Keola Swain < hoʻi hope Kāpae ka pū e ka hoahānau! Keola Swain 17 ʻOkakopa 2024 Ma ka wā kahiko, i ke au o ko kākou mau kūpuna, keu hoʻi ka nui o nā kānāwai a me nā kapu no ka mālama ʻana i ke kanaka. A he mau lula i hākilo ʻia e ka poʻe Hawaiʻi. No ke aha? Eia kekahi pane: no ke ola pono o kākou me ka maluhia. A ʻo ia ka ʻiʻini o ka poʻe a pau i ola ma kēlā wā, ʻo ka makemake e noho ʻoluʻolu kekahi me kekahi. Eia naʻe, inā loaʻa ka pōʻino ma waena o kākou, pehea e hoʻoponopono ai? ʻO nā kūpuna nō hoʻi, ua hoʻoponopono lākou i nā mau pilikia me ka mihi a me ka huikala, i mea hoʻi e mālama ai i ua mau kānāwai lā. Akā, ke ola nei kākou i kekahi wā ʻokoʻa loa. Ke mālama nei nā aupuni i mau kānāwai me ka hulikua ʻana i ka pono o kānaka. ʻO kekahi o nā lula, ʻo ia ke kāohi ʻana i ka ʻowala ʻana i nā mea kaua. A ʻo kēia kaʻu manaʻo e hāpai aʻe ai ma kēia ʻatikala pōkole. Ma ka lā kanakolu kūmākahi o ʻAukake, ua ʻupu aʻe kekahi hanana ʻino ma Waiʻanae. E hakakā ana ʻelua ʻohana, ʻo ka ʻohana Silva me ka ʻohana Keamo-Carnate. I kekahi pō, kalaiwa aku ʻo Hiram Silva i ka pū i ka hale o ka ʻohana Keamo-Carnate a kī akula i ka pū. No ka hoʻopakele ʻana i kona mau ʻohana, kiʻi aku ʻo Rishard Keamo-Carnate i kāna pū, kī ʻia, ʻo ka make ihola nō ia o Hiram Silva. Ma mua naʻe o kona hāʻule ʻana, ua hala ʻekolu kanaka ma muli o ka hana lima nui a Hiram. I mea e pali ai ka ʻohana Keamo-Carnate, kī ʻia ka pū a hāʻule ʻo Silva. ʻAʻohe mea hou aku i make. No laila, ke hāpai ʻia nei kekahi manaʻo hoihoi, ʻo ia hoʻi, aia ka pono ʻo ka loaʻa ʻana he mea kaua i mea e hoʻopalekana aku ai i ka ʻohana. Ma lalo o ʻAmelika, kū nō kekahi kānāwai e ola ai ke kanaka ke kī aku ʻo ia i kekahi mea hana ʻino. A he laikini hoʻi no ka loaʻa ʻana o ka pū, i kū nō i ke kānāwai. ʻO ka pū naʻe a Hiram, ʻaʻole i loaʻa ua laikini nei. A ʻo Rishard nō hoʻi, ua loaʻa. Eia ka nīnau nui e hoʻolaha aku ai, pehea kākou e hoʻoholo ai i nā kānāwai no ka hana palekana ʻana i nā pū a me nā mea kaua ma Hawaiʻi? Aia anei he ala e hana pono ai? Ma Hawaiʻi nei, ua nui ka poʻe i loaʻa iā lākou nā mea kaua. A laila, ke ulu aʻe ka hakakā ma waena o kekahi me kekahi, wikiwiki nō hoʻi lākou i ke kiʻi aku i ka waikī. ʻEhia kā hoʻi mea aloha ʻo kākou! Auē, pehea ka ʻōlelo kaulana a Kamehameha i hoʻopuka aku ai, ʻo ke Kānāwai Māmalahoe? "E mālama i ke kanaka nui a me ke kanaka iki." He waiwai nui ke ola o ke kanaka! No laila, e kāohi kākou i ke kiʻi wale ʻana aku i ka pū a me ka mea kaua. Inā e hakakā ana ʻoe me kekahi, me nā puʻupuʻu lima wale nō e hakakā ai. A ma hope o ka hoʻomoe ʻana, e hoʻoponopono ʻia ko ʻolua pilikia. Aia a hoʻoweliweli ʻia kou ʻola, a laila e kiʻi i mea kaua a hoʻopalekana aku. Mai kaʻawili i ka manaʻo e kuʻu hoa, e aʻo i ke kaua, aʻo pū nō i ka holo. Eia hoʻi kekahi nīnau ʻelua, pili i ke au politika. ʻO kekahi poʻe halihali pū, ʻaʻole i loaʻa iā ia he laikini. No laila, inā hana ʻino akula ʻo ia, paʻakekī ka hoʻokolokolo ʻana i ia pū a me ke kanaka nāna i kī aku. Paʻakikī hoʻi ka hopu ʻia ʻana ona, a ʻo ka hopena, ʻaʻole paha he hoʻopaʻi i ke kī hewa ʻana i ka pū. He kānāwai kēia no ka noho palekana ʻana o kākou a pau! ʻAʻole au makemake e noho ma kahi kokoke i ka mea nāna ka pū, a loaʻa ʻole iā ia ka laikini. He mea e pōʻino ai i ka nohona o koʻu ʻohana a me nā hoa noho o ia kanaka. No laila, eia ka puana. Inā e ʻae ana kākou i ka halihali pū o kānaka, e mālama pū kākou i nā kānāwai e kāohi ana i ua mau waikī lā. Inā ʻaʻole, e kāpae ʻia paha ia mea he pū, kāpae pū ʻia ka hoʻoweliweli i ke ola o kākou. © Keola Swain 2024 ko mua ko hope

Kaimana Kawaha < hoʻi hope Hana Pāʻani: Hoʻokahi Lāpule Leʻa o Halāliʻi Kaimana Kawaha 10 Iune 2021 ʻO nā mele Hawaiʻi, ʻaʻohe wahi maoli e hele kino ai a nanea i ka hoʻolohe i kona hoʻokani a hīmeni ʻia i kēia mau lā ma muli o ka maʻi ahulau Korona. ʻAʻohe hale ʻaina, ʻaʻohe ʻaha mele, ʻaʻohe hoʻolauleʻa, ʻaʻohe nō he wahi e hoʻolohe aku ai i nā puʻukani mele Hawaiʻi. Aia naʻe he hoʻokahi nō wahi i maopopo i kēia mea kākau e mālama ʻia ai kēia loina koʻikoʻi o kākou i kēia mau lā i loko nō o kēia wā maʻi Korona. Aia nō ia i ka laʻi o Kakaʻako ma ka hale inu nona ka inoa ʻo Workplay. Ma nā Lāpule a pau o kēia makahiki e mālama ʻia ai ka Hoʻokahi Sunday me Grant Kaimana Kono. Ma laila nō kahi e mele mau ai ua Grant Kaimana Kono nei me ona mau hoa aloha nui loa o ke kālena ʻo Kapono Lopes ma ke kīkā kila, ʻEkolu Chang ma ka pila nui, a me Kupu Dalire Naʻauao ma ke kīkā. Hoʻokani mau nō lākou ma nā Lāpule a pau ma ka hola 6 o ka ʻauinalā a i ka hola 9 o ke ahiahi. ʻO kēia poʻe no lākou pākahi ke kālena o ka hoʻokani pila a me ka hīmeni, mele mau nō lākou i nā mele kupuna. He wahi ia e hoʻoheno ai kākou i nā mele aloha o ka ʻāina. He wahi ia e ʻaʻa ai kākou i ka hula. He wahi ia e puana haʻaheo ai kākou i ka ʻōlelo Hawaiʻi. He wahi ia e ola hou ai ka Hawaiʻi ʻana. Me ia manaʻo e puana ʻia aku ai kēia ʻōlelo hoʻohialaʻai. Aia i ka laʻi aʻo Ilaniwai Kuʻu lei kaimana e hulali nei Kupu aʻe ka manaʻo aʻe inu wai Ia wai kili hau koni i ka ʻili Hoʻolono i ka leo hone o nā manu I ka ʻī ʻana mai he pono kēia ʻElua kāua i ka hana pāʻani ʻEkolu i ka ʻume a ke aloha ʻāina Haʻina ʻia mai ana ka puana Kuʻu lei kaimana e hulali nei E kuʻu hoa heluhelu ē, eia kou mea kākau ke hāpai aʻe nei i kēia mau manaʻo no koʻu minamina i ka piha o ia wahi i ka poʻe malihini haole. Ua ʻike maka aku nei au i ka waiho wale ʻia ʻana o nā mele kupuna ma ka ʻaoʻao e ua poʻe malihini haole ala. ʻAʻole nō ʻaʻapo pono ʻia e nā pepeiao o lākou. ʻAʻohe o lākou mahalo i ka nani o nā mele a me ka ʻaleʻa o ka hīmeni. No laila, e piha ʻia ka hale ʻo Workplay iā kākou! E ka poʻe ʻono i nā mele kupuna, ka poʻe kolekole i ka ʻōlelo, ka poʻe ʻiʻini i ka hoʻokani pila, a me ka poʻe pau i ka ʻō ʻia i ka lāʻau Korona, e piha ʻia ua Workplay nei iā kākou ma o ka hoʻopaʻa ʻana i pākaukau a i mau noho paha he pule ma mau o ka hele ʻana i laila. E ola nā mele kupuna i kona mele a hoʻolohe ʻia. © Kaimana Kawaha 2021 na Kaimana Kawaha ko mua ko hope

