Kahanu Cuban < hoʻi hope Ola ka ʻĪ, Koʻolau Kahanu Cuban 1 Malaki 2023 https://vimeo.com/835242660 Mālama ʻia kēia ʻaha hoʻoulu ʻōlelo Hawaiʻi ma ka mahina ʻo Pepeluali, makahiki 2023. Hui pū nā kula kaiapuni o Oʻahu nei, pēlā pū me nā ʻohana a me nā hoa e kākoʻo ana i ka ʻōlelo makuahine o kēia lāhui aloha. ko mua ko hope

Kaleikaumaka Fisher < hoʻi hope Wailuku Malu nō i ke Ao Kaleikaumaka Fisher 29 Kepakemapa 2025 Mai ka nuku o Puʻu-o-Kane a hiki aku i ke kualapa ʻo Maunaleo, ua laha loa ka inoa ʻīʻī. E nā makamaka mai Hawaiʻi a i ka mole o Lehua. I nā Hawaiʻi ʻoiaʻiʻo, maopopo wale aʻe kēia awāwa kaulana o ka ʻāina. ʻO ia kahi i pana ʻia ʻo Kaʻuwaʻupali me Kepaniwai no ka hoʻi hou ʻana o ka wai i uka hoʻi o Ao. He aha ko ʻoukou ʻike ma mua nō o ke au iā Ka Naʻi Aupuni, iā Kaʻiwakīloumoku hoʻi? E ola ana a e mōakaaka ana nō nā inoa ʻāina o ke awāwa lipo i ka lehua me ka ʻōpiko, ʻo ʻĪao, ua malu i ke ao. E malu hoʻi kāua i nā inoa o ka ʻāina, me ka hoʻohanohano ʻana iā ia. Na ka mea kākau nō, a he oli ke puka aku. I uka hoʻi au o Kawela, Wela nopu ka lā e kau nei I uka o ka palena ʻo Māniania Niania ka ʻalā o lalo nei I uka hoʻi o Kaʻalāholo I ke alo o Kūkaʻemoku Mokuhia ka wai ʻo Kinihāpai Lāua ʻo Poʻonāhoahoa ē I luna aʻe o Puʻu Kukui I ālai ʻia e ka ʻohu I laila e hālāwai nei ‘O Kapilau me Kahoʻolewa I lalo loa i ka wai huʻi a Kāne I Olopio nā ēwe lani o Hawaiʻi E hoʻomalu nei iā Kapela kapu Kapela kapu o Kākaʻe ‘A‘ole nō o ka‘e mai Maiā Kapawa a hiki aku Iā Kalanikuʻihonoikamokukekaulike ē Nā iwi a Holoholokū, Kūkaniloko, A hiki aku i Waipiʻo ʻO ʻĪao malu i ke ao Ua pau, ua hala nā aliʻi kaulana, a koe wale hoʻi nā kini pua o nā ewe lani. Ua papani ʻia maila ka uka o Kapela, ʻaʻohe nō mea nāna e kau aʻe i ka paepae kapu o Līloa. Aia naʻe, ua mau mai kēia mau inoa hiehie. No laila, ke hōʻike ʻia aku nei he māmala iki o nā inoa, a me nā moʻolelo o kuʻu ʻāina i aloha nui ʻia ʻo ʻĪao ke awāwa kaulana o Wailuku. ʻO Kawela ka mua ʻo ia nō ka palena o ka waha o ʻĪao, mai ka muliwai o Wailuku (ʻo Kapela hoʻi) a hiki aku i kahi e kū nei ka pā komohana o ke awa kū moku o Kahului. I uka pono o kēlā, aia nō nā heiau ʻo Halekiʻi me Pihana, a ua mau nā paepae o lāua a hiki i kēia mau lā. I kou holo ʻana i uka, kāʻalo ʻia ka luakini ʻo Kaʻahumanu e kū nei ma kahi o ka pāka ʻo Honoliʻi. I ka wā i hala ua kū nō ka heiau ʻo Waiakamākēhā. ʻOi Edward Bailey e kūkulu ana i ka hale pule, ua hoʻohana hou ʻia nā pōhaku o ka heiau kahiko. Ke ʻoe komo i ka waha o ke awāwa, kū ā moana ʻelua mau puʻu kiʻekiʻe ma kou mau ʻaoʻao ʻelua. ʻO ko ka lima hema (a me ka Hema maoli), ʻo ia nō ʻo Maunaleo. I ko ka ʻākau, aia nō ke kū nei ka Puʻu-o-Kāne. I mālaʻe ka lā mākaʻikaʻi, e ʻike ʻia nō paha ka wēkiu e ʻoi aʻe nei ma luna hoʻi o nā mauna e hālāwai nei. ʻO Puʻu Kukui ia me kona pali kahakō lele a koaʻe. I ia piʻina, e walea i ka makani ʻolu o ka ʻāina ʻo ka pā ʻana mai o ka makani lawe mālie. I uka nō o kēlā, aia nō ka palena maoli o ke awāwa, ʻo Māniania, aia ma kahi o ka pāka ʻo Kepaniwai. I ka wā kahiko, ʻaʻohe nō mea e komo iki ana i loko o laila me ka ʻae ʻole a ka mōʻī. A na ka mōʻī nā hua uluwehiwehi a pau pono i loko o ʻĪao. Na ka mea ʻĪ hoʻi ka waiwai o ke owāwa malu i ke ao. I uka aʻe o Māniania, aia nō kahi e hui ai nā kumu wai o ʻĪao uka, ʻo nā kahawai nui koʻikoʻi, ʻo lāua nō ʻo Kinihāpai me Poʻonāhoahoa. ʻO Nākalaloa ke kumuwai no Poʻonāhohoa. ʻO Aʻe, he kahawai ʻololī ia e kahe mai nei mai ma uka o kahi o ka pāka ʻo Kepaniwai. A laila aku, koe wale nā wailele hunehune i nā pali lipo i ka ulu lāʻau. Ma uka o ka huina wai o Kinihāpai lāua ʻo Poʻonāhoahoa, aia nō kahi pālahalaha, ʻo Kaʻalāholo kēlā, hiki nō ke holo wāwae i loko lilo o ka wao ma o kēia wahi kula. Iā ʻoe e piʻi ana, e ʻalawa aʻe i ka ʻākau, i ka ʻaoʻao o Puʻu-o-Kāne, aia nō ke kū kiʻe nei ke “kui” kaulana o ka ʻāina, ʻo ia kai kapa ʻia ʻo Kūkaʻemoku e nā kūpuna Hawaiʻi ʻoiaʻiʻo. Mau nō kona inoa haole ʻo “Kui o ʻĪao” a kakaʻikahi wale hoʻi ka lohe ʻana i kona inoa maoli. Mai nō a hōʻole i ka manaʻo a me ke akamai o nā kānaka nāna kēia inoa, a e hoʻomau aku kākou. Aia ma kahi o laila i hūnā ʻia ai ke ana kaulana o ka ʻāina. Ma uka paha, ma kai paha, i kahi ʻē paha, kahi i hūnā ai ke awa loa, kahi i hoʻokau ʻia ai nā iwi o nā lani Hawaiʻi i hala aku. ʻO kēia ana, ʻo ʻOlopio kahi ona. I ka huli ʻana aku i nā puke hoʻonaʻauao, me he mea lā, moe ke ana ma lalo o kahi e kahe mau ai ka wai huʻihuʻi. I laila nō nā ēwe lani mai Hawaiʻi a i Niʻihau, ka Moʻo ʻo Ulu me Nanaulu. ʻAʻole nō i kana mai kona weliweli, hahana, a me kona mana. Pehea lā nā moepū? ʻAʻohe nō mea nāna e kūʻai i ka hōʻoilina āiwaiwa o ke ēwe Hawaiʻi. Iā Kalākaua e noho aliʻi ana, ua huakaʻi ʻo ia i loaʻa ai ke ana, nā iwi, a me nā moepū. ʻAʻohe nō mea a puka iki i kona huli ʻana, a ke moe mālie mau nei nō nā hulu ʻōʻō, me nā iwi i ke alo o nā pali kaulana o Kākaʻe. Ua noho kuaʻāina ke aliʻi nui o Kākaʻe i ka uka o ʻĪao. Hapakuʻe paha kāna ʻōlelo, a ʻaʻole i lawa kona aʻoaʻo ʻana no ka noho aliʻi ‘ana. Mākiʻa, na kona kahu ka hana ali‘i. Aia naʻe, ua loa‘a nō iā ia he keiki, ‘o Kahekili I (ʻaʻole nō ia ʻo Kahekilinuiʻahumanu). Wahi a S. Kamakau, ʻo nā iwi aliʻi mua i hoʻomoe ʻia ʻo Kapawa, ka mōʻī o Hawaiʻi mokupuni i ka wā o ka hiki ʻana mai o Pili mai