi wale hoʻi ka lohe ʻana i kona inoa maoli. Mai nō a hōʻole i ka manaʻo a me ke akamai o nā kānaka nāna kēia inoa, a e hoʻomau aku kākou. Aia ma kahi o laila i hūnā ʻia ai ke ana kaulana o ka ʻāina. Ma uka paha, ma kai paha, i kahi ʻē paha, kahi i hūnā ai ke awa loa, kahi i hoʻokau ʻia ai nā iwi o nā lani Hawaiʻi i hala aku. ʻO kēia ana, ʻo ʻOlopio kahi ona. I ka huli ʻana aku i nā puke hoʻonaʻauao, me he mea lā, moe ke ana ma lalo o kahi e kahe mau ai ka wai huʻihuʻi. I laila nō nā ēwe lani mai Hawaiʻi a i Niʻihau, ka Moʻo ʻo Ulu me Nanaulu. ʻAʻole nō i kana mai kona weliweli, hahana, a me kona mana. Pehea lā nā moepū? ʻAʻohe nō mea nāna e kūʻai i ka hōʻoilina āiwaiwa o ke ēwe Hawaiʻi. Iā Kalākaua e noho aliʻi ana, ua huakaʻi ʻo ia i loaʻa ai ke ana, nā iwi, a me nā moepū. ʻAʻohe nō mea a puka iki i kona huli ʻana, a ke moe mālie mau nei nō nā hulu ʻōʻō, me nā iwi i ke alo o nā pali kaulana o Kākaʻe. Ua noho kuaʻāina ke aliʻi nui o Kākaʻe i ka uka o ʻĪao. Hapakuʻe paha kāna ʻōlelo, a ʻaʻole i lawa kona aʻoaʻo ʻana no ka noho aliʻi ‘ana. Mākiʻa, na kona kahu ka hana ali‘i. Aia naʻe, ua loa‘a nō iā ia he keiki, ‘o Kahekili I (ʻaʻole nō ia ʻo Kahekilinuiʻahumanu). Wahi a S. Kamakau, ʻo nā iwi aliʻi mua i hoʻomoe ʻia ʻo Kapawa, ka mōʻī o Hawaiʻi mokupuni i ka wā o ka hiki ʻana mai o Pili mai Uporu, Kahiki mai. I ka hiki ʻana mai o Paʻao me Pili, ua ʻauheʻe aku ʻo Kapawa i Lahaina, a i laila nō kahi ona i make ai. ʻO ka hope i hoʻokomo ʻia, ʻo ia nō ʻo Kekaulike a Piʻilani, ka makuakāne o Kamehamehanui, Kalolapupukaohonokawailani, me Kahekilinuiʻahumanu, he mau aliʻi kaulana. Ua hāʻule ua aliʻi nei i ka makahiki 1736. ʻOiai e hoʻomākaukau ʻia ana ka ʻau waʻa ma Kaupō e hoʻouka kaua ai iā Alapaʻinui, ua maʻi ka mōʻī i ka huki. Ua kūpilikiʻi a ua ʻike nā kāhuna ʻaʻohe mea iki e hoʻōla ai. ʻAʻole i liʻu iho, ua hoʻomaka koke ke alo aliʻi e ʻauamo i kona mānele. Iā lākou e hāpai ana, ua hala ke aliʻi ma Maui Hema i Kalekiʻi. Ua kau ʻia i ka waʻa a pae nō ke kino make i ke kahakai ʻo Kapoli, Maʻalaea. A laila aku, lawe ʻia ke kino i Loiloa ma ʻĪao a laila nō, hoʻomoe ʻia kona mau iwi i ke ana kaulana. I waena nō o ko Kapawa lāua ʻo Kekaulike mau hoʻolewa, he 600 mau makahiki a ʻoi aʻe paha ka wā o ka hoʻokomo ʻia ʻana o nā iwi i ka pali kāohi kumu aliʻi o ʻĪao. Koe nō nā moʻolelo ʻāina he lau, he kini. ʻAʻole i puni iki nā moʻolelo o nei ʻāina, a he paka ua wale hoʻi kēia kolamu e heleleʻi mai nei a pā i ke kualono. Hanini mai ka wai i loko lilo o ka wao akua lanipō. Aia ā hōʻea aku ka wai ʻuʻuku mai uka mai, e ulu ana paha a ʻaʻapo ʻia ka ʻike, a i ʻole, lilo paha ka wai i ka wai honua a Kanaloa. E nā mea heluhelu, e nā muʻo a nā aliʻi kaulana e moe mai nei i lalo o ka lulu o Kapela kapu o Kākaʻe, e ʻimi i nā moʻolelo o ko ʻoukou mau ʻāina ponoʻī. Ke kamaʻāina ʻoukou, e pā mai ana ka ua kilihune o ka ʻike, a koe wale ka mākaukau o nā ʻōʻō, ka ʻauwai, a me ka wawaele ʻana. © Kaleikaumaka Fisher 2025 ko mua ko hope