Yuko Uchida < hoʻi hope E wehe i ka puka! E hui kākou, o mehameha auaneʻi. Yuko Uchida 5 ʻOkakopa 2023 ʻAuhea ʻoukou, e nā manu i lele mai i ke kulanui o Hawaiʻi, mai nā ʻāina like ʻole mai! Ua hānai ʻia e ko ʻoukou mau mākua a kūpuna paha, ma ko ʻoukou mau pūnana ponoʻī. A ua lele maila i Hawaiʻi nei, me he manu ʻōpio lā e noho ana i pūnana hou i kēia kau. ʻO ka wā kēia e ʻīnana aʻe ai. E ʻike ana ʻoukou i nā mea hou. E launa ana ʻoukou me nā hoaaloha hou. E aʻo mai ana ʻoukou i nā mea hou. ʻAkahi nō ʻoukou a hoʻomaka i ka nohona hou ma ke ʻano he haumāna hou i ke kulanui o Hawaiʻi! Eia hoʻi, inā ua neʻe mai ʻoe i Oʻahu nei mai kahi mamao mai, maliʻa paha, ke ʻike ʻia nei ka pilikia o ka nohona kaʻawale i kou one hānau. A nui aʻe paha ka hopohopo, no ka mea, ʻaʻole ʻoe ʻike a kamaʻilio pinepine me kou ʻohana. Mai hopohopo. ʻO wau kekahi i neʻe ma Oʻahu mai ka ʻāina ʻē mai. Ua hopohopo au i ka nohona hou i ke kulanui. Akā, ua loaʻa koʻu wahi e maluhia ai. A e loaʻa ana kou wahi iā ʻoe kekahi. ʻO ka mehameha, ʻo ia ka pilikia nui o ka haumāna hou i neʻe mai, mai ka ʻāina ʻē mai. Ua neʻe au i Hawaiʻi mai Iāpana mai ma ke ʻano he haumāna hou he ʻeono makahiki aku nei. Ma ke kula o ka ʻōlelo Pelekania au i hoʻomaka ai i koʻu nohona hou ma Hawaiʻi. Ua hoʻokumu ʻia ke kula ʻōlelo Pelekania no nā haumāna i maʻa ʻole iā lākou ka ʻōlelo Pelekania, e laʻa ka poʻe Kepanī, Kōlea, a me ʻEulopa. I kēlā manawa, ʻaʻole au i mehameha, no ka mea, aʻo pū mai nā haumāna Kepanī ma laila. Ma hope o koʻu aʻo ʻana mai i ka ʻōlelo Pelekania, hoʻomaka au e aʻo mai i ka ʻōlelo Hawaiʻi i ke kulanui kaiāulu ʻo Kapiʻolani. Ma hope o ka puka ʻana i ke kula kaiāulu ʻo Kapiʻolani, komo au i ke kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa. Ma laila i ʻike mua ʻia ai ka mehameha a me ka hopohopo. I koʻu kau mua ma ke kulanui, ua launa mua au me koʻu mau hoa papa a me kaʻu mau kumu. I kēlā manawa, pīhoihoi loa au i ke aʻo ʻana mai i ka ʻōlelo Hawaiʻi i ke kulanui. Akā, hopohopo nō hoʻi au, no ka mea, ʻaʻohe oʻu hoa ma ke kulanui. Ua hoʻi aku koʻu mau hoa Kepanī i Iāpana ma hope o kā lākou puka ʻana i ke kula kaiāulu. Hemahema kaʻu ʻōlelo Hawaiʻi, no laila, ʻaʻole hiki iaʻu ke kamaʻilio me koʻu mau hoa papa. Makaʻu au i ke kamaʻilio ʻana i kēlā manawa. No laila, ua ʻimi au i mea kōkua. Ua makemake au e kamaʻilio me nā haumāna ma waho ka papa. ʻOia hoʻi, hiki ke kamaʻilio i ka papa, akā ua ʻimi au i kahi hunāhunā ʻole. Ua pani ʻia a paʻa koʻu naʻau i kēlā manawa, a hoʻokaʻawale au iaʻu iho. Inā pani ʻia ka puka o ka pilina, ʻoi aku ka ʻino. Ma muli o kēia pilikia o koʻu nohona hou, ua aʻo mai au. Inā makemake au e hoʻoponopono i kēia pilikia, e hoʻohāmama i ka naʻau. A, ua hāmama ka puka o ke keʻena mānaleo noʻu. ʻO ia ka makahiki 2021, a ua laha ka maʻi ahulau covid, no laila, ua hui mākou i ka lumi mānaleo ma ka pūnaewele. I koʻu hui ʻana i ka lumi mānaleo, launa pū au me nā haumāna aʻu i ʻike ʻole ai ma ka papa. No ka hemahema o kaʻu ʻōlelo Hawaiʻi, hoʻolohe wale nō au i kēlā manawa, akā hiki iaʻu ke aʻo mai i nā hua ʻōlelo me ka makaʻu ʻole. I ka papa, ua hopohopo au, me ka manaʻo, “ʻAʻole au makemake e hoʻopuka hewa i ka ʻōlelo! ʻAʻole au makemake e hoʻopilikia i koʻu mau hoa papa no kaʻu ʻōlelo hemahema!” No laila, ua makaʻu au i ke kamaʻilio ʻana i ka papa. E kuʻu makamaka heluhelu, inā hemahema kāu ʻōlelo Hawaiʻi ʻana, mai hopohopo. ʻO wau hoʻi kekahi. Inā hoʻolohe wale nō ʻoe, maikaʻi nō hoʻi ka noho ʻana i ka lumi mānaleo. No ka mea, hiki iā ʻoe ke launa me nā hoa a me nā mānaleo ma laila. No laila, e kipa kākou i ka lumi mānaleo! He mea nui ka pilina me nā hoa, nā kumu, a me nā mānaleo. I ka lumi mānaleo, hiki iā ʻoe ke hui me nā haumāna ma nā pae like ʻole. E kōkua ana lākou iā ʻoe. Inā hilahila ʻoe, mai hopohopo. Maikaʻi ka noho wale ʻana nō i ka hui, a maikaʻi ka hoʻolohe ʻana i ke kamaʻilio o nā haumāna a me nā mānaleo. E waiho i ka hilahila ma ka hale! E hui kākou, o mehameha auaneʻi. © Yuko Uchida 2023 #kulanui #kanaka #olelokanaka E kipa i ka Lumi Mānaleo ma IG ko mua ko hope

Kahā Barbieto < hoʻi hope Nāu e Lawe i ka Maʻalea a Kūʻonoʻono! Kahā Barbieto 17 ʻOkakopa 2024 He ʻōlelo noʻeau kaulana kēia na ka poʻe Hawaiʻi, akā ma kēia moʻolelo, nāna ka hoʻohālike ʻana i ka haʻawina o ka pāʻani kolepa me nā haʻawina ma ke kulanui nei. Kuhi mai kēia ʻōlelo noʻeau e aʻo kākou i kahi mea a lilo ia mea i mākau nāna e kōkua mai ke pilikia ka nohona. “Nāu e lawe i ka maʻalea a kūʻonoʻono.” ʻO ke kolepa, he pāʻani nui loa ia no Hawaiʻi nei. Penei naʻe hoʻi ka hana ʻana o kēia hana. He ʻumikūmāwalu mau lua ʻokoʻa a nāu e hili i ke kinipōpō mai kekahi wahi a i ka lua. He ʻumikūmāhā mau ʻūhili kolepa e kō ai kēia hōʻaʻano. Ua hoʻomaka au i ka pāʻani kolepa ʻana i koʻu makahiki ʻeiwa, a i kēia makahiki he iwakālua, mau nō koʻu leʻaleʻa me ka ʻiʻini e hele me nā hoa e pāʻani i ke kolepa. Ma muli o kuʻu makuakāne me koʻu kupuna kāne koʻu hele pinepine ʻana i ke kahua kolepa. ʻOiai he mau ʻelemākule lāua, ʻoi aʻe koʻu mākau kolepa ma luna o lāua. Haʻakoi koʻu makuakāne i mua o kona mau hoa ʻoiai maikaʻi aʻe kāna keiki kāne ma luna ona, akā, i koʻu manaʻo he mea hilahila nō ia nona. Ma o kēia mau ʻōlelo henehene, haʻaheo au he mamo nāna. E kuhihewa ana paha kekahi mau mea heluhelu, he pāʻani kēia no ka poʻe ʻelemakule, he pāʻani kēia no nā keiki waiwai wale nō, he pāʻani kēia no ka poʻe haole wale nō, he pāʻani kēia i piha me ka hoihoi ʻole a ʻaʻole leʻaleʻa iki ia pāʻani. ʻAʻole naʻe