Uporu, Kahiki mai. I ka hiki ʻana mai o Paʻao me Pili, ua ʻauheʻe aku ʻo Kapawa i Lahaina, a i laila nō kahi ona i make ai. ʻO ka hope i hoʻokomo ʻia, ʻo ia nō ʻo Kekaulike a Piʻilani, ka makuakāne o Kamehamehanui, Kalolapupukaohonokawailani, me Kahekilinuiʻahumanu, he mau aliʻi kaulana. Ua hāʻule ua aliʻi nei i ka makahiki 1736. ʻOiai e hoʻomākaukau ʻia ana ka ʻau waʻa ma Kaupō e hoʻouka kaua ai iā Alapaʻinui, ua maʻi ka mōʻī i ka huki. Ua kūpilikiʻi a ua ʻike nā kāhuna ʻaʻohe mea iki e hoʻōla ai. ʻAʻole i liʻu iho, ua hoʻomaka koke ke alo aliʻi e ʻauamo i kona mānele. Iā lākou e hāpai ana, ua hala ke aliʻi ma Maui Hema i Kalekiʻi. Ua kau ʻia i ka waʻa a pae nō ke kino make i ke kahakai ʻo Kapoli, Maʻalaea. A laila aku, lawe ʻia ke kino i Loiloa ma ʻĪao a laila nō, hoʻomoe ʻia kona mau iwi i ke ana kaulana. I waena nō o ko Kapawa lāua ʻo Kekaulike mau hoʻolewa, he 600 mau makahiki a ʻoi aʻe paha ka wā o ka hoʻokomo ʻia ʻana o nā iwi i ka pali kāohi kumu aliʻi o ʻĪao. Koe nō nā moʻolelo ʻāina he lau, he kini. ʻAʻole i puni iki nā moʻolelo o nei ʻāina, a he paka ua wale hoʻi kēia kolamu e heleleʻi mai nei a pā i ke kualono. Hanini mai ka wai i loko lilo o ka wao akua lanipō. Aia ā hōʻea aku ka wai ʻuʻuku mai uka mai, e ulu ana paha a ʻaʻapo ʻia ka ʻike, a i ʻole, lilo paha ka wai i ka wai honua a Kanaloa. E nā mea heluhelu, e nā muʻo a nā aliʻi kaulana e moe mai nei i lalo o ka lulu o Kapela kapu o Kākaʻe, e ʻimi i nā moʻolelo o ko ʻoukou mau ʻāina ponoʻī. Ke kamaʻāina ʻoukou, e pā mai ana ka ua kilihune o ka ʻike, a koe wale ka mākaukau o nā ʻōʻō, ka ʻauwai, a me ka wawaele ʻana. © Kaleikaumaka Fisher 2025 ko mua ko hope

Noah Ellis < hoʻi hope He Hawaiʻi ʻOe Noah Ellis 31 Malaki 2022 ʻAuhea ʻoukou e nā keiki neʻepapa, nā mamo a Hāloa, nā kalo kanu o ka ʻāina, mai ka puka ʻana a ka lā i Haʻehaʻe a hiki i kona welo ʻana i ka mole ʻolu o Lehua, a me nā kānaka Hawaiʻi a puni ka honua, ʻanoʻai ka welina o ke aloha. I kēia manawa, aia kekahi mau kānaka e noho nei me ka manaʻo, ʻaʻole paha lākou he Hawaiʻi maoli. Pēlā paha kekahi mau kānaka ma muli o ko lākou nele ʻana i ka ʻike Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Hawaiʻi, a i ʻole no ko lākou hoʻokaʻawale ʻia ʻana paha mai ka moʻomeheu Hawaiʻi aku. He mea hoʻomanaʻo kēia, ua lawa ʻoe. ʻO ka wehewehena nōhie, ʻo ka moʻokūʻauhau ka mea e Hawaiʻi ai ke kanaka, no laila, inā he koko Hawaiʻi kou, he Hawaiʻi nō ʻoe. Akā, i koʻu manaʻo, aia ka pono ʻo ka hoʻokō ʻana o ka Hawaiʻi i ka loina o kona mau kūpuna. ʻO ia hoʻi ka mālama ʻana i ka poʻe a puni kākou, a me ka pili ʻana me ka ʻāina hānau o kākou, a me ka mālama ʻana i ka ʻāina no kākou a no kā kākou mau mamo. I kēia lā, alakaʻi ʻia ka nohona e nā lāhui nui o ke ao, e laʻa ʻo ʻAmelika, no laila hele a paʻakikī ka ʻike ʻana i ka mea pono. He paio kēia noʻu. Ua hānai ʻia au i kekahi ʻohana me ka ʻike liʻiliʻi o ka ʻike Hawaiʻi. He ʻike Hawaiʻi paha ko lākou, ʻaʻole naʻe lākou i hāʻawi mai iaʻu. Ua hele au i kekahi kula Kalikiano kahi i nui ʻole ai ke aʻo ʻana i ka moʻomeheu Hawaiʻi. I ka hopena, ua aʻo au naʻu nō ke koho e ʻimi i kaʻu mea e aʻo mai ai. Naʻu e koho e aʻo i ka ʻōlelo Hawaiʻi, a e komo i nā papa e aʻo mai ana i ka moʻomeheu Hawaiʻi. Pēlā koʻu hiki ʻana i kēia pae i kēia lā—ua koho au e hahai i ke ala o ke aʻo ʻana mai i ka ʻōlelo Hawaiʻi a me ka ʻike Hawaiʻi. Ua piʻi nō au ma kēia pae, akā ʻaʻole i pau ka ʻike iaʻu, a ke hoʻomau aʻe nei nō i ke aʻo. E kuʻu hoa heluhelu, e aʻo mai paha ʻoe mai kaʻu moʻolelo. Inā manaʻo ʻoe, “ʻAʻole au he Hawaiʻi maoli,” e ahonui, a e ʻimi i kahi manawa kūpono e ʻapo ai i kou moʻomeheu Hawaiʻi. Inā pili kou moʻokūʻauhau i ka ʻāina nei, he Hawaiʻi ʻoe. Akā, e hoʻomau i ke aʻo ʻana mai i ka loina a nā kūpuna, ka ʻōlelo Hawaiʻi, ka ʻike Hawaiʻi, a me nā mea āpau āu e aʻo mai ai. He poʻi na kai uli, kai koʻo, ʻaʻohe hina pūkoʻa. ʻO ʻoe ka pūkoʻa, e kū ma loko o kou kai uli a me ke kai koʻo. Mai hopohopo, ua lawa ʻoe a e ʻapo wale i ka mea āu i manaʻo ai he pono. © Noah Ellis 2022 ko mua ko hope

Mālamalono Hokama-Paris < hoʻi hope I ʻIke ʻia ke Kanaka no Kekahi Lāhui ma Kāna ʻŌlelo Mālamalono Hokama-Paris 28 Pepeluali 2022 He ʻōlelo noʻeau paha kēia mau ʻōlelo i kākau mua ʻia i ka nūpepa Ka Puuhonua o na Hawaii i ka makahiki 1917. A he ʻoiaʻiʻo nō. Ua ʻane nalowale ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā makahiki i hala aku nei, akā ʻo ke emi ʻana o ka ʻiʻini e aʻo a e hoʻopuka i ka ʻōlelo makuahine, ʻo ia kā kākou mea e makaʻala ai i kēia au nei. Inā e mau ana kēia nalowale ʻana o ka ʻiʻini e hoʻōla i ka ʻōlelo makuahine a kākou a me nā hanauna hou, e nalo loa ana nō ka ʻike a me ka naʻauao o ko kākou poʻe kūpuna. I kēia lā, ua emi mai ka nui o nā kānaka e kūpale ana i ko kākou kūʻokoʻa. He kūʻokoʻa ia i wili ʻia a paʻa i ka naʻau o nā haumāna a pau o mua, akā nō naʻe, ke emi mai nei ka nui o nā kānaka e kūpale like ana i ke kūʻokoʻa o kā kākou ʻōlelo a me ko kākou lāhui. I ka pau ʻana o kēia ʻike kupuna, ʻo ka nalo wale akula nō ia o nā pūnāwai o ka ʻike e hū aʻe ana mai lalo mai o ka honua. Ma nā ʻano a pau o ko kākou nohona, he mau kuanaʻike like ʻole i mālama a kaʻana ʻia e nā kānaka like ʻole ma ʻō a ʻō o ko kākou ʻāina aloha. Akā ke ʻauana hele nei kekahi hapa nui o ko kākou poʻe haumāna kaiapuni i ke