Noah Ellis < hoʻi hope He Hawaiʻi ʻOe Noah Ellis 31 Malaki 2022 ʻAuhea ʻoukou e nā keiki neʻepapa, nā mamo a Hāloa, nā kalo kanu o ka ʻāina, mai ka puka ʻana a ka lā i Haʻehaʻe a hiki i kona welo ʻana i ka mole ʻolu o Lehua, a me nā kānaka Hawaiʻi a puni ka honua, ʻanoʻai ka welina o ke aloha. I kēia manawa, aia kekahi mau kānaka e noho nei me ka manaʻo, ʻaʻole paha lākou he Hawaiʻi maoli. Pēlā paha kekahi mau kānaka ma muli o ko lākou nele ʻana i ka ʻike Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Hawaiʻi, a i ʻole no ko lākou hoʻokaʻawale ʻia ʻana paha mai ka moʻomeheu Hawaiʻi aku. He mea hoʻomanaʻo kēia, ua lawa ʻoe. ʻO ka wehewehena nōhie, ʻo ka moʻokūʻauhau ka mea e Hawaiʻi ai ke kanaka, no laila, inā he koko Hawaiʻi kou, he Hawaiʻi nō ʻoe. Akā, i koʻu manaʻo, aia ka pono ʻo ka hoʻokō ʻana o ka Hawaiʻi i ka loina o kona mau kūpuna. ʻO ia hoʻi ka mālama ʻana i ka poʻe a puni kākou, a me ka pili ʻana me ka ʻāina hānau o kākou, a me ka mālama ʻana i ka ʻāina no kākou a no kā kākou mau mamo. I kēia lā, alakaʻi ʻia ka nohona e nā lāhui nui o ke ao, e laʻa ʻo ʻAmelika, no laila hele a paʻakikī ka ʻike ʻana i ka mea pono. He paio kēia noʻu. Ua hānai ʻia au i kekahi ʻohana me ka ʻike liʻiliʻi o ka ʻike Hawaiʻi. He ʻike Hawaiʻi paha ko lākou, ʻaʻole naʻe lākou i hāʻawi mai iaʻu. Ua hele au i kekahi kula Kalikiano kahi i nui ʻole ai ke aʻo ʻana i ka moʻomeheu Hawaiʻi. I ka hopena, ua aʻo au naʻu nō ke koho e ʻimi i kaʻu mea e aʻo mai ai. Naʻu e koho e aʻo i ka ʻōlelo Hawaiʻi, a e komo i nā papa e aʻo mai ana i ka moʻomeheu Hawaiʻi. Pēlā koʻu hiki ʻana i kēia pae i kēia lā—ua koho au e hahai i ke ala o ke aʻo ʻana mai i ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻike Hawaiʻi. Ua piʻi nō au ma kēia pae, akā ʻaʻole i pau ka ʻike iaʻu, a ke hoʻomau aʻe nei nō i ke aʻo. E kuʻu hoa heluhelu, e aʻo mai paha ʻoe mai kaʻu moʻolelo. Inā manaʻo ʻoe, “ʻAʻole au he Hawaiʻi maoli,” e ahonui, a e ʻimi i kahi manawa kūpono e ʻapo ai i kou moʻomeheu Hawaiʻi. Inā pili kou moʻokūʻauhau i ka ʻāina nei, he Hawaiʻi ʻoe. Akā, e hoʻomau i ke aʻo ʻana mai i ka loina a nā kūpuna, ka ʻōlelo Hawaiʻi, ka ʻike Hawaiʻi, a me nā mea āpau āu e aʻo mai ai. He poʻi na kai uli, kai koʻo, ʻaʻohe hina pūkoʻa. ʻO ʻoe ka pūkoʻa, e kū ma loko o kou kai uli a me ke kai koʻo. Mai hopohopo, ua lawa ʻoe a e ʻapo wale i ka mea āu i manaʻo ai he pono. © Noah Ellis 2022 ko mua ko hope

Mālamalono Hokama-Paris < hoʻi hope I ʻIke ʻia ke Kanaka no Kekahi Lāhui ma Kāna ʻŌlelo Mālamalono Hokama-Paris 28 Pepeluali 2022 He ʻōlelo noʻeau paha kēia mau ʻōlelo i kākau mua ʻia i ka nūpepa Ka Puuhonua o na Hawaii i ka makahiki 1917. A he ʻoiaʻiʻo nō. Ua ʻane nalowale ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā makahiki i hala aku nei, akā ʻo ke emi ʻana o ka ʻiʻini e aʻo a e hoʻopuka i ka ʻōlelo makuahine, ʻo ia kā kākou mea e makaʻala ai i kēia au nei. Inā e mau ana kēia nalowale ʻana o ka ʻiʻini e hoʻōla i ka ʻōlelo makuahine