pēlā, eia au ke kū nei ma mua o ʻoukou, he kāne Hawaiʻi ʻōpio e pāʻani kolepa nei i kēlā lā me kēia lā no ke aʻo a me ka leʻaleʻa. A he aʻo nō hoʻi. Mau a mau nā haʻawina o kēia pāʻani, a aʻo au i nā haʻawina hou i kēlā lā me kēia lā aʻu e pāʻani kolepa ai. Eia kekahi mau haʻawina. He pāʻani hoʻomanawanui kēia e hōʻike i ka mākau o ke kino me ka naʻau. E paʻa ka naʻau a kāohi i ka huhū i ʻole e lilo ai ʻoe i ke eo. Ke hili hewa ʻoe i ke kinipōpō, e mālama hoʻi iā ʻoe iho; nāu nō ʻoe e hoʻoponopono a hoʻopololei i kāu hili ʻana. ʻO kekahi haʻawina, ʻo ia hoʻi ke kūlia ʻana a loaʻa ka nuʻu. ʻO ʻoe anei ka mea nāna e hili i ke kinipōpō me ka mamao loa? I kēia mau lā, pāʻani nui au i kēia pāʻani kolepa me koʻu mau hoa aloha. Leʻaleʻa ka hoʻokūkū ʻana o mākou, a i kekahi manawa he mea ʻakaʻaka ko mākou ʻāʻumeʻume ʻana. Ma o ka pāʻani kolepa, paio mākou ā ʻike ʻia ka mea lanakila o ia lā. No laila, ma o ka paio ʻana me nā hoa, e paio hoʻi me ʻoe iho. E like me nā pāʻani ʻē aʻe o kēia ao, maikaʻi kēia pāʻani no kou olakino. Hiki iā ʻoe ke pāʻani kolepa mai ka wā ʻōpio ā i ka wā ʻelemakule. Maikaʻi ka puka ʻana i waho kahi e pā ai ka lā. Hōʻike ʻia kou ikaika me kou olakino napenape. He pāʻani kēia e hoʻomaikaʻi i kou māno wai a me ka pana o ka puʻuwai. ʻO kēia kekahi o nā haʻawina koʻikoʻi o ke kolepa, he pāʻani no ka noʻonoʻo ʻana. He pāʻani nanehaʻi kēia. E like me ko kākou mau kūpuna, he poʻe nane kākou. Ma loko o nā moʻolelo a me nā mele, he nane nō, a ma laila e ʻike ʻia ai kēia ʻano puni nane a ka Hawaiʻi. E like me kēlā mau nane, he nane ko ka pāʻani kolepa. E ʻike ka ʻālapa i kahi a ka makani e pā nei, pēlā e ʻike ai i kahi e hili ai i ke kinipōpō. Like kēia koʻikoʻi o nā makani me nā mauna me nā kai o ia kahua kolepa. Makemake ke kinipōpō e hele i kai, pēlā e ʻike ai i kahi e kau ai ke kinipōpō ma ke ala a hiki i ka lua kolepa. Eia hoʻi, he mau nane a he mau haʻawina ma loko o kēia pāʻani kolepa i hiki ke pili i nā kuleana o kekahi haumāna ma kēia kulanui nei. Ke paʻakikī nā haʻawina, a he mau haʻawina hōʻaʻano, mai lilo i ka hāʻawi pio. E hilinaʻi iā ʻoe iho a me kou mau mākau i puka lanakila ma luna o nā haʻawina. Ma ke kolepa, hoʻomaʻamaʻa ʻoe i kēia mau mākau noʻonoʻo. Me ia manaʻo, e hele a pāʻani i ke kolepa, nāu e lawe i ka maʻalea a kūʻonoʻono. © Kahā Barbieto 2024 ko mua ko hope

Nohealani Mulloy < hoʻi hope No ka Papa Puka Mua o ʻAlo Kēhau o ka ʻĀina Mauna Nohealani Mulloy 17 ʻOkakopa 2024 Ma hope o ‘ewalu makahiki o ka hana nui ua lei ‘ia ka lei o ka lanakila. Ma ka makahiki 1995 ua hoʻokumu ʻia ke kula ʻo Pūnana Leo o Waimea e ʻelima pūʻulu, ʻo ia hoʻi nā Kūpuna o ka DOE, Nā Kālai Waʻa, Nā Aikāne o Puʻukoholā, a me Hālau Kealaonāmaupua. ‘Aʻole i lōʻihi ka wā i kū ai ka Pūnana Leo o Waimea, ʻo kona paʻa akula nō ia. A laila, ua neʻe nā kumu a me nā haumāna i ke Kula Kaiapuni ma Waimea, ʻoiai he hoʻokahi wale nō kula Kaiaʻōlelo ma Waimea, a ʻo ia Kula Kaiapuni nō. Ma ka makahiki 2010 ua hoʻoholo ke poʻo kumu o ke kula haʻahaʻa o Waimea, ʻo Marcy McClelland, e pani i ke Kula Kaiapuni o Waimea. ʻAʻole i pau ko Waimea noke mau ʻana i ka ʻimina i kula kaiaʻōlelo ma ko lākou ʻāina. Ua hui koke nā ʻohana, nā kumu, ka poʻe o ke kaiāulu, a me ka ʻAha Pūnana Leo a ua hoʻokumu hou ʻia ke kula ʻo Pūnana Leo o Waimea. A ma ka makahiki 2011 ua hoʻokumu ʻia ke kula kaiaʻōlelo ma Waimea i kapa ʻia ʻo ʻAlo Kēhau o ka ʻĀina Mauna. Ua pili ka Pūnana Leo o Waimea a me ʻAlo Kēhau o ka ʻĀina Mauna a ua kapa ʻia kēia papahana o Ka Ua Paliloa. Ma ka hoʻomaka ʻana o kēia kula he hoʻokahi kumu, a he ʻumi haumāna. ʻAʻole i nui nā haumāna ʻoiai he mea hou ia ma kona kaiāulu. No laila, ua pili nō nei kula hou i kekahi mau kula e kū ana no ka manawa lōʻihi. Penei ia: ʻo ka papa mālaaʻo a i ka papa ʻewalu, aia nō ma lalo o ke Kula ʻo Nāwahīokalaniʻōpuʻu, a ʻo ke kula kiʻekiʻe, aia ma lalo o ke kula kiʻekiʻe o Honokaʻa. Akā naʻe ua ʻae ʻia nā haumāna o ʻAlo Kēhau o Ka ʻĀina Mauna e hoʻomau i ke aʻo ʻana ma Waimea, me ka haʻalele ʻole ʻana nō i ka ʻāina hānau. ʻO ke kumu i hana ʻia ai penei , i lawa nā lako a me ke kālā no ke kula. Eia kekahi, ʻo ke kumu i ʻae ʻole ʻia ai nā haumāna kula kiʻekiʻe e noho ma lalo o Nāwahī, ʻaʻole i ʻae ia kēia ʻano hana e ka DOE. Ua mau ka ulu ʻana o kēia kula, a ma ka makahiki 2024 ua puka ka papa mua o ʻAlo Kēhau o ka ʻĀina Mauna, ua ulu ke ola o kā kākou ʻōlelo makuahine. Ma ka lā 8 o Mei, ua hoʻomaka nā hanana mua o ka pule puka kula ma ke kula ʻo ʻAlo Kēhau o ka ʻĀina Mauna. Mālama ʻia ihola he pūʻai ma ke kula me nā ʻohana o ke kula, nā haumāna, a me nā kānaka i kōkua i ka hoʻokumu ʻana i ke kula. Ma ka lā 20 o Mei, ua hoʻomaka ka ʻaha mua o ka pule puka kula, he ʻaha ʻawa. Na nā haumāna nō, nā mākua o nā haumāna, a me nā ʻelele i kōkua i ka hoʻokumu ʻana i ke kula. A ma hope mai, ua kaʻi nā haumāna a me nā mākua i nā wahi i hoʻokumu ʻia ai ke kula. Ma ka lā 21, ua kō ka ʻaha haipule, a ma ka lā 22, ua kō ka ʻaha ma Manaua. A laila ma ka lā 24, ua kō piha ka hana a ua eo ka palapala i nā haumāna o ʻAlo Kēhau o ka ʻĀina Mauna. Ua hoʻomaka ka ʻaha hoʻomoloa kīhei ma Anna Ranch ma ka hola ʻeiwa o ke kakahiaka. I ia wā, ua hui nā mākua, nā haumāna o nā papa haʻahaʻa aʻe, a me ke kaiāulu e nānā ai i kēia ʻaha piha i ka mana. A ma hope, ua pāʻina ka ʻohana no ka lilo ʻana o ka lei o ka lanakila i nā haumāna ʻekolu, ʻo ia hoʻi ʻo Laʻakea Canario-Carvalho, Nalu Akau, a me aʻu, ʻo Nohealani Mulloy. Akā naʻe ʻaʻole i pau ka hana ma ʻaneʻi. No laila, e hoʻomaopopo ʻia nō, ua noke ko Waimea, a paʻa ko lākou hana. Ua puka ka papa mua ʻo ʻAlo Kēhau o ka ʻĀina Mauna. E noke mau mākou i ka hoʻōla ʻana i ka ʻōlelo makuahine. © Nohealani Mulloy 2024 ko mua ko hope