au kolonaiao a me ka ʻīnea. I kēia mau lā, ke hapa mai nei nō hoʻi ka nui o nā kumu kaiapuni. Ma muli hoʻi o ka loaʻa ʻole ʻana o nā kumu kula kaiapuni i hoʻonaʻauao ʻia e aʻo ai i nā haumāna kaiapuni o kēia wahi papahana nei ma o ka ʻōlelo makuahine, ʻaʻole nō e hiki ana nā haumāna i ka pae kiʻekiʻe loa o ka ʻōlelo a me ka ʻike. E nā kānaka Hawaiʻi e heluhelu mai ana i kaʻu mau hua ʻōlelo e waiho aʻe nei, pehea paha kākou e hoʻohoihoi ai i ke aʻo ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi i nā hanauna hou i mea e lilo ai lākou i kumu i hoʻonaʻauao ʻia i loko o ka ʻike kupuna? Maliʻa paha e neʻe aku kākou a e hoʻohui i nā ʻano kaila aʻo ʻē aʻe i ʻike ʻia ma ʻō a ʻō o ka honua. Iaʻu e hana ana ma ke kula kaiapuni ʻo Ānuenue, aʻo ʻia ka mākau kino ma o ka mālama ʻāina a aʻo ʻia ka pilihelu ma o ka hoʻomākaukau mea ʻai ʻana, penei paha e hoʻohoihoi ai i ke aʻo ʻōlelo Hawaiʻi ʻana, i ʻā mau ka ʻiʻini o loko no ka hoʻopuka ʻana i ka ʻōlelo makuahine aloha. © Mālamalono Hokama-Paris 2022 na Pacific Network TV ko mua ko hope

Lehiwa Cabinatan < hoʻi hope E hoʻomākaukau i ka udon! Lehiwa Cabinatan 7 Nowemapa 2026 Ke pōkole nei nā lā a e lōʻihi nei nā pō. E ala nā ohuohu i ka lewa a e hoʻopuni ia i ke kuahiwi. Hāʻule iho ka ua mai ka lani mai, e hoʻopio ʻia e ka noho aliʻi a ka ua, a e wehe ʻē ka pulu o lalo. E hiki mai ka huʻihuʻi a e pūpuʻu nā ipo i ka pō anu. He mau hōʻailona kēia e hōʻike ana, ua loli ke au a ua hiki mai ka Hoʻoilo. E ka mea heluhelu, he aha ka mea e hoʻomahana ai i ko kāua huʻihuʻi i loko o ka Hoʻoilo? ʻO ka udon kekahi meaʻai e hoʻomahana i ke kino. Maʻalahi nō ka hoʻomākaukau ʻana i ka udon a loaʻa ʻē nā mea pono i kou lumi kuke. Eia hoʻi, e hoʻololi i ka lekapī e like me i kou makemake. He kai miso paha ia, ʻaʻole paha. He kai koiū paha ia, ʻaʻole paha. ʻO ke komo ʻana o nā mea hoʻomikomiko like ʻole kāu punahele? E komo nō. ʻO ke kai kāu punahele me nā mea hoʻomikomiko ʻuʻuku? Pēlā nō. Aia i ka mea e hoʻomākaukau ana. Eia ka lekapī udon aʻu e hoʻomākaukau pinepine ai ma koʻu hale ke hiki mai ka Hoʻoilo. Mai hopohopo i ka lako ʻole paha o kou lumi kuke. Liʻiliʻi wale nō nā mea e pono ai i mea e hoʻomākaukau ai i ka udon ʻono. Eia hoʻi, i ka hopena o kēia moʻolelo, e hāʻawi ʻia aku nō hoʻi kekahi mau mea e pani ai i ka lekapī . No laila, e hoʻomākaukau pū kāua i ka udon! No ka udon, ʻo ka mea mua ka paila ʻana i nā nulu udon. ʻOi aku ka loloa o ka paila ʻana i nā nulu udon ma mua o nā nulu ʻē aʻe, no ka mea, mānoanoa nō ka nulu. E ninini i hoʻokahi hapalua kīʻaha wai i loko o ka ipu hao. E hoʻomahana ʻia ka wai ā ʻike ʻia ka huʻa liʻiliʻi ma ke kaʻele o ka ipu hao. A mākaukau ka wai, e hoʻokomo ʻia nā nulu i ka wai wela, ma laila e kū ai no ʻumi a ʻumi kumamālua mau minuke. A mānoanoa nā nulu, e kiʻi aku i ke kānana a e ninini i ka nulu a me ka wai wela i ke kānana i mea e hemo ai i ka nulu mai ka wai wela. ʻO ke kaka ihola nō ia i ka nulu i ka wai huʻihuʻi. He mea pono kēia, no ka mea, pale ʻia ka nulu i ka piaʻai a inā ʻaʻole kaka ʻia ka nulu, komo nō ia piaʻai i ke kai. A mākaukau ka nulu, inā makemake ʻoe i ke kai koiū, e ninini i ʻelua mau puna pākaukau o ke koiū i ke pola a e hoʻokomo i nā nulu i ke pola. No ke kai, ʻo ka mea mua ka hoʻomākaukau ʻana i nā mea hoʻomikomiko. Eia nā mea e pono ai, ʻo ka ʻakaʻakai ʻōmaʻomaʻo, ka ʻakaʻakai pilau, a me ka ʻaila. Noʻu iho, ʻo ka ʻaila kili kaʻu punahele, akā, maikaʻi nō ka ʻaila lau ʻai. A inā makemake ʻoe, ʻo ke kāloke, ke kelaki, ka ʻawapuhi, a me ka ʻakaʻakai hoʻi nā mea e hoʻokomo ai i ke kai. E ʻoki ʻia nā mea a pau i ka pahi a ʻuʻukuʻuʻuku nā ʻāpana. No ka ʻakaʻakai ʻōmaʻomaʻo, makemake nō au i ka māhele keʻokeʻo ona ma muli o kona ʻono ikaika. A mākaukau nā mea hoʻomikomiko, e ninini i ka ʻaila i ka ipu hao a e hoʻokomo i nā mea hōʻonoʻono. Aia nō ʻoe ā honi ʻoe i ke ʻala ʻono o nā mea hoʻomikomiko, e nānā pono i ka palupalu a me ka ʻole. Inā palupalu ia, e ninini i hoʻokahi hapalua kīʻaha a e paila ʻia ka wai a hiki i ka piʻi ʻana aʻe o nā huʻahuʻa i ka ʻili o ka wai. Ma hope o kēia, e hoʻēmi i ka wela a e lapalapa iki ka wai. Inā makemake ʻoe i ke kai miso, eia ka hana. E alia mai ā pau ka piʻi ʻana aʻe o nā huʻahuʻa i ka ʻili o ka wai. Eia kekahi mea kupaianaha o ka miso: hāpai ʻo ia i nā probiotic a inā komo ka miso i ka wai wela loa, e make nā probiotic a emi ka ʻono o ka miso. No laila, e paila mālie i ka wai. A mākaukau, e kiʻi aku i kahi kānana liʻiliʻi a me ke puna. E kūpā i ka miso a e kōhi iā ia a ʻaeʻae Aia nō ā pau, e paila iki i ka wai no ʻelima minuke. A mākaukau ke kai, inā makemake ʻoe, e hoʻokomo i ka lau ʻai i ka ipu hao. ʻO ka lau ʻai, ʻo ia paha ka bok choy, ka ʻīnika, ke kawowo pāpapa, ke kāpiki, ā pēlā aku. E paila ʻia ka lau a ʻano palupalu ʻo ia. A pau kēlā, e ninini i ke kai i ke pola me ka nulu udon a e pāʻina! Lana koʻu manaʻo, ʻono nō kēia meaʻai a māʻona kou ʻōpū ke ʻai aku. Inā makemake ʻoe e hoʻololi i ka lekapī i mea e hōʻono ai, hiki nō! Inā makemake ʻoe e hoʻokomo i nā mea ʻē aʻe, e hoʻokomo nō! He mea wale nō kēia lekapī e hoʻomaka ai i kou huakaʻi i ke kuke ʻana i ka udon, he mea hoʻi e hoʻomahana ai i kou kino i loko o kēia Hoʻoilo. No laila, e hoʻāʻo i ka udon! © Lehiwa Cabinatan ko mua ko hope