a kākou a me nā hanauna hou, e nalo loa ana nō ka ʻike a me ka naʻauao o ko kākou poʻe kūpuna. I kēia lā, ua emi mai ka nui o nā kānaka e kūpale ana i ko kākou kūʻokoʻa. He kūʻokoʻa ia i wili ʻia a paʻa i ka naʻau o nā haumāna a pau o mua, akā nō naʻe, ke emi mai nei ka nui o nā kānaka e kūpale like ana i ke kūʻokoʻa o kā kākou ʻōlelo a me ko kākou lāhui. I ka pau ʻana o kēia ʻike kupuna, ʻo ka nalo wale akula nō ia o nā pūnāwai o ka ʻike e hū aʻe ana mai lalo mai o ka honua. Ma nā ʻano a pau o ko kākou nohona, he mau kuanaʻike like ʻole i mālama a kaʻana ʻia e nā kānaka like ʻole ma ʻō a ʻō o ko kākou ʻāina aloha. Akā ke ʻauana hele nei kekahi hapa nui o ko kākou poʻe haumāna kaiapuni i ke au kolonaiao a me ka ʻīnea. I kēia mau lā, ke hapa mai nei nō hoʻi ka nui o nā kumu kaiapuni. Ma muli hoʻi o ka loaʻa ʻole ʻana o nā kumu kula kaiapuni i hoʻonaʻauao ʻia e aʻo ai i nā haumāna kaiapuni o kēia wahi papahana nei ma o ka ʻōlelo makuahine, ʻaʻole nō e hiki ana nā haumāna i ka pae kiʻekiʻe loa o ka ʻōlelo a me ka ʻike. E nā kānaka Hawaiʻi e heluhelu mai ana i kaʻu mau hua ʻōlelo e waiho aʻe nei, pehea paha kākou e hoʻohoihoi ai i ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā hanauna hou i mea e lilo ai lākou i kumu i hoʻonaʻauao ʻia i loko o ka ʻike kupuna? Maliʻa paha e neʻe aku kākou a e hoʻohui i nā ʻano kaila aʻo ʻē aʻe i ʻike ʻia ma ʻō a ʻō o ka honua. Iaʻu e hana ana ma ke kula kaiapuni ʻo Ānuenue, aʻo ʻia ka mākau kino ma o ka mālama ʻāina a aʻo ʻia ka pilihelu ma o ka hoʻomākaukau mea ʻai ʻana, penei paha e hoʻohoihoi ai i ke aʻo ʻōlelo Hawaiʻi ʻana, i ʻā mau ka ʻiʻini o loko no ka hoʻopuka ʻana i ka ʻōlelo makuahine aloha. © Mālamalono Hokama-Paris 2022 na Pacific Network TV ko mua ko hope

Lehiwa Cabinatan < hoʻi hope E hoʻomākaukau i ka udon! Lehiwa Cabinatan 7 Nowemapa 2026 Ke pōkole nei nā lā a e lōʻihi nei nā pō. E ala nā ohuohu i ka lewa a e hoʻopuni ia i ke kuahiwi. Hāʻule iho ka ua mai ka lani mai, e hoʻopio ʻia e ka noho aliʻi a ka ua, a e wehe ʻē ka pulu o lalo. E hiki mai ka huʻihuʻi a e pūpuʻu nā ipo i ka pō anu. He mau hōʻailona kēia e hōʻike ana, ua loli ke au a ua hiki mai ka Hoʻoilo. E ka mea heluhelu, he aha ka mea e hoʻomahana ai i ko kāua huʻihuʻi i loko o ka Hoʻoilo? ʻO ka udon kekahi meaʻai e hoʻomahana i ke kino. Maʻalahi nō ka hoʻomākaukau ʻana i ka udon a loaʻa ʻē nā mea pono i kou lumi kuke. Eia hoʻi, e hoʻololi i ka lekapī e like me i kou makemake. He kai miso paha ia, ʻaʻole paha. He kai koiū paha ia, ʻaʻole paha. ʻO ke komo ʻana o nā mea hoʻomikomiko like ʻole kāu punahele? E komo nō. ʻO ke kai kāu punahele me nā mea hoʻomikomiko ʻuʻuku? Pēlā nō. Aia i ka mea e hoʻomākaukau ana. Eia ka lekapī udon aʻu e hoʻomākaukau pinepine ai ma koʻu hale ke hiki mai ka Hoʻoilo. Mai hopohopo i ka lako ʻole paha o kou lumi kuke. Liʻiliʻi wale nō nā mea e pono ai i mea e hoʻomākaukau ai i ka udon ʻono. Eia hoʻi, i ka hopena o kēia moʻolelo, e hāʻawi ʻia aku nō hoʻi kekahi