Kaimana Kawaha < hoʻi hope Hana Pāʻani: Hoʻokahi Lāpule Leʻa o Halāliʻi Kaimana Kawaha 10 Iune 2021 ʻO nā mele Hawaiʻi, ʻaʻohe wahi maoli e hele kino ai a nanea i ka hoʻolohe i kona hoʻokani a hīmeni ʻia i kēia mau lā ma muli o ka maʻi ahulau Korona. ʻAʻohe hale ʻaina, ʻaʻohe ʻaha mele, ʻaʻohe hoʻolauleʻa, ʻaʻohe nō he wahi e hoʻolohe aku ai i nā puʻukani mele Hawaiʻi. Aia naʻe he hoʻokahi nō wahi i maopopo i kēia mea kākau e mālama ʻia ai kēia loina koʻikoʻi o kākou i kēia mau lā i loko nō o kēia wā maʻi Korona. Aia nō ia i ka laʻi o Kakaʻako ma ka hale inu nona ka inoa ʻo Workplay. Ma nā Lāpule a pau o kēia makahiki e mālama ʻia ai ka Hoʻokahi Sunday me Grant Kaimana Kono. Ma laila nō kahi e mele mau ai ua Grant Kaimana Kono nei me ona mau hoa aloha nui loa o ke kālena ʻo Kapono Lopes ma ke kīkā kila, ʻEkolu Chang ma ka pila nui , a me Kupu Dalire Naʻauao ma ke kīkā. Hoʻokani mau nō lākou ma nā Lāpule a pau ma ka hola 6 o ka ʻauinalā a i ka hola 9 o ke ahiahi. ʻO kēia poʻe no lākou pākahi ke kālena o ka hoʻokani pila a me ka hīmeni, mele mau nō lākou i nā mele kupuna. He wahi ia e hoʻoheno ai kākou i nā mele aloha o ka ʻāina. He wahi ia e ʻaʻa ai kākou i ka hula. He wahi ia e puana haʻaheo ai kākou i ka ʻōlelo Hawaiʻi. He wahi ia e ola hou ai ka Hawaiʻi ʻana. Me ia manaʻo e puana ʻia aku ai kēia ʻōlelo hoʻohialaʻai. Aia i ka laʻi aʻo Ilaniwai Kuʻu lei kaimana e hulali nei Kupu aʻe ka manaʻo aʻe inu wai Ia wai kili hau koni i ka ʻili Hoʻolono i ka leo hone o nā manu I ka ʻī ʻana mai he pono kēia ʻElua kāua i ka hana pāʻani ʻEkolu i ka ʻume a ke aloha ʻāina Haʻina ʻia mai ana ka puana Kuʻu lei kaimana e hulali nei E kuʻu hoa heluhelu ē, eia kou mea kākau ke hāpai aʻe nei i kēia mau manaʻo no koʻu minamina i ka piha o ia wahi i ka poʻe malihini haole. Ua ʻike maka aku nei au i ka waiho wale ʻia ʻana o nā mele kupuna ma ka ʻaoʻao e ua poʻe malihini haole ala. ʻAʻole nō ʻaʻapo pono ʻia e nā pepeiao o lākou. ʻAʻohe o lākou mahalo i ka nani o nā mele a me ka ʻaleʻa o ka hīmeni. No laila, e piha ʻia ka hale ʻo Workplay iā kākou! E ka poʻe ʻono i nā mele kupuna, ka poʻe kolekole i ka ʻōlelo, ka poʻe ʻiʻini i ka hoʻokani pila, a me ka poʻe pau i ka ʻō ʻia i ka lāʻau Korona, e piha ʻia ua Workplay nei iā kākou ma o ka hoʻopaʻa ʻana i pākaukau a i mau noho paha he pule ma mau o ka hele ʻana i laila. E ola nā mele kupuna i kona mele a hoʻolohe ʻia. © Kaimana Kawaha 2021 ko mua ko hope

Ululani Siangco < hoʻi hope E ʻai ʻia nā ʻaweʻawe a koe nō ka pū! Ululani Siangco 1 ʻOkakopa 2020 Welina mai e ka mea heluhelu! He leo hoʻomanaʻo kēia iā ʻoukou, e nā mea hoʻoulu i ka hoi, e noʻonoʻo e pili ana i nā mea a puni ou. Ma mua o ka laha ʻana mai o kēia maʻi Covid, ua ʻike ʻia ka waiho wale ʻana o ka ʻōpala ma nā kahakai, nā pāka, nā alanui, nā kahawai, a pēlā wale aku, a ma muli ia o ke kāpulu o kānaka. Ma ka lā 13 o Iune, ua hele au i kahakai ma Waimānalo me koʻu hoa pili no kona lā hānau. I koʻu nānā ʻana i ke kai, ua pūʻiwa kā hoʻi koʻu mau maka i ka ʻike ʻana i ke kai uli e ʻālohilohi mai ana i ka lā. Kāhāhā! Ua kaumaha nō hoʻi au i koʻu ʻike maka ʻana ʻo kākou ka pilikia. Ma muli o kēia maʻi Covid, paipai ʻia kākou e noho ma ka hale, no laila ua emi iho mai ka poʻe o waho ala e mākaʻikaʻi ana i kēia mau lā, a ke maikaʻi aʻe nei ka ʻāina. ʻAʻole ma Hawaiʻi wale nō e ʻike ʻia ai kēia, akā ma nā wahi ʻē aʻe o ka honua nei kekahi. I loko o kēia wā hoʻomalolo i ka mākaʻikaʻi, ua emi mai ka haumia o ke ea, ua emi ka hoʻokuʻu ʻia ʻana o ke kalepona ma ke ea, ua hoʻi kekahi o nā holoholona i ko lākou mau wahi kūpono, ua ʻoi aku ka maikaʻi o ke kūlana o ka wai, a he mau mea hou aku. No laila, ʻo ko kākou kuleana kēia, e mālama i ka honua ʻoiai ʻo ia ko kākou wahi noho e hānai ana iā kākou i nā mea e pono ai ke ola. Iaʻu e hoʻolalelale ana iā ʻoukou e ʻoluʻolu e mālama i nā kumuwaiwai o ka ʻāina, ua ʻupu maila kekahi moʻolelo pili i ka mālama ʻana i nā kumuwaiwai. He moʻolelo kahiko ʻo Pekekue. Ma ia moʻolelo, aʻo ʻo Mānoanoa i kekahi manaʻo nui mai kekahi heʻe inoa ʻole. Ua paipai nui ka heʻe iā Mānoanoa e hoʻihoʻi i ka pū o ka heʻe, i hiki i nā ʻaweʻawe ke ulu hou a lawa ka heʻe no nā kānaka ʻē aʻe. He moʻolelo hoihoi kēia ʻoiai he mana ko ka heʻe e ʻōlelo me he kanaka lā. No laila, eia ka moʻolelo: No Molokaʻi mai ʻo Mānoanoa, a ua puni loa ʻo ia i ka ʻai heʻe. I nā lā a pau i huakaʻi ai ʻo Mānoanoa i kai e huli ai i heʻe i lawe ʻia mai e nā waʻa lawaiʻa. I kekahi manawa, ʻaʻole i nui ka heʻe i loaʻa i nā waʻa lawaiʻa, akā, inā loaʻa iā Mānoanoa he ʻaweʻawe hoʻokahi, piha ʻo ia i ka hauʻoli. I kekahi lā, ua loaʻa maila ka heʻe nui iā Mānoanoa, a ua lawe ʻo ia i ua heʻe nei i kona hale. Ua pokepoke ʻo Mānoanoa i nā ʻaweʻawe o ia heʻe a kaulaʻi ihola ʻo ia ma kahi kumulāʻau kokoke i kona hale i mea e hoʻomaloʻo ai i nā ʻaweʻawe, a ʻo ka haʻalele akula nō ia me ka manaʻo e hoʻi ʻo ia a ʻai i ka heʻe holoʻokoʻa. Iā Mānoanoa e kakali ana i ka maloʻo mai o nā ʻaweʻawe, ua nanea hoʻi ʻo ia i ka hale. I kona hana nanea, ua lohe akula ʻo ia i kekahi leo kāhea, “E Pekekue!” ʻO ka ʻalawa akula nō ia o Mānoanoa i ʻō a i aneʻi me ka uluāoʻa. Lohe hou ʻia ka leo kāhea, “E Pekekue!” a i ka nānā ʻana o Mānoanoa i ke kaupoku o ka hale, ʻike ʻia ka heʻe e ō mai ana me nā ʻaweʻawe i hoʻi mai i ka pū. Ua piha ʻo Mānoanoa i ka makaʻu i ka ʻike ʻana i kēia wahi heʻe e kokoke mai ana iā ia me ka ʻī ʻana aku, “E ʻai ʻia nā ʻaweʻawe a koe nō ka pū.” Ma hope pono, ua lele aku nō ka heʻe a pakī ihola ka wai i ka pūnāwai i kahi e noho ana ʻo Mānoanoa. Mai ia lā aku, ua pau ka puni heʻe o Mānoanoa ʻoiai ua kau kona weli. Ua pau kāna mau huakaʻi i kahakai e ʻimi ai i heʻe nāna. I ka hānau ʻia ʻana o ka moʻopuna a Mānoanoa, ua kapa ʻia ka moʻopuna i ka inoa ʻo “Pekekue,” ka inoa i hea ʻia ai ʻo Mānoanoa e ka heʻe. A ma laila kahi i kū