Māhie Beck < hoʻi hope ʻŌʻili Pulelo ke Ahi o Kamaile Māhie Beck 4 Kēkēmapa 2023 Mai ka wā mai i hōʻea mai ai nā malihini i Hawaiʻi nei, a hiki i kēia wā, ua mākaʻikaʻi ʻia he wahi pana i kapa ʻia ʻo Hāʻena, e nā malihini i ʻike ʻole i ke ʻano o ia wahi. E hōʻea mai ana lākou me ke kuko nui iā ia me he paredaiso lā, no ia mea e hoʻomāunauna ana lākou i ia wahi. Hāiki ia kahakai a me ke alanui kīkeʻekeʻe ʻo Kūhio, a pihakuʻi i nā malihini. I loko o ka lā hoʻokahi, he ʻelua kaukani malihini e kipa ana iā Hāʻena. No ka poʻe Hawaiʻi e noho ana ma laila, hana nui ka hōʻea ʻana aku i ko lākou home a me ka haʻalele ʻana mai. ʻAʻole kēia he mea hou. ʻOiai he mea maʻamau i ka poʻe Hawaiʻi ka hoʻokipa malihini me ke aloha, ʻaʻohe o kākou makemake e hōʻino wale aku. Akā, ua ahuwale kā lākou hana ʻino ʻana mai iā kākou a me ko kākou ʻāina. No nā kau ā kau, ua kiaʻi nā kānaka Hawaiʻi i kēlā wahi pana, a pēlā ana nō ka poʻe ʻōiwi o ia ʻāina. I ke au ʻana mai o ka manawa, e ʻaʻaiawā ʻia ana ke alanui i Hāʻena ma muli o nā hana kohu ʻole a ka poʻe mākaʻikaʻi. I ʻApelila o ka makahiki 2018, ua hiki mai ka ua loku me ka wai hālana pōʻino. Ua uhi ʻia ke alanui i ka hāneʻe ʻana iho o ka mauna, a ua paʻa maila ke alanui. Ua hana pū ke kaiāulu e hoʻoponopono i ko lākou ʻāina. Ua emi maila ka nui o nā malihini i komo i Hāʻena, mai ka ʻelua kaukani a hiki i ka ʻole. Ua hele a maikaʻi Kauaʻi, hemolele i ka mālie. A no laila, ʻo kēia ka manawa kūpono hou, e hāpai ai i ka nīnau: Pehea kākou e noho ʻoluʻolu ai me nā malihini? I ka manawa i paʻa ai kēia alanui, ua hoʻopaʻa pū ka Department of Land and Natural Resources i ka pāka ʻo Hāʻena. Ua hana pū ka DLNR me nā ʻoihana manawaleʻa o Haleleʻa i kekahi palapala ʻaelike no ke kahu ʻana i ia pāka mokuʻāina. Ma o ka palapala ʻaelike me ka Hawaiʻi State Parks, ua hoʻomaka ʻia kēia ʻōnaehana no ka hoʻopōmaikaʻi ʻana i nā kupa o ia ʻāina. He ʻōnaehana lawe ʻōhua kēia i hoʻokumu ʻia e hoʻēmi ai i ka nui o nā kaʻa a me nā malihini ma Hāʻena. ʻElua ʻoihana manawaleʻa i ʻauamo i kēia kuleana, ʻo ia hoʻi, ka Hanalei Initiative, no ka ʻāina e hoʻohiwahiwa ai i ka ua loku, lāua ʻo ka Hui Makaʻāinana o Makana, no ka pali ʻō ahi o Makana. Hoʻokō ʻia kēia ʻōnaehana no kekahi kumu kikoʻī, ʻo ia hoʻi, no ka mālama ʻana i kēia wahi no nā hana maoli. He ʻekolu koho a ka poʻe malihini. 1) E hoʻokū i ko lākou kaʻa ma Waipā he ʻāina uluwehi, ʻeono mau mile ma mua o ka pāka o Hāʻena. E kūʻai i kekahi likiki lā no ke kaʻa ʻōhua. He kanakolu kūmālima kālā no ka makua, a he iwakālua kūmālima kālā no ka ʻōpiopio. Hōʻea ke kaʻa ʻōhua i kēlā me kēia iwakālua minuke. I ka hōʻea ʻana ma ka pāka ʻo Hāʻena, e uku ʻia ʻelima kālā no ka uku komo a ka mokuʻāina. 2) E hoʻopaʻa i kekahi wahi hoʻokū kaʻa ma o ka pūnaewele. ʻO kēia kahua hoʻokū kaʻa, aia ma ka pāka ʻo Hāʻena. He ʻumi kālā no kēlā me kēia ʻeono hola. A e uku ʻia ʻelima kālā no ka uku komo a ka mokuʻāina. 3) E komo me ka ʻole o ke kaʻa e hoʻokū ai, a uku ʻia ʻelima kālā no ka uku komo o ka mokuʻāina. A pehea nā kamaʻāina? Ma hea lākou e hoʻokū ai i ke kaʻa? Ma nā wahi hoʻokū kaʻa ma ka pāka ʻo Hāʻena, aia ke komo ʻana a hōʻike ʻia aku ka laikini kalaiwa kaʻa ma ka ʻīpuka a manuahi ke komo ʻana. Ua kau palena ʻia ka nui o nā wahi hoʻokū kaʻa e kūʻai ʻia ana i nā malihini, i mea e lawa ai nā wahi hoʻokuʻu kaʻa o nā kamaʻāina. He akamai hoʻi kau! ʻO ka uku komo wale nō ke kālā e lilo ana i ka mokuʻāina. No laila, iā wai e lilo ai ke kālā keu? E hoʻolilo ʻia kēia kālā i ka Waipā Foundation no nā polokalamu pili ʻāina. E hoʻolilo ʻia kēia kālā i ka Hanalei Initiative no ke kaiāulu ʻo Hanalei, no ke kūkulu ʻana i kekahi kahua pāʻani, i kekahi kahua kinipōpō hīnaʻi, a pēlā aku. E hoʻokomo ʻia kēia kālā e ka Hui Makaʻāinana o Hāʻena i nā hana mālama ʻāina, e like me ka mahiʻai kalo a me nā polokalamu ʻōpio. Me kēia ʻōnaehana hou, piha ka pāka ʻo Hāʻena ke hiki mai nā malihini he 900, ʻaʻole e like me nā malihini 2,000 i hōʻike ʻia ma mua. Emi loa ka heluna o nā kaʻa, a ua hoʻokuʻu ʻia ke amo mai ka pāka aku. Eia kekahi, hoʻonui ʻia ka uku kaʻa he 200 kālā no ke kū kaʻa ʻana ma haʻi o ke alanui. A no laila, hiki i ka poʻe Hawaiʻi ke hele lanakila ma ko lākou ʻāina me ka pilikia ʻole. E paipai ʻia ke komo ʻana o ka poʻe Hawaiʻi i kēia wahi. Mai poina kākou, e hoʻomau i ke ola o kēia ʻāina. Kau mai ʻo Haleleʻa i ka mālie, Ke one pua rose aʻo Mahamoku, Nani wale Hīhīmanu kū kilakila, Kilakila Nāmolokama kau i ka ʻohu, He lei ʻohuʻohu ke kēhau o Māmalahoa, Pā mai ka ʻŌmaʻokaulehua, Heleleʻi nā wai maka o Lūpua, Pakika i ka limu o Manuʻakepa, Kūpaʻa kākou ma hope o Kilioe Pōhaku, I ola mau nā iwi o ka ʻāina. Ola nā iwi! E hoʻāʻo ʻia kēia ʻōnaehana i nā wahi ʻē aʻe mai ka piʻi ʻana o ka lā i Haʻehaʻe a i ka mole o Lehua! Koe aku ia, e nānā ana kākou. © Māhie Beck 2023 #alohaaina #aina #keaopolitika Mahalo a nui no ka noʻonoʻo a me nā manaʻo o Mehana Blaich Vaughn lāua ʻo Kamealoha Forrest i kākau ʻia ma kēia mau lālani mele. ko mua ko hope