mau mea e pani ai i ka lekapī . No laila, e hoʻomākaukau pū kāua i ka udon! No ka udon, ʻo ka mea mua ka paila ʻana i nā nulu udon. ʻOi aku ka loloa o ka paila ʻana i nā nulu udon ma mua o nā nulu ʻē aʻe, no ka mea, mānoanoa nō ka nulu. E ninini i hoʻokahi hapalua kīʻaha wai i loko o ka ipu hao. E hoʻomahana ʻia ka wai ā ʻike ʻia ka huʻa liʻiliʻi ma ke kaʻele o ka ipu hao. A mākaukau ka wai, e hoʻokomo ʻia nā nulu i ka wai wela, ma laila e kū ai no ʻumi a ʻumi kumamālua mau minuke. A mānoanoa nā nulu, e kiʻi aku i ke kānana a e ninini i ka nulu a me ka wai wela i ke kānana i mea e hemo ai i ka nulu mai ka wai wela. ʻO ke kaka ihola nō ia i ka nulu i ka wai huʻihuʻi. He mea pono kēia, no ka mea, pale ʻia ka nulu i ka piaʻai a inā ʻaʻole kaka ʻia ka nulu, komo nō ia piaʻai i ke kai. A mākaukau ka nulu, inā makemake ʻoe i ke kai koiū, e ninini i ʻelua mau puna pākaukau o ke koiū i ke pola a e hoʻokomo i nā nulu i ke pola. No ke kai, ʻo ka mea mua ka hoʻomākaukau ʻana i nā mea hoʻomikomiko. Eia nā mea e pono ai, ʻo ka ʻakaʻakai ʻōmaʻomaʻo, ka ʻakaʻakai pilau, a me ka ʻaila. Noʻu iho, ʻo ka ʻaila kili kaʻu punahele, akā, maikaʻi nō ka ʻaila lau ʻai. A inā makemake ʻoe, ʻo ke kāloke, ke kelaki, ka ʻawapuhi, a me ka ʻakaʻakai hoʻi nā mea e hoʻokomo ai i ke kai. E ʻoki ʻia nā mea a pau i ka pahi a ʻuʻukuʻuʻuku nā ʻāpana. No ka ʻakaʻakai ʻōmaʻomaʻo, makemake nō au i ka māhele keʻokeʻo ona ma muli o kona ʻono ikaika. A mākaukau nā mea hoʻomikomiko, e ninini i ka ʻaila i ka ipu hao a e hoʻokomo i nā mea hōʻonoʻono. Aia nō ʻoe ā honi ʻoe i ke ʻala ʻono o nā mea hoʻomikomiko, e nānā pono i ka palupalu a me ka ʻole. Inā palupalu ia, e ninini i hoʻokahi hapalua kīʻaha a e paila ʻia ka wai a hiki i ka piʻi ʻana aʻe o nā huʻahuʻa i ka ʻili o ka wai. Ma hope o kēia, e hoʻēmi i ka wela a e lapalapa iki ka wai. Inā makemake ʻoe i ke kai miso, eia ka hana. E alia mai ā pau ka piʻi ʻana aʻe o nā huʻahuʻa i ka ʻili o ka wai. Eia kekahi mea kupaianaha o ka miso: hāpai ʻo ia i nā probiotic a inā komo ka miso i ka wai wela loa, e make nā probiotic a emi ka ʻono o ka miso. No laila, e paila mālie i ka wai. A mākaukau, e kiʻi aku i kahi kānana liʻiliʻi a me ke puna. E kūpā i ka miso a e kōhi iā ia a ʻaeʻae Aia nō ā pau, e paila iki i ka wai no ʻelima minuke. A mākaukau ke kai, inā makemake ʻoe, e hoʻokomo i ka lau ʻai i ka ipu hao. ʻO ka lau ʻai, ʻo ia paha ka bok choy, ka ʻīnika, ke kawowo pāpapa, ke kāpiki, ā pēlā aku. E paila ʻia ka lau a ʻano palupalu ʻo ia. A pau kēlā, e ninini i ke kai i ke pola me ka nulu udon a e pāʻina! Lana koʻu manaʻo, ʻono nō kēia meaʻai a māʻona kou ʻōpū ke ʻai aku. Inā makemake ʻoe e hoʻololi i ka lekapī i mea e hōʻono ai, hiki nō! Inā makemake ʻoe e hoʻokomo i nā mea ʻē aʻe, e hoʻokomo nō! He mea wale nō kēia lekapī e hoʻomaka ai i kou huakaʻi i ke kuke ʻana i ka udon, he mea hoʻi e hoʻomahana ai i kou kino i loko o kēia Hoʻoilo. No laila, e hoʻāʻo i ka udon! © Lehiwa Cabinatan ko mua ko hope