ai ka moʻolelo. A ua ʻike ʻia paha ka manaʻo nui o ka moʻolelo ma kekahi ʻano. Ma kēia moʻolelo ʻo Pekekue, aia ka manaʻo nui ma ka ʻōlelo ʻana a ka heʻe penei, “E ʻai ʻia nā ʻaweʻawe a koe nō ka pū.” Ua lohe paha kākou i kēlā ʻōlelo kaulana, “E ʻai i kekahi, e kāpī i kekahi.” Pili kēlā ʻōlelo i ka hoʻopau ʻole ʻana i ka ʻai i mea e lawa ai nā kumuwaiwai no kākou a pau a me ka hanauna e hiki mai ana. Hoʻokō ʻia kēia ʻōlelo e ka poʻe lawaiʻa i ko lākou hoʻihoʻi ʻana i nā pua (nā iʻa ʻōpio) i ke kai, akā hiki ke hoʻopili pū i kēia ma nā ʻano like ʻole. No ka poʻe lawaiʻa ʻole, hiki ke hoʻopili i kēia ʻōlelo i ka maʻi Covid aʻu i hāpai ai ma kinohi o kēia moʻolelo. I ka lohe mua ʻana o ka poʻe e pili ana i kēia maʻi, ua hele a pupule kekahi o nā kānaka me ke kūʻai pau ʻana i ka pepa hāleu a me nā ʻope wai. Ma ka hale kūʻai i ʻike ʻia ai ka nui o nā haka i lako ʻole, me he mea lā ua hele mai ka ʻaihue a ua lawe ʻia nā mea a pau. ʻAʻole i noʻonoʻo kēia mau kānaka pupule i nā hoa kānaka ʻē aʻe. He hana pī kēia. Maopopo iaʻu he wā wī paha kēia, akā pono kākou e mālama kekahi i kekahi. Pēlā kākou e ola ai. No laila, he leo hoʻomanaʻo a paipai kēia iā ʻoukou e noʻonoʻo mua, a laila e holomua i ka hana. E ʻoluʻolu, e mālama kākou i ka wai, ka ʻāina, ka meaʻai, a e mālama kākou kekahi i kekahi. A mai poina, “He aliʻi ka ʻāina, he kauā ke kanaka.” © Ululani Siangco 2020 na Ululani Siangco ko mua ko hope

Kahua Naʻauao Crabbe < hoʻi hope Nā Inoa ʻĀina o Mānoa Kahua Naʻauao Crabbe 29 Kepakemapa 2025 E nā ʻōpuʻu lehua o ka ua Tuahine : ʻOiai he kupa au no Mōʻiliʻili , a he haumāna no ka lehua hiwa kū i ka ʻohu, makemake au e hoʻokamaʻāina iā ʻoukou poʻe haumāna i ke awāwa ʻo Mānoa. Eia au, he haumāna no Ka Ulu Hoi nei. ʻO kaʻu pahuhopu ma kēia moʻolelo nūpepa, he haʻawina na kākou. Ma o nā inoa o ka ʻāina nei o Kahalaopuna, e ʻike ʻia ai e kamaʻāina ai kākou, ā ʻike ʻia ka wana kau lani i Mānoa, ua ao. Ua hānai ʻia au ma ka panaʻāina ʻo Kapaʻakea . ʻO Kapaʻakea kahi o Pucks Alley a me ke Kikowaena Moʻomeheu Kepanī. I kēia makahiki aʻe, ma laila e paʻa ai ke kikowaena kūʻai ʻo Waiānuenue ma Kapaʻakea, mahalo i ka waiwai hoʻoilina a ke aliʻi wahine ʻo Bernice Pauahi Bishop. ʻO kēia ka māhele mua loa o kēia kūkulu ʻana i wahi hou no ke kaiāulu, me ke manaʻo e hoʻokumu i ka pilina i waena o ka poʻe kuaʻāina o kuʻu ʻāina. E holomua kākou i uka o Kapaʻakea, i laila ʻo Pilipili lāua ʻo Puahia . ʻO kēia mau panaʻāina ka ʻāina o Ke Kula Nui o Hawaiʻi ma Mānoa i kēia wā. Mai ke Kikowaena Hikina-Komohana a hiki i ke kula kuhikuhi puʻuone, he hōʻailona kēia ʻāina no ka ʻike o ka poʻe haumāna i laila. Aia ma ka ʻaoʻao ʻākau ka ʻāina ʻo Kānewai . ʻO Kānewai ka pūnāwai mua loa i ka ʻāina nei o Mānoa. Mai ka wā o nā 1980 i hoʻokumu ʻia ai ʻo Ka Papa Loʻi ʻo Kānewai, ka hui e mālama i kēia mau ʻāina loʻi kalo. A i kai o Kānewai, aia ka panaʻāina ʻo Piliamoʻo . Mai laila, e piʻi aʻe i ke kualono ʻo Waʻahila , a pā ka makani he Kahaukani me ka ua kilihune o ua wahi nei. E holoholo kākou i ka ʻāina ma uka ʻo Pilipili, ʻo Wailele a me Kaualaʻa ia. ʻO kēia ka ʻāina o Mid-Pacific Institute, he kula uku ia me ka pūnāwai ʻo Wailele.. Inā holomua kākou i loko o ke awāwa, e hiki aku nō ma Mānoa Marketplace. ʻO Kolowalu ka inoa o kēia ʻāina. Ma kai o Kolowalu, aia ka ʻāina ʻo Pāmoa . I kēia wā, ʻo ia ka ʻāina o ke kula haʻahaʻa ʻo Noelani. ʻO ka panaʻāina ma ka ʻaoʻao ʻākau o Pāmoa, ʻo ia hoʻi o Hipawai . He heiau poʻokanaka ʻo Hipawai i ka wā ma mua, akā, ʻaʻole i laila i kēia manawa. E hōʻea i ke kahawai ʻo Mānoa, a hoʻomau i mua a hiki i Hāmamakawaha a me Kamoʻolepo . Aia ma Kamoʻolepo ka hale inu kope ʻo Kīʻaha Kakahiaka. Ma ka ʻaoʻao hema o Kamoʻolepo, ʻo ia kahi o Halelena me Kāneloa . Ma uka o Kāneloa, aia ʻo Kalehua i laila. Ma uka o Kamoʻolepo, ʻo ka ʻāina ia ʻo Kahaloa . Ma kēia panaʻāina, he mau pōhaku ʻo Luahine, a me kāna mau keiki kāne, ʻo Kūmauna lāua ʻo Palihala. Ma hope o Kaʻahaloa e noho ai ka ʻāina ʻo Puʻulena . Ma Puʻulena, aia kahi puʻu, ʻo ka puʻu o Akāka. Ma ka ʻaoʻao hema o Puʻulena, ʻo ka ʻāina ia ʻo Kuikuiʻo . Aia ʻo Kamoawaʻa ma uka o ua Puʻulena nei. ʻO ia ʻāina aʻe ka ʻāina ʻo Kahoʻiwai me Kolowalu . Mai ka hikina a hiki i ke komohana, eia nā inoa o nā wailele o ua awāwa nei: Waiakeakua, Waʻaloa, Nāniuapo, Luaʻalaea, Kahuaiki, a me nā Waihiʻi ʻelua. Ma uka o ka ʻaoʻao ʻo Mānoa aliʻi, ʻo ʻAihualama me Haukulu . Ke holomua i Pukaʻōmaʻomaʻo , ʻike ʻia ʻo Puʻu ʻŌhiʻa i lalo o ua panaʻāina nei. Ma hope o Pukaʻōmaʻomaʻo, e hiki aku i kahi o ka home o ka mōʻī wahine ʻo Kaʻahumanu ma Pūʻahuʻula . Ma kai o Pūʻahuʻula, ʻo ia hoʻi Makaʻīlio . Ma kai o Makaʻīlio ka panaʻāina ʻo Kahaumakaʻawe . ʻO ia panaʻāina aʻe, ʻo Kaʻaipū nō ia. ʻO kēia ʻāina ka ʻāina i noho ʻia ai ʻo Maka Woolsey, he makaʻāinana no Mānoa. E holomua kākou i ka panaʻāina ʻo Pahao , kahi o ka puʻu ʻo Ulumalu. Ma uka o Pahao, aia kekahi pōhaku kūʻula. Ma kai o Pahao ka ʻāina ʻo Puʻu Pueo. Ma haʻi o ua pōhaku nei, ka ʻāina ʻo ʻUalakaʻa . Ua kapa ʻia ʻo ʻUalakaʻa, no ka ʻohi ʻana o kā Kamehameha Paiʻea mau makaʻāinana i ka ʻuala. He mau ʻuala i kaʻa ihola i ka puʻu, a ʻo ia ke kumu o ka inoa o kēia ʻāina. Ma kai o ʻUalakaʻa me Pahao ka ʻāina ʻo Puʻu Pueo . ʻO kēia ka ʻāina e noho aii ka heiau ʻo Kukaoo, he heiau mahiʻai no Kāne. Ma kai ʻo Puʻu Pueo ka panaʻāina hope loa, ʻo ia hoʻi Punahou . ʻO Punahou ka ʻāina i noho ai ʻo Boki a me Liliha, a lilo i ka ʻohana Bingham i mea e hoʻokumu ai ke kula nui ʻo Oʻahu, ʻo kēia ke kula ʻo Punahou i kēia wā. E kuʻu hoa heluhelu, e ʻike ʻia nā inoa ʻāina o Mānoa. A ʻike ʻoe, ʻike pū kāua, e kupu a ulu hou ka hoi i nā inoa kahiko o ka ʻāina. E hoʻi ka uʻi o Mānoa, ua ahiahi. © Kahua Naʻauao Crabbe 2025 ko mua ko hope