Kalawaiʻa Nunies < hoʻi hope E Ola nā Manu ʻŌiwi! Kalawaiʻa Nunies 17 ʻOkakopa 2024 ʻIke ʻia nō nā manu ʻōiwi no kō lākou waiwai i ka moʻomeheu Hawaiʻi. Inā e nalowale ana kēia mau hulu henoheno o kēia mau manu hiwahiwa, e nalohia nō hoʻi nā mea makamae e hana ʻia ana me nā hulu o lākou. I kēia lā, ua nalohia ko kākou pilina i kēia mau manu kamahaʻo, a i ka pau ʻana o ke ola o nā manu ʻōiwi, pau nō hoʻi ka leo o ke kīpuka i loko o ka nahele. Wahi a Ka Moʻolelo o Hawaiʻi i kākau ʻia e Davida Malo, “O ka hulu manu ka mea i manao nui ia. He waiwai nui ia i oi aku ma mua o ko Hawaii nei mau waiwai a pau. O ka hulu mamo, ua oi aku ia ma mua o ka hulu oo no ka hanohano nui o ka ʻahu mamo. O ka hulu iiwi, hulu apapane, a me ka amakihi, o kēia mau hulu ka mea i hana ia i ka ahu ula a me ka mahiole.” Ke hoʻolei ʻia aku nei kēia lei iā ʻoe e ka mea heluhelu, he kāhea aku e makaʻala a e mālama pono i nā manu ʻōiwi o Hawaiʻi a e kūkākūkā nō hoʻi no ko ka poʻe kahiko mālama ʻana i kēia mau manu henoheno nō. He nīnau hoihoi i loko, ua like a like paha me kēia mau lā? Ke ʻike nei nō he nui nā manu haole i loko o ka wao, a he hōʻailona hoʻi ia no nā pilikia nui o nā manu ʻōiwi: ka hakakā ʻana o nā manu haole no ka ʻai, ka make ʻana ma muli o nā makikia, a me nā holoholona ʻāhiu nō (ʻo ia hoʻi nā pōpoki, nā puaʻa, a pēlā aku). No laila, he aha ka hana a kānaka e hoʻomau aku ai i ke ola o nā manu ʻōiwi?! He mau hui manawaleʻa e laʻa ʻo Birds, Not Mosquitoes, Kauaʻi Forest Bird Recovery Project , Hawai‘i Wildlife Center , a me Maui Forest Bird Recovery Project , ʻo lākou kekahi i hoʻohuli i kēia mau hewa. I ka wā ma mua o ka pilikia nui o kēia mau manu aloha, he mea mau ka hopu ʻia ʻana o lākou e nā kia manu Hawaiʻi. No ke aha i hopu ai nā kia i ka manu, a ʻako i nā hulu o nā manu ʻōiwi? Hoʻohana ʻia nā hulu o ka ʻiʻiwi, ka ʻapapane, ka ʻōʻō, ka nēnē, ka ʻalalā, ka pueo, ka mamo, a me ka ʻiwa no ka hana ʻana i ke kāhili kū, ke kāhili paʻa lima, ka lei hulu kāmoe, ka lei hulu wili poepoe, ka ʻahuʻula, ka mahiole, a me ka ʻulīʻulī. Eia nō ʻelua ʻano hou o ka hana hulu, ʻo ka lei hulu humu papa lāua ʻo ka lei hulu lokelani. Ma mua o ka wili ʻana i nā hulu, e ʻohi ʻia nā hulu o nā manu ʻōiwi. Na ke kia manu nō i kau i ke kēpau o ka pāpala i nā wahi a ka manu e noho pinepine ai. A laila, e kali ana ke kia manu ʻo ka noho ʻana a ka manu ʻōiwi ma luna o ke kēpau ā paʻa. ʻO ka ʻohi akula nō ia āna i hoʻokahi a i ʻelua mau hulu o nā manu ʻōiwi pākahi. Pēlā kākou i aʻo ʻia ai. Akā naʻe, lohe ʻia nō ʻaʻole paha kēia ʻo ka ʻoiaʻiʻo. Wahi a kekahi, ʻai ʻia paha ka manu ma hope o ka ʻako ʻana i nā hulu! ʻO ia kā? Wahi a Mary Lou Kekuewa , he wahine kaulana i kāna hana noʻeau ʻo ka hulu, he mea hana ʻino inā ʻaʻole e ʻai ʻia ka manu ma hope o ka ʻūpiki ʻana. E kuʻu mea heluhelu, he mea maopopo nō paha ia. Eia hoʻi, i ka wā ma mua o ka hōʻea ʻana mai o Kapena Kuke, nā mikanele, a me nā kānaka ʻē like ʻole, nui nā manu ʻōiwi. Wahi a Division of Forestry and Wildlife: Wildlife Program , aia hoʻi he hoʻokahi haneli ʻumikūmākolu (113) ʻano manu ʻōiwi i ka wā kahiko! Pehea i pau ai ua mau manu lā he nui wale, inā ʻaʻole i ʻai ʻia? ʻO ka nīnau naʻe, he aha ke kumu i ʻai ʻia ai ʻo nā manu ʻōiwi? Ma muli paha o ka poina ʻana o ka moʻomeheu Hawaiʻi a me ka moʻolelo Hawaiʻi? A i ʻole ia, he mea maʻa wale iā lākou? ʻAʻole paha he mea ʻē ʻo ka ʻai ʻana i nā manu ʻōiwi. Ua ʻai ʻia ka nēnē, ka ʻōmaʻo, ka ʻōʻō, ka mamo, ka ʻiʻiwi, ka ʻamakihi, ka ʻakialoa, ka ʻalae ʻula/kea, ke kōloa, ke kioea, ke kōlea, ka ʻuʻau, ka noio, ke koaʻe, a pēlā aku… I ka makahiki hoʻokahi kaukani ʻewalu haneli kanaiwa (1890), ua ʻai ʻia kā ka manu ʻapapane ma Waikīkī. Ma ka moʻolelo nūpepa Hawaiʻi ʻo “Ahailono o ka Lahui” kākau ʻia penei: “he io manu apapane ka oi aku o ka pulama nui ia.” ʻO ia ka wā noho aliʻi o Kalākaua! Akā naʻe, ʻaʻole he mea maikaʻi ka ʻai ʻana i nā manu ʻōiwi i kēia au. Liʻiliʻi nō ka lehulehu manu ʻōiwi; inā e ʻai ʻia nā manu, ʻo ia kā he kumu hou no ke emi ʻana! E kuʻu maka heluhelu, mai poina: ʻaʻole laha nā manu ʻōiwi. Hiki ke ʻike wale i kēia mau manu kamahaʻo i nā wahi kikoʻī, a ʻaʻole he nui. I kēia mau lā, ʻike liʻiliʻi ʻia nā manu ʻōiwi ma Hawaiʻi nei. A, liʻiliʻi hoʻi nā ʻano manu e ʻike pinepine ʻia, e laʻa ka manu-o-kū. Kaulana ʻo Oʻahu a Lua i nā manu-o-kū! Lele pinepine lākou i ka lewa ma Waikīkī a me ke kulanui nei o Mānoa. Aloha nui nā haumāna ma ke Kulanui o Hawaiʻi ma Mānoa i ka ʻakaʻaka ʻana a kēia mau manu kea. Kaulana ka Moku o Keawe i nā manu ʻio a me ka ʻiʻiwi. ʻO lāua ka haʻaheo o Hawaiʻi: he hōʻailona hoʻi lāua no nā mea makamae mai Hawaiʻi, ʻo nā aliʻi a me ka pua lehua. Ke ulu pono nei nā manu ʻōiwi ma Papahānaumokuākea, he home nō. ʻAʻole nā manu ʻōiwi a pau he mea e pau i ke one a ka manawa. Hiki iā kākou ke ʻike aku i nā manu i hoʻokaulana iā Hawaiʻi nei, ʻaʻole wale nō lākou he mea e ʻike ʻia ma ka hale hōʻikeʻike. Ke loli nei ka honua i nā lā a pau, a he mea pono ka mālama ʻana aku a me ka ʻike ʻana aku i kēia mau manu. Milo ʻia ka moʻolelo. © Kalawaiʻa Nunies 2024 ko mua ko hope

Kaʻula Kauikeaokea Krug < hoʻi hope ʻAʻohe Uʻi Hele Wale o Kohala Kaʻula Kauikeaokea Krug 15 Kepakemapa 2021 Aloha nui kākou e nā ʻōlali hiwahiwa, mai ka moku kāʻili ao ʻo Lehua ā i ka moku kāʻili aupuni ʻo Hawaiʻi. ʻOiai kākou ma loko o nei wā ʻo ka noho palaualelo ʻana me ke kau mau ʻana o nā maka i ka papakaumaka lolouila, ʻaʻole pinepine ke kipa ʻana o kākou i nā makamaka aloha. Aia naʻe, ʻaʻole e poina nā ʻōlelo aʻo a nā kūpuna i waiho ai no kākou no ka ua mea ʻo ke kipa kūpono ʻana i ko haʻi hale me ka lako. ʻO ka mea ʻāpiki naʻe, pinepine ke kipa ʻia mai o kākou e ka poʻe malihini iā Hawaiʻi nei. A ʻo kekahi o lākou, ua malihini nō i ia loina ʻo ke kipa ʻana me ke aloha. “ʻAʻohe uʻi hele wale o Kohala.” I ʻōlelo aʻo ia na kūpuna mā i ka malihini. ʻAʻole e hele wale i ko haʻi wahi me ka lawe ʻole aku i makana, i ʻai, a i mea e hoʻolako ʻia ai kahi hoʻokipa. I ʻole e lilo ke kipa ʻana i hoʻoluhi na ka poʻe hoʻokipa o luhi auaneʻi i ka pīnaʻi. E hele me ka lako e pānaʻi ai a e kaʻana ai hoʻi no ka hoʻokipa maikaʻi ʻia e ka mea hoʻokipa. ʻAʻole wale nō ia he ʻōlelo no ka hele ʻana i ka hale o kekahi kanaka. He ʻōlelo nō hoʻi ia no ke kipa ʻana i ka ʻāina malihini – he hale kanaka a he hale kanaka ʻole paha. Wahi a Tūtū Kakaʻe, “Pehea kou uʻi? E hele nō me ka lako.” I ka lele ʻana mai o nā malihini he nui lehulehu i Hawaiʻi nei, kipa mai lākou me ka hao wale ʻana nō i ka waiwai o ko kākou kulāiwi. Me he manu kōlea lā e kōlea ana i kona inoa iho me ka ʻai pū ʻana i ka momona o kēia ʻāina ma mua o ka hoʻi ʻana aku i Kahiki. Eia naʻe, i kēia mau lā, ua pākeu ko lākou hoʻoluhi ʻana mai iā kākou i ko lākou lawe ʻana mai i ka haumia a me ka haukaʻe o Kahiki. ʻAʻohe nānā iki i ka maluhia o ko Hawaiʻi poʻe. He nani ia, ʻike ʻia ka nui hoʻolako o ke kālā hoʻokipa malihini i ka waiwai kālā o Hawaiʻi akā ʻaʻole ia he mea e paʻi ai a paʻi me ke olakino o ko ʻoneʻi poʻe. ʻO ka maʻi COVID-19 ke kumu nui e ʻāpono ʻole ai ko ʻoneʻi poʻe i ke kipa ʻana mai o nā malihini mai ka ʻāina ʻē no ka mea, ua lilo ko ka malihini hōʻea ʻana i mea hoʻopōʻino iā kākou, nā kamaʻāina. He kipa hoʻoluhi kā lākou. ʻAʻohe a lākou pūʻolo makana uku pānaʻi e waiwai ai kākou. ʻAʻohe pūʻolo manaʻo aloha e hoʻomaluhia ana i ke olakino o koʻonei kanaka. ʻAʻole nō he launa me nā ʻōlelo kupuna kaulana o luna aʻe nei. ʻAʻole e poina ke kuleana e kaʻa mau ana ma luna o ka malihini i ka wā e kipa ai i ko ke kamaʻāina wahi ōpū weuweu. E manaʻo ʻia ka mea hoʻokipa a me ka mea e luhi ai i ke kipa ʻana. E mahalo ʻia ka hoʻokipa ʻana a me ka hoʻolako ʻana o ke kamaʻāina ma o ka lawe ʻana i makana e pānaʻi ai no ka mālama kūpono ʻana mai. I kēia wā nei, ʻaʻole ana e pāpā ʻia ke kipa ʻana mai o nā malihini. ʻO ka ʻōlelo kauoha wale nō no kēia poʻe kipa, e kipa mai iā Hawaiʻi me ka pūʻolo manaʻo aloha e pono ai ka maluhia o nā kamaʻāina. ʻO ka hahai kānāwai hoʻomalu maʻi ka hana. Pale ʻia ka ihu me ka waha. Makaʻala ʻia ke kū kaʻawale ʻana. A, i loaʻa nō i ka maʻi, e kipa ʻole mai. ʻAʻole e poina ka ʻōlelo noʻeau o luna, no ka mea ʻo ia kekahi o nā ʻōlelo kahua o ka Hawaiʻi. E lawe mau i makana, e lawe mau i mōhai, a e lawe mau i ka ua mea ʻo ka lako i kahi malihini e paʻi ai a paʻi ke aloha. Aloha ʻāina kākou. © Kaʻula Kauikeaokea Krug 2021 na ka Honolulu Star Advertiser ko mua ko hope

Hooleia Kapaku < hoʻi hope Mahi Pono: ʻAʻohe wahi pono i koe aku Hooleia Kapaku 28 ʻOkakopa 2025 Mai hilinaʻi ma hope o kekahi hui haole ma Maui me kekahi inoa Hawaiʻi ʻo ia hoʻi ʻo Mahi Pono. He ōpū malumalu kēia inoa e nalo ai ko lākou mau hana ʻekaʻeka ma Maui. Mai hilinaʻi i nā ʻilipuakea o kēia ʻāina e ʻaihue nei i ka wai a kākou. Make wai nō ko kākou ʻāina kulāiwi. E kuʻu mau hoa makaʻāinana mai ka ʻāina o Kamalālāwalu, e nā hoa lae oʻo o ko kākou kuahiwi nani ʻo Haleakalā, e nā kupa o nā Wai ʻEhā, mai hilinaʻi i ka “pono” o kēia hui hana ʻino. Ua maloʻo ʻē nā kahawai, ua palakai nā māla, ua make wai nā ʻohana ma ka huli hikina o Maui. ʻO wai lā ke kūʻē i nā hana ʻino a lākou? ʻO kākou nō, e kuʻu mau hoa, nā makaʻāinana o ua ʻāina kapu lā. Mai hilinaʻi i nā ʻōlelo hoʻohiki a lākou e ʻōlelo nei he hana maikaʻi kā lākou no nā kamaʻāina o Maui. Eia naʻe, ʻaʻole lākou e ʻimi ana i ka “pono” o ka ʻāina, akā i ka pono wale nō o nā pākeke a lākou iho. ʻAʻole lākou e hana i ka mahiʻai ma muli o ke aloha no kēia ʻāina, akā ma muli o ke kālā. ʻO kā lākou hana, he hana pohō a lapuwale hoʻi, ʻaʻole hoʻi ia e hānai ana i ka ʻāina a kākou. He hōʻino nō ia i ka ʻāina a me nā wai o Maui Hikina. He hana na ka malihini e noho ana ma luna o ka ʻāina o nā kūpuna, me ka ʻike ʻole i ke ola o ka ʻāina. E nā hoa, ʻo kēia ʻāina ola, he mea i mālama ʻia mai e ko kākou mau kūpuna mai ke au i hala. ʻO nā kahawai o Maui Hikina mai Keʻanae a hiki i Nāhiku, ʻo ka puʻuwai ia o kēia ʻāina. I kēia wā, ua paʻa ʻia ua wai nei i nā ʻīpuka hao a ka poʻe ʻaihue wai. ʻAihue aku lākou i ke ola o ka ʻāina, ma o ka hōʻoki ʻana i ke kahe kūpono ʻana o ka wai e hānai ana i nā loʻi kalo, nā māla, a me nā ʻohana kuaʻāina. He ʻāina nui kā lākou, ʻoi aku ka nui ma mua o nā ʻeka he 41,000, akā ʻo nā mea kanu haole ka mea e ulu ana ma lalo o ko lākou mana. ʻO ke kope ʻoe, ʻo ke kaloaokapa ʻoe, ʻo ke kāloke ʻoe, ʻo ka ʻalani ʻoe, a pēlā wale aku. E nā hoa aloha ʻāina, e nā kupa o ka mokupuni ʻo Maui, ke noi aku nei au iā ʻoukou e hoʻolohe i ka leo o ka ʻāina. ʻAʻole i noi ka ʻāina i kēia hana ʻino, akā ʻaʻole na ua ʻāina nei e kūʻē i kēia hewa. Ma o ka maloʻo ʻana o nā kahawai a me ka palakai ʻana o nā māla, ke kani nei ka leo o ka ʻāina i mea e aʻo ai iā kākou e kū i ka pono. E hoʻolohe kākou i ka leo o ka ʻāina, a e pane aku ka leo a ke aloha ʻāina. Mai hilinaʻi i ka waiwai kālā e hānai ʻole i ka ʻāina. ʻO ke aloha ʻāina ka mea e ola ai ka ʻāina, ʻaʻole naʻe ʻo ke kālā. Ola kēia ʻāina hānau a kākou i ke aloha, i ka hana