Kaʻula Kauikeaokea Krug < hoʻi hope Ka Lae o Kaʻena Kaʻula Kauikeaokea Krug 10 Pepeluali 2021 Iā ʻoe ka welina pau ʻole o koʻu aloha e ka mea heluhelu e hoʻonuʻa manawaleʻa mai nei i kou aloha no ka ʻāina. Mai nā nalu haʻi o Keoneʻōio ā hiki loa aku i nā mōlī keʻehi ʻale o ka lae o Kaʻena. Aia lā i laila ka leina kapukapu o kākou. Aia nō hoʻi i laila nā mea ola kūikawā a kakaʻikahi o Hawaiʻi nei. E huli aʻe nā maka o kākou a e ʻike i ka loa o ke ala e hōʻea aku ai i ka piko, i ka hene waiʻolu lana mālie. He ʻāina māeaea i ke kakaʻikahi o ke kipa ʻia e kānaka. E huikaʻi pū kāua. Ka lae o Kaʻena e hui ai kāua Ke aloha welawela kou aloha iaʻu nei A eia au kou lei onaona I hoapili no ka ʻāina malihini - Mele Kuʻuna Kaulana ʻo Kaʻena i ka nani hiehie. Kaʻahele mau ʻia e ka poʻe malihini no kona nani hanohano a me kona kino lupalupa i ka malu o ka pali. He ʻāina kupaianaha, he ʻāina aloha, a he ʻāina laʻahia. Kupaianaha i ka pā ʻole i ka haumia kanaka, i loko nō o kona makahehi mau ʻia e ka malihini me ke kamaʻāina pū. Aloha i ka nui o ke kipa ʻia e nā “hoa” e hōʻalohaloha ai i laila. Laʻahia i ke kapu o ka leina ʻuhane a me Pōhaku-o-Kauaʻi. He nani ihola nō ia, ua nui nā moʻolelo o Kaʻena akā, no kēia hoʻoheno nei a Ka Ulu Hoi, e kau ana ka manaʻo i ʻelua moʻolelo koʻikoʻi. ʻO kekahi moʻolelo, no Pele a me kona hoahānau ʻo Kaʻena. A ʻo kekahi moʻolelo, no Māui a me kāna makau hoʻokalakupua ʻo Mānaikalani. He hoa hele no Pele ʻo Kaʻena Pae maila i ka lae mai Kahiki mai - Kaʻena na Holunape Āhea? ʻĀnō! E kia ana ka noʻonoʻo i kēia moʻolelo no Kaʻena, ke kaikunāne o Pele. Ma ka huakaʻi ʻana o Pele i Hawaiʻi nei mai Kahiki mai, ua ukali ʻia ʻo ia e kona poʻe hoahānau. ʻO nā Hiʻiaka mā, ʻo Kamohoaliʻi, ʻo Kānemilohaʻi, a ʻo Kaʻena pū kekahi. Ma hope o ko Pele ʻeli ʻana i lua pele ma Kauaʻi i pio ihola i ke kai, holo maila lākou i Oʻahu. Iā lākou e holo ana i Oʻahu, ʻōʻili maila kahi ʻōhuku lae i mua o lākou. I ia wā, hoʻoholo akula ke kaikunāne o Pele – ʻo Kaʻena – e noho ʻo ia ma ka lae komohana loa o Oʻahu. ʻO ia ke kumu o ko ia lae kapa ʻia ʻana ʻo Ka Lae o Kaʻena. Hoʻolei iā Mānaiakalani no Māui Kūpaʻa mai ʻo Pōhaku o Kauaʻi - Kaʻena na Holunape Āhea? ʻĀnō! Ma Kaʻena i hoʻāʻo ai ʻo Māui e hoʻohui iā Kauaʻi a me Oʻahu me kāna makau hoʻokalakupua ʻo Mānaiakalani. Kū akula ʻo Māui ma kapakai a hoʻolei akula i kāna makau hoʻokalakupua ā mau. I ia wā o kona huki ʻana i ka mole o ua mokupuni lā ʻo Kauaʻi, moku maila ke aho a ʻo ka lele ihola nō ia ʻo Mānaiakalani i ka lani. Ma ia lele ʻana o ia makau hoʻokalakupua i ka lani, ua hemo pū maila kekahi māhele ʻāina o ka mokupuni ʻo Kauaʻi a pae ihola ma kahi a Māui e kū ana i Kaʻena. Ua kapa ʻia kēlā māhele o Kauaʻi ʻo Pōhaku-o-Kauaʻi. I koʻu aʻo ʻia ʻana, ʻo ua Pōhaku-o-Kauaʻi nei ka leina ʻuhane kahi e lele ai nā ʻuhane i ka pō i alakaʻi ʻia e nā ʻaumākua, i ke ao ʻo Milu, a i ke ala polikua a Kāne lā ē. Aia i Kaʻena kuʻu lei momi Hoʻopulu ʻia e ka huna kai - Kaʻena (Kuʻu lei momi) na Samuel K. Halstead ʻO ua wahi lei momi lā, he mea makamae a he aloha hoʻoheno a ka puʻuwai. No ka mea, huakaʻi pinepine aku mākou ʻohana i Kaʻena e ʻike ai i nā holoholona a me nā lāʻau ʻane halapohe o ia lae kaulana. ʻO ka ʻīlioholoikauaua ʻoe, ʻo ka mōlī ʻoe, ʻo ke kaʻupu ʻoe, ʻo ka ʻuaʻu ʻoe, a ʻo ka ʻōhai ʻoe, a pēlā aku nō. ʻO ia kekahi o nā kumu o ko Kaʻena kipa pinepine ʻia. He nani ia a uhipaʻa ʻia i nā lāʻau ʻōiwi. ʻO ia mau lāʻau hanohano ka mea e ola ai nā kupa. Ma ke kipa ʻana iho ma ia ʻaekai, hū mai ke aloha no nā kūpuna laʻahia. Ua hele nō a kuluma ka uhaele ʻana o mākou (ʻohana) i ia ʻāina kaulana, no ka nani o ka ʻāina, ka leina ʻuhane, a me nā mea ola āiwaiwa e noho ala ma laila. He ʻāina aupuni ia i hoʻolaʻa ʻia i puʻuhonua no ua mau mea ola kākaʻikahi nei. Haʻina kuʻu mele no ia lae aloha Ka lae kaulana ʻo Kaʻena hiehie He ake nui koʻu e pili hou kāua E ka ʻāina kaulana ʻo Kaʻena i ka ʻiuʻiu - Kaulana ʻo Kaʻena na Kalehua Krug Ola nui kākou. © Kaʻula Kauikeaokea Krug 2021 ko mua ko hope

Māhie Beck < hoʻi hope ʻŌʻili Pulelo ke Ahi o Kamaile Māhie Beck Mai ka wā mai i hōʻea mai ai nā malihini i Hawaiʻi nei, a hiki i kēia wā, ua mākaʻikaʻi ʻia he wahi pana i kapa ʻia ʻo Hāʻena, e nā malihini i ʻike ʻole i ke ʻano o ia wahi. E hōʻea mai ana lākou me ke kuko nui iā ia me he paredaiso lā, no ia mea e hoʻomāunauna ana lākou i ia wahi. Hāiki ia kahakai a me ke alanui kīkeʻekeʻe ʻo Kūhio, a pihakuʻi i nā malihini. I loko o ka lā hoʻokahi, he ʻelua kaukani malihini e kipa ana iā Hāʻena. No ka poʻe Hawaiʻi e noho ana ma laila, hana nui ka hōʻea ʻana aku i ko lākou home a me ka haʻalele ʻana mai. ʻAʻole kēia he mea hou. ʻOiai he mea maʻamau i ka poʻe Hawaiʻi ka hoʻokipa malihini me ke aloha, ʻaʻohe o kākou makemake e hōʻino wale aku. Akā, ua ahuwale kā lākou hana ʻino ʻana mai iā kākou a me ko kākou ʻāina. No nā kau ā kau, ua kiaʻi nā kānaka Hawaiʻi i kēlā wahi pana, a pēlā ana nō ka poʻe ʻōiwi o ia ʻāina. I ke au ʻana mai o ka manawa, e ʻaʻaiawā ʻia ana ke alanui i Hāʻena ma muli o nā hana kohu ʻole a ka poʻe mākaʻikaʻi. I ʻApelila o ka makahiki 2018, ua hiki mai ka ua loku me ka wai hālana pōʻino. Ua uhi ʻia ke alanui i ka hāneʻe ʻana iho o ka mauna, a ua paʻa maila ke alanui. Ua hana pū ke kaiāulu e hoʻoponopono i ko lākou ʻāina. Ua emi maila ka nui o nā malihini i komo i Hāʻena, mai ka ʻelua kaukani a hiki i ka ʻole. Ua hele a maikaʻi Kauaʻi, hemolele i ka mālie. A no laila, ʻo kēia ka manawa kūpono hou, e hāpai ai i ka nīnau: Pehea kākou e noho ʻoluʻolu ai me nā malihini? I ka manawa i paʻa ai kēia alanui, ua hoʻopaʻa pū ka Department of Land and Natural Resources i ka pāka ʻo Hāʻena. Ua hana pū ka DLNR me nā ʻoihana manawaleʻa o Haleleʻa i kekahi palapala ʻaelike no ke kahu ʻana i ia pāka mokuʻāina. Ma o ka palapala ʻaelike me ka Hawaiʻi State Parks, ua hoʻomaka ʻia kēia ʻōnaehana no ka hoʻopōmaikaʻi ʻana i nā kupa o ia ʻāina. He ʻōnaehana lawe ʻōhua kēia i hoʻokumu ʻia e hoʻēmi ai i ka nui o nā kaʻa a me nā malihini ma Hāʻena. ʻElua ʻoihana manawaleʻa i ʻauamo i kēia kuleana, ʻo ia hoʻi, ka Hanalei Initiative, no ka ʻāina e hoʻohiwahiwa ai i ka ua loku, lāua ʻo ka Hui Makaʻāinana o Makana, no ka pali ʻō ahi o Makana. Hoʻokō ʻia kēia ʻōnaehana no kekahi kumu kikoʻī, ʻo ia hoʻi, no ka mālama ʻana i kēia wahi no nā hana maoli. He ʻekolu koho a ka poʻe malihini. 1) E hoʻokū i ko lākou kaʻa ma Waipā he ʻāina uluwehi, ʻeono mau mile ma mua o ka pāka o Hāʻena. E kūʻai i kekahi likiki lā no ke kaʻa ʻōhua. He kanakolu kūmālima kālā no ka makua, a he iwakālua kūmālima kālā no ka ʻōpiopio. Hōʻea ke kaʻa ʻōhua i kēlā me kēia iwakālua minuke. I ka hōʻea ʻana ma ka pāka ʻo Hāʻena, e uku ʻia ʻelima kālā no ka uku komo a ka mokuʻāina. 2) E hoʻopaʻa i kekahi wahi hoʻokū kaʻa ma o ka pūnaewele. ʻO kēia kahua hoʻokū kaʻa, aia ma ka pāka ʻo Hāʻena. He ʻumi kālā no kēlā me kēia ʻeono hola. A e uku ʻia ʻelima kālā no ka uku komo a ka mokuʻāina. 3) E komo me ka ʻole o ke kaʻa e hoʻokū ai, a uku ʻia ʻelima kālā no ka uku komo o ka mokuʻāina. A pehea nā kamaʻāina? Ma hea lākou e hoʻokū ai i ke kaʻa? Ma nā wahi hoʻokū kaʻa ma ka pāka ʻo Hāʻena, aia ke komo ʻana a hōʻike ʻia aku ka laikini kalaiwa kaʻa ma ka ʻīpuka a manuahi ke komo ʻana. Ua kau palena ʻia ka nui o nā wahi hoʻokū kaʻa e kūʻai ʻia ana i nā malihini, i mea e lawa ai nā wahi hoʻokuʻu kaʻa o nā kamaʻāina. He akamai hoʻi kau! ʻO ka uku komo wale nō ke kālā e lilo ana i ka mokuʻāina. No laila, iā wai e lilo ai ke kālā keu? E hoʻolilo ʻia kēia kālā i ka Waipā Foundation no nā polokalamu pili ʻāina. E hoʻolilo ʻia kēia kālā i ka Hanalei Initiative no ke kaiāulu ʻo Hanalei, no ke kūkulu ʻana i kekahi kahua pāʻani, i kekahi kahua kinipōpō hīnaʻi, a pēlā aku. E hoʻokomo ʻia kēia kālā e ka Hui Makaʻāinana o Hāʻena i nā hana mālama ʻāina, e like me ka mahiʻai kalo a me nā polokalamu ʻōpio. Me kēia ʻōnaehana hou, piha ka pāka ʻo Hāʻena ke hiki mai nā malihini he 900, ʻaʻole e like me nā malihini 2,000 i hōʻike ʻia ma mua. Emi loa ka heluna o nā kaʻa, a ua hoʻokuʻu ʻia ke amo mai ka pāka aku. Eia kekahi, hoʻonui ʻia ka uku kaʻa he 200 kālā no ke kū kaʻa ʻana ma haʻi o ke alanui. A no laila, hiki i ka poʻe Hawaiʻi ke hele lanakila ma ko lākou ʻāina me ka pilikia ʻole. E paipai ʻia ke komo ʻana o ka poʻe Hawaiʻi i kēia wahi. Mai poina kākou, e hoʻomau i ke ola o kēia ʻāina. Kau mai ʻo Haleleʻa i ka mālie, Ke one pua rose aʻo Mahamoku, Nani wale Hīhīmanu kū kilakila, Kilakila Nāmolokama kau i ka ʻohu, He lei ʻohuʻohu ke kēhau o Māmalahoa, Pā mai ka ʻŌmaʻokaulehua, Heleleʻi nā wai maka o Lūpua, Pakika i ka limu o Manuʻakepa, Kūpaʻa kākou ma hope o Kilioe Pōhaku, I ola mau nā iwi o ka ʻāina. Ola nā iwi! E hoʻāʻo ʻia kēia ʻōnaehana i nā wahi ʻē aʻe mai ka piʻi ʻana o ka lā i Haʻehaʻe a i ka mole o Lehua! Koe aku ia, e nānā ana kākou. © Māhie Beck 2023 #alohaaina #aina #keaopolitika Mahalo a nui no ka noʻonoʻo a me nā manaʻo o Mehana Blaich Vaughn lāua ʻo Kamealoha Forrest i kākau ʻia ma kēia mau lālani mele. 4 Kēkēmapa 2023 ko mua ko hope

Maile Wong < hoʻi hope Piʻi mai nā Kai o Hawaiʻi Maile Wong 1 Nowemapa 2022 He wahi mea hoihoi kaʻu e waiho ana ma mua ou, e ka mea heluhelu iā Ka Ulu Hoi , ʻo ia hoʻi, ke piʻi nei ke kai o Hawaiʻi. Ua kala kahiko ka nūhou o ka piʻi maoli ʻana o ke kai ma kahakai. Lohe mau kākou pilikia ʻia ke kahakai i ka hana hewa o nā poʻe lehulehu ma ka honua nei i kēia au. E piʻi maoli ana ke kai he hoʻokahi kapuaʻi i ka makahiki iwakālua kūmālima aʻe nei. I kēlā me kēia makahiki ke nui nei ke kai piha a e pihō auaneʻi nā kaona a me nā wahi like ʻole ma kai. Akā, ʻo ka mea hoihoi, ʻaʻole wale nō ma kahakai e piʻi ana ke kai. Piʻi hoʻi ke kai i loko o nā lāʻau e ulu aʻe ma kahakai. Penei e ʻike ʻia ai ka piʻi ʻana o ke kai i loko o nā lāʻau: Inā hele ʻoe i kahakai ma Hawaiʻi, e ʻike ʻoe i ka lilelile o nā lāʻau ma kai i nā kukuna o Kānehoa. Ma uka pono o ka poʻana kai, ʻanapa ka hinahina o ka lau nihoa o ka maʻo lāua ʻo ka ʻilima, lalilali ka lau o ke ʻākulikuli, ka pāʻū o Hiʻiaka, a me ka naupaka. I ka ʻike mua ʻana, me he mea lā, ʻaʻole pilikia iki ʻia lākou. Akā naʻe, e pilikia ʻia nō. I loko nō o ko lākou noho maoli ʻana ma kahakai, e mūkiki wai lākou mai ka wai ʻili ( freshwater lens ) mai i kahakai. ʻO ka wai ʻili ka waihona wai hāiki loa ma lalo o ke one. Inā ʻeliʻeli ʻoe ma ke one ma uka aʻe o ka palena o ke kai nui, e loaʻa koke kekahi kūlana pulu o ke one. Pulu kēia one i ka wai, ʻo ia nō ka wai ʻili a nā lāʻau e mūkiki ai. I ka piʻi ʻana o ke kai, lilo ka wai ʻili i wai kai, ʻo ka piʻi maila nō ia o ke kai i loko o nā lāʻau. Penei e piʻi ai ke kai i loko o nā lāʻau. Inā ʻaʻole pilikia ka lāʻau i ka piʻi ʻana o ke kai i loko ona, a ulu pono aʻe ʻo ia a hoʻopulapula hou e like me ka mea maʻamau, he halophyte ia lāʻau. No kekahi manawa lōʻihi, kainō he mau halophyte ka poʻe lāʻau Hawaiʻi a pau ma kai. Akā i ka ʻimi noiʻi ʻana aku, hoʻomaopopo akula kākou ʻaʻole nō paha pēlā. Ua hana ʻia he hana ʻimi noiʻi ma Lāwaʻi Kai, Kauaʻi a me ka hale hoʻoulu mea kanu ʻo Pope (Pope Greenhouse) ma ke Kulanui o Hawaiʻi i Mānoa. ʻO ka pahu hopu, ʻo ia ka wae ʻana i ka lāʻau i pilikia ʻia i ke kai piʻi (nā glycophytes ) a me nā lāʻau pilikia ʻole (nā halophytes ) i mea e hoʻomaopopo ai i nā papahana hoʻōla lāʻau no ke kanu hou ʻana i kai, a me nā lāʻau e pono ai ke kōkua. Ua kanu ʻia aku kekahi poʻe lāʻau Hawaiʻi i kona wā keiki. ʻOi aku ka weliweli o ka piʻi ʻana o ke kai no nā lāʻau keiki ma mua o nā lāʻau makua. Hiki i nā lāʻau makua ke hoʻomau, akā mae koke kēlā lāʻau keiki. E pilikia auaneʻi ke kahakai ma hope o ka hala ʻana o nā lāʻau makua, ʻaʻohe āna pulapula e hoʻomau ma laila. Penei nō paha e nalo wale ai nā lāʻau i kahakai inā ʻaʻole e kākoʻo ʻia. Ua kanu ʻia ka milo, ka pili, ka maʻo, ka pāʻū o Hiʻiaka, ke kou, ka nanea, ke ʻākulikuli, ka mauʻu ʻakiʻaki, ke ʻaeʻae a me ke ʻaʻaliʻi. He mau lāʻau maʻamau kēia e ulu aʻe i ke one ma uka pono o ka poʻana kai. Ua ninini ʻia ke kai ma nā lāʻau i kanu ʻia i mea e ʻimi ai i ka hopena o ka lāʻau ma muli ka piʻi ʻana o kona kai ( salinification ). Ma waena o nā lāʻau he 12 i hoʻāʻo ʻia, ʻo ka milo a me ke ʻākulikuli wale nō paha nā halophyte . ʻO nā lāʻau he ʻumi i koe, e mae koke ana ke piʻi mai kona kai. Ua kapa ʻia kēia ʻano lāʻau he glycophyte . Ke holomua nei ka ʻimi noiʻi, akā eia ka manaʻo mua i ʻupu aʻe ke ʻike ʻia ka ʻikepili i hōʻiliʻili ʻia mai. Inā i piʻi ke kai me ka mālie ma muli o ka hana ʻino ʻole o ka lehulehu kanaka ma kēia honua nei, inā nō ua lawa ka manawa no ka neʻe mālie maoli ʻana o nā lāʻau mai kai a i uka, inā nō hoʻi ua lawa ka manawa no ko lākou maʻa ʻana aku i ka piʻi mālie o ke kai. Akā naʻe, i kēia manawa weliweli, piʻi wawe ke kai, ʻo ke kōkua ka pono no ke kanaka ma Hawaiʻi nei. ʻO kēia ke kumu o ko mākou ʻimi noiʻi ʻana, i mea e wae ai i nā mea e kanu ai i kahakai a me nā mea e hoʻoneʻe ai i uka. He kuleana ko ka poʻe hana ma ka papahana conservation e alakaʻi ai. Akā naʻe, na kākou e kākoʻo i ka hoʻoneʻe ʻana i nā lāʻau glycophytes mai kai a i uka, a e kanu hou i nā lāʻau halophyte ma kai. ʻAʻole na ka poʻe ʻōiwi kēia pilikia o ke kai piʻi, akā, ua mālama ʻia, ua aloha ʻia, a ua kilo ʻia kēia ʻāina e ka poʻe Hawaiʻi. Kūpono paha ko kākou kakoʻo ʻana i ka hoʻoponopono ʻana i kēia pilikia i kai. ʻO ka mea nui a kākou e hoʻomanaʻo ai, ʻo ia ka pilina maoli e hehei ʻia ai nā mea a pau e ola a e hoʻōla ma Hawaiʻi nei. ʻO nā lāʻau a me nā kānaka kekahi o ia mea e ola, ʻo ke kai a me ka wai kekahi o ia mea e hoʻōla. He pilina ʻohana ko kākou. Like nō ka wai e kahe i ke kino o nā lāʻau Hawaiʻi, like nō ka wai e kahe ana i loko o kākou. E hele paha kākou i kai a kilo kākou i ka loli wawe o ke kai, a pēlā paha e maopopo ai iā kākou ke kiaʻi ʻana i ko kākou ʻāina aloha mai uka a i kai. I loko nō o ko kākou lana mālie ʻana i nā kai ʻewalu, i loko hoʻi o ke kahe ʻana o ka hou i ka lā ʻalaneo, mai poina, ke piʻi mai nei ke kai o Hawaiʻi. Pehea ke kai i loko o kākou, e piʻi anei? © Maile Wong 2022 na Maile Wong ko mua ko hope

Kaʻula Kauikeaokea Krug < hoʻi hope ʻAʻohe Uʻi Hele Wale o Kohala Kaʻula Kauikeaokea Krug 15 Kepakemapa 2021 Aloha nui kākou e nā ʻōlali hiwahiwa, mai ka moku kāʻili ao ʻo Lehua ā i ka moku kāʻili aupuni ʻo Hawaiʻi. ʻOiai kākou ma loko o nei wā ʻo ka noho palaualelo ʻana me ke kau mau ʻana o nā maka i ka papakaumaka lolouila, ʻaʻole pinepine ke kipa ʻana o kākou i nā makamaka aloha. Aia naʻe, ʻaʻole e poina nā ʻōlelo aʻo a nā kūpuna i waiho ai no kākou no ka ua mea ʻo ke kipa kūpono ʻana i ko haʻi hale me ka lako. ʻO ka mea ʻāpiki naʻe, pinepine ke kipa ʻia mai o kākou e ka poʻe malihini iā Hawaiʻi nei. A ʻo kekahi o lākou, ua malihini nō i ia loina ʻo ke kipa ʻana me ke aloha. “ʻAʻohe uʻi hele wale o Kohala.” I ʻōlelo aʻo ia na kūpuna mā i ka malihini. ʻAʻole e hele wale i ko haʻi wahi me ka lawe ʻole aku i makana, i ʻai, a i mea e hoʻolako ʻia ai kahi hoʻokipa. I ʻole e lilo ke kipa ʻana i hoʻoluhi na ka poʻe hoʻokipa o luhi auaneʻi i ka pīnaʻi. E hele me ka lako e pānaʻi ai a e kaʻana ai hoʻi no ka hoʻokipa maikaʻi ʻia e ka mea hoʻokipa. ʻAʻole wale nō ia he ʻōlelo no ka hele ʻana i ka hale o kekahi kanaka. He ʻōlelo nō hoʻi ia no ke kipa ʻana i ka ʻāina malihini – he hale kanaka a he hale kanaka ʻole paha. Wahi a Tūtū Kakaʻe, “Pehea kou uʻi? E hele nō me ka lako.” I ka lele ʻana mai o nā malihini he nui lehulehu i Hawaiʻi nei, kipa mai lākou me ka hao wale ʻana nō i ka waiwai o ko kākou kulāiwi. Me he manu kōlea lā e kōlea ana i kona inoa iho me ka ʻai pū ʻana i ka momona o kēia ʻāina ma mua o ka hoʻi ʻana aku i Kahiki. Eia naʻe, i kēia mau lā, ua pākeu ko lākou hoʻoluhi ʻana mai iā kākou i ko lākou lawe ʻana mai i ka haumia a me ka haukaʻe o Kahiki. ʻAʻohe nānā iki i ka maluhia o ko Hawaiʻi poʻe. He nani ia, ʻike ʻia ka nui hoʻolako o ke kālā hoʻokipa malihini i ka waiwai kālā o Hawaiʻi akā ʻaʻole ia he mea e paʻi ai a paʻi me ke olakino o ko ʻoneʻi poʻe. ʻO ka maʻi COVID-19 ke kumu nui e ʻāpono ʻole ai ko ʻoneʻi poʻe i ke kipa ʻana mai o nā malihini mai ka ʻāina ʻē no ka mea, ua lilo ko ka malihini hōʻea ʻana i mea hoʻopōʻino iā kākou, nā kamaʻāina. He kipa hoʻoluhi kā lākou. ʻAʻohe a lākou pūʻolo makana uku pānaʻi e waiwai ai kākou. ʻAʻohe pūʻolo manaʻo aloha e hoʻomaluhia ana i ke olakino o koʻonei kanaka. ʻAʻole nō he launa me nā ʻōlelo kupuna kaulana o luna aʻe nei. ʻAʻole e poina ke kuleana e kaʻa mau ana ma luna o ka malihini i ka wā e kipa ai i ko ke kamaʻāina wahi ōpū weuweu. E manaʻo ʻia ka mea hoʻokipa a me ka mea e luhi ai i ke kipa ʻana. E mahalo ʻia ka hoʻokipa ʻana a me ka hoʻolako ʻana o ke kamaʻāina ma o ka lawe ʻana i makana e pānaʻi ai no ka mālama kūpono ʻana mai. I kēia wā nei, ʻaʻole ana e pāpā ʻia ke kipa ʻana mai o nā malihini. ʻO ka ʻōlelo kauoha wale nō no kēia poʻe kipa, e kipa mai iā Hawaiʻi me ka pūʻolo manaʻo aloha e pono ai ka maluhia o nā kamaʻāina. ʻO ka hahai kānāwai hoʻomalu maʻi ka hana. Pale ʻia ka ihu me ka waha. Makaʻala ʻia ke kū kaʻawale ʻana. A, i loaʻa nō i ka maʻi, e kipa ʻole mai. ʻAʻole e poina ka ʻōlelo noʻeau o luna, no ka mea ʻo ia kekahi o nā ʻōlelo kahua o ka Hawaiʻi. E lawe mau i makana, e lawe mau i mōhai, a e lawe mau i ka ua mea ʻo ka lako i kahi malihini e paʻi ai a paʻi ke aloha. Aloha ʻāina kākou. © Kaʻula Kauikeaokea Krug 2021 na ka Honolulu Advertiser ko mua ko hope