pono, a i ka mālama. E hoʻi kākou i ka manaʻo o nā kūpuna, i ka pili o kākou, nā makaʻāinana, a me ko kākou mau kūpuna, me ka ʻāina hoʻi. E hoʻi kākou i ka pono, e nā makaʻāinana. ʻAʻole lawa ka nānā wale ʻana i ua hewa nei. Aia ka pono i ko kākou kū ʻana, i ka hana, a i ke kākoʻo ʻana i ka hoʻihoʻi ʻana i ka wai i nā kahawai o Maui Hikina. ʻO ka pono o ka ʻāina ka pono o kākou. ʻO ka ʻoiaʻiʻo, ʻaʻole ka wai he mea kūʻai ʻia, ʻaʻole hoʻi ka ʻāina he waiwai kūʻai, akā he waiwai ola nō ia. He mau makana ka wai a me ka ʻāina mai nā kūpuna mai, a he kuleana ko kākou e mālama i ua mau mea koʻikoʻi nei no ke ola ʻana. E nā hoa, eia ka ʻoiaʻiʻo, ua nalowale ka leo o ka ʻāina i ke kani o ke kālā. Akā, aia nō i loko o kākou ka mana e hoʻihoʻi hou ai i ka pono. Aia i loko o ko kākou naʻau ke aloha e hiʻipoi ana i ka ʻāina. No laila e nā hoa aloha ʻāina, e nā hoa makaʻāinana, e nā hoa wai, e nā kupa o Maui, e nā hoa lae oʻo o ko kākou kuahiwi nani ʻo Haleakalā, e nā hoa o Nā Wai ʻEhā e kū kākou me ka ikaika o ke aloha, e mālama kākou i ka ʻāina, e mālama i ka wai, a e mālama i ka pono. ʻAʻole lawa ka huhū, e hoʻokāhuli kākou i kēlā huhū i hana. E hoʻomaka kākou me ka ʻohana, ma ke kula, ma ke kaiāulu, e aʻo i nā keiki i ke kumu i noho kūʻokoʻa ai ka manaʻo o ke aloha ʻāina i loko o ka puʻuwai o ka lāhui. ʻO ia ke ala e ola hou ai ka manaʻo aloha ʻāina i loko o kākou. Inā ola ka ʻāina, e ola nō hoʻi kākou. © Hoʻoleia Kapaku ko mua ko hope

Māhealani Figueroa-Lee < hoʻi hope Ua Mau Ke Kumulipo I Ka Puana Hou ʻIa Māhealani Figueroa-Lee 31 ʻOkakopa 2026 Ua lohe hou ʻia! Ua ola hou! Ua mau ke Kumulipo i ka puana hou ʻia! ʻO ke au kāhuli wela ka honua, ʻo ka lani ua lole ihola, ʻo ka lā e kūkaʻiaka ana, ua hoʻomālamalama mai nei nō, eia mai ka lipolipo a me ka lile o ke au hoʻokumu honua! Ua ʻikea! I ka mahina i hala aku nei ʻo Kepakemapa hoʻi, i ka lā 14, i ka pō ʻo ʻOlepau, ma ka hola 5:30 o ke ahiahi, ua oli hou ʻia ke Kumulipo piha ma ke alapiʻi o ka hale aliʻi ʻo ʻIolani i mua o ka nui lehulehu. Lēʻī hoʻi ka pā mauʻu o ʻIolani i ka nuku nā kānaka i ʻākoakoa mai nei e ʻike a lohe hoʻi i ka puana hou ʻia o ia mele koʻihonua. He ʻoiaʻiʻo hoʻi ka hoʻopaʻanaʻau ʻia o nā wā 16 a pau loa, he 2,102 lālani, a me ke kahe lōkahi wale ʻana o ia mau wā i ke oli ʻia ma ka leo kepakepa, ma ka leo olioli, a ma ka leo nonolo kekahi. Ua ʻike ʻia ka paʻa o ke oli i nā mea oli i ko lākou kiʻina leo, ke ʻoni ʻana o ke kino, ke kuhikuhi ʻana o ka lima, ka leha ʻana o nā maka, a me ka hahai ʻana o nā kuʻekuʻe maka, ʻumeʻume ʻia akula ka lehulehu. ʻO ka poʻe oli, ua mahina hoʻi ke alo a kua kū kilakila nō ʻo Hilo Palikū. He poʻe ʻiwa kīkaha i nā pali, ua ʻaʻahu hiehie ʻia i ke kapa hiwahiwa a like aku nō me kahi kuahiwi ʻo Hualālai i uhi ʻia i ke ao ʻōpua e noho maila. ʻO ka wehi akula nō ia o nā kino i nā kinolau like ʻole o ka ʻāina, ʻo ka maile ʻoe, ke kukui ʻoe, ke kūpeʻe ʻoe, ka pūpū ʻoe, a ʻo kekahi ua pāpahi akula i ka lei hulu manu a me ka lei niho ʻīlio. ʻO nā mea e wehi ana i nā kino ua ʻike ʻia e ka maka a ua lohe pū ʻia nō e ka pepeiao mai loko mai o ke oli mai. I ka napoʻo ʻana o ka lā ua hoʻomālamalama mai nā kukui i nā mamo laʻa a Haumea me he walewale lā e lilelile nei i ka pō, a ʻo nā kūkui o ʻIolani Hale, ua like aku nō me nā hōkū lā e ʻimoʻimo ana i loko o ka lani. He pō uheʻe i ka wawa! I hope o ka poʻe oli kahi i waiho ai nā kiʻi akua i ahuwale ihola nā maka kīʻei e hālō aku ana i ke anaina a ʻo ko lākou noho maila nō paha. ʻO ke akua ke komo, ʻaʻoe komo kanaka! ʻO ka ʻike maka ʻana i ia mau mea, ʻo ka lalawe aku nō ia i ke anaina i ka wao lipolipo. ʻO nā kumu poʻokela kau i ka hano ʻo Kalei Nuʻuhiwa, ʻo Kamuela Chun, ʻo Mehanaokalā Hind, ʻo Kaponoʻai Molitau, a me Kalani Akana, ua ʻaʻa mai i ka hoʻolaha hou ʻana aku i ke Kumulipo. He 60 mau haumāna ma lalo o ko lākou malu i hoʻolaha aku i kēia oli nei i kā lākou hōʻikeʻike ʻana aku me ka hiluhilu loa. E ʻole ia mau kumu, lohe hou ʻia ai ke Kumulipo, ola ka moʻolelo hoʻokumu honua, a hoʻomaopopo ʻia ka moʻokūʻauhau o ka poʻe Hawaiʻi ma waena o kākou i kēia au nei. He hoʻoilina hoʻi kēia a lākou e hoʻomau nei i hoʻomaka mua ʻia e ka mōʻī kāne ʻo Kalākaua a me ka mōʻī wahine Liliʻuokalani i ko lāua palapala a unuhi ʻana i ke Kumulipo i lako no kākou nei. Aia nō paha i ka hana nui a nā mōʻī e palapala aku i kēia mele nei e ʻike ʻia ai hoʻi ka waiwai o kēia moʻolelo no kākou poʻe Hawaiʻi. I ka wā i hoʻopaʻahao ʻia ai ʻo Liliʻuokalani a i ia wā a ko waho aʻe e naʻi ana ma luna o Hawaiʻi ua mālama ʻia ka moʻokūʻauhau o Hawaiʻi i ko Liliʻuokalani palapala ʻana. I ke ala nō ka ʻulu ʻaʻole e hala, eia hoʻi he momi i hoʻoili ʻia no kāna poʻe Hawaiʻi a he kūpono nō hoʻi ka lawe ʻana aku i ke ō a mālama. Ma muli nō o kēia puana ʻana mai nei i ke mele koʻi honua ʻo ke Kumulipo hoʻi, ua hoʻomaopopo hou ʻia ka moʻolelo o ka poʻe Hawaiʻi a me nā kūpuna o kākou. Ua maopopo iā kākou ka mea nona hoʻi kēia oli koʻi honua i kona hānau ʻia ʻana a ʻo Kalaninuiʻīamamao kona inoa. I kūpono nō ia e puana mau ʻia aku ai nei kūʻauhau. O I, Ia I ka moku, ka haina kanaka Ke Kaulana aina i Pakini Ka ohia ko, ke kuina o ka moku o Hawaii Ia Ahu-ia-Ahu-a-I-ia Lono, Ia Lonoikamakahiki-hoi © Māhealani Figueroa-Lee ko mua ko hope

Scubie Hasegawa < hoʻi hope Ua Komo ka Hui Kālepa Lūkia-ʻAmelika iā Hawaiʻi Scubie Hasegawa 17 ʻOkakopa 2024 E ka mea heluhelu, kamaʻāina paha ʻoe me nā moʻolelo o ka hakakā ʻana ma waena o ka Mōʻī Kamehameha a me Kaumualiʻi, akā, kamaʻāina ʻole paha ʻoe me nā hana o ka Hui Kālepa Lūkia-ʻAmelika me lāua. I kēia lā, ma Hawaiʻi nei, hiki iā kākou ke hele wāwae i nā wahi a me nā kia hoʻomanaʻo i pili me kēlā hui kālepa. He aha kēia mau mea? E heluhelu mau i mea e loaʻa ai ka manaʻo. ʻAʻole nui nā moʻolelo i kēia lā e haʻi ana i nā hana o kēlā hui kālepa, a mōakāka ʻole kēia mau moʻolelo no ka mea ua haʻi liʻiliʻi ʻia a kākau ʻia i nā palapala, no laila, he mea nui ka haʻi hou ʻana i nā moʻolelo i mea e hoʻohaliʻa ai i ka hana maikaʻi o ke aupuni o Hawaiʻi. I kēlā manawa, nui nā pilikia mai nā aupuni ʻē mai i komo i loko o ke aupuni o Hawaiʻi, akā ua lanakila mau ke aupuni o Hawaiʻi. Ua loaʻa ka manaʻo o kēia moʻolelo i loko o ka puke A Military History of Sovereign Hawaiʻi , i kākau ʻia e Neil Bernard Dukas. I ka makahiki 1816, ma kēia pae ʻāina nei ʻo Hawaiʻi, ʻo Kamehameha I ka Mōʻī o nā mokupuni o Hawaiʻi, Molokaʻi, Lānaʻi, a me Maui a ʻo Kaumualiʻi ka Mōʻī o nā mokupuni koe o kēia pae ʻāina, ʻo ia hoʻi nā mokupuni ʻo Kauaʻi a me Niʻihau. ʻIʻini lāua e lanakila i mea e noho aliʻi ai i ka pae ʻāina holoʻokoʻa. No laila, noʻonoʻo nui a hana nui lāua i nā mea e lanakila ai. Ma waho o kēia pae ʻāina, nui nā mea i loli i nā aupuni ʻē aʻe o ʻEulopa. I ka makahiki 1812, pau ke kaua lōʻihi ma waena o nā aupuni ʻEulopa me ka lanakila ma luna o ka ʻEmepela o ke aupuni o Palani, ʻo ia hoʻi ʻo Napoleona. No laila, me nā kumu waiwai i hoʻohana ʻole ʻia no ke kaua, ʻimi kēia mau aupuni, ʻo ia hoʻi ʻo ʻEnelani, Lūkia, ʻAukekulia, Pelukia, a me Farani, ma waho o ka ʻāina ʻo ʻEulopa i loaʻa ai nā waiwai o nā ʻāina hou. Kamaʻāina paha ʻoe me nā moʻolelo e pili ana i kēia mau ʻiʻini ʻana. Eia nō nā laʻana i ʻōʻili mai ma Hawaiʻi nei: no ka ʻāina ʻEnelani, ʻo George Paulet i ka makahiki 1843, a no ka ʻāina Farani, ʻo Louis Tromelin i ka makahiki 1849. I ka makahiki 1800, e kālepa ana nā lāhui ʻē ma Hawaiʻi. Ua komo ka Hui Kālepa Lūkia-ʻAmelika i loko o Hawaiʻi i kēlā wā. Ua hoʻokumu ʻia kēia hui e ka ʻāina Lūkia. I ka makahiki 1816, ua hoʻouna ʻia ʻo Georg Anton Schaffer e kēia hui i ka moku ʻo Kauaʻi i mea e loaʻa ai ka mea waiwai mai ka moku o ka Hui Kālepa Lūkia-ʻAmelika mai i ili ma kēlā moku. I kēlā wā āna e noho ana ma Hawaiʻi, ua hoʻolauna ʻo Schaffer me nā Mōʻī ʻo Kamehameha a me Kaumualiʻi. Ma muli o ka paio ʻana ma waena o kēia mau Mōʻī, makemake lāua i ke kōkua ʻana o Schaffer me kona mau lako, nā waiwai, nā manaʻo, a pēlā aku. Ma Oʻahu, hāʻawi ʻo Kamehameaha iā Schaffer i kahi māhele ʻāina i mea e noho a kālepa ai ma laila. ʻAʻole mōakāka ke kumu o ka pilikia i ulu ma waena o Kamehameha a me Schaffer. Ua kauoha ʻo Schaffer i nā kānaka mai ka moku ʻo Myrtle mai e kūkulu i hale kokoke i ke awa ʻo Honolulu, a laila, hāpai ʻia ka hae o ka hui Lūkia-ʻAmelika ma laila. I kēia lā, maopopo ʻole ke ʻano o kēia hale, no ka mea ʻaʻohe kiʻi a ʻaʻohe palapala i kākau ʻia. Maliʻa he pāpū a i ʻole he hale no ka hoʻāhu wale ʻana nō i ka ukana. Ua ʻike ʻia, ma hope o kona lohe ʻana no ka welo ʻana o ka hae, hoʻouna ʻo Kamehameha i kona mau pūʻali koa, me kona Kahu ʻo Kalanimoku, mai ka mokupuni Hawaiʻi mai, i Oʻahu i mea e kūʻē ai iā Schaffer. Ma hope o ka hōʻea ʻana o Kalanimoku mā i Oʻahu, ua holo ʻo Schaffer i ka mokupuni ʻo Kauaʻi me ka waiho ʻana i nā mea kaua he nui ma Oʻahu. I kēia lā, ma ka pāka i loko o Honolulu, kau ʻia ka pū kuni ahi ma laila. Ua manaʻo ʻia ʻo kēlā pū kuni ahi kekahi o ua mau mea kaua nei i koe. Kapa ʻia kēlā pāka ʻo Walker Park, aia i kahi kokoke i ka hale ʻo Aloha Tower ma uka ma ka ʻaoʻao o ke alanui Ala Moana. Ma hope o ka holo ʻana o Schaffer i Kauaʻi, kūkulu ʻia ka pāpū e Kamehameha i mea e pale ai i ke awa ʻo Honolulu. ʻO ke aliʻikoa mua o kēia pāpū, kapa ʻia ʻo George Beckley, a kapa ʻia kēia Pāpū ʻo Honolulu. Ua hoʻohana ʻia ʻo Pāpū Honolulu a hiki i ka makahiki 1857. Ma Kauaʻi, me ke kōkua ʻana o Kaumualiʻi, kūkulu ʻia kekahi mau pāpū ʻē aʻe e Schaffer. Ua kapa ʻia kekahi ʻo Pāpū Elizabeth e ka poʻe Haole, a ʻo Pāpū Hipo e ka poʻe Hawaiʻi. Ua ʻokoʻa ʻo Pāpū Hipo, ʻokoʻa ʻo Pāpū Honolulu. Ua kūkulu ʻia ma nā ʻano o nā heiau o ka poʻe Hawaiʻi a me nā ʻano o ka mea kaua o ka poʻe haole. Ua hiki iā ia ke pale aku i ka lele ʻana mai o ka lima nui mai ke kai mai a mai uka mai. Ua kauoha ʻo Kaumualiʻi iā Schaffer a me ka poʻe Lūkia e haʻalele iā Kauaʻi i ka makahiki 1817. Ua hoʻohana ʻia nā pāpū e nā pūʻali koa o Kaumualiʻi ma hope o ka haʻalele ʻana o Schaffer mā. I ka makahiki 1864, hoʻohana ʻole ʻia, no laila, hoʻouna ʻia i Kaleponi he 36 o nā pū kuni ahi he 38, i mea e kūʻai aku ai. I kēia lā, ʻaʻohe mea o ka Pāpū Honolulu i koe, akā, ke kū nei nō ka Pāpū Hipo. Hoʻopaʻa ʻia kahi Pāpū e ke aupuni ʻAmelika ma ke ʻano he Wahi Kaulana o ke Aupuni. Hiki iā kākou ke kipa ma laila i mea e ʻike ai i nā mea koe o ka wā o ke komo ʻana o ka hui Lūkia-ʻAmelika. I ulu aʻe kou hoi e aʻo hou ai, e heluhelu i ka puke ʻo Hawaiʻi’s Russian Adventure: A New Look at Old History i kākau ʻia e Peter R. Mills. He hana maikaʻi ka haʻi hou ʻana a me ka hoʻomanaʻo ʻana nō hoʻi i ka lanakila a me ka waiwai o ke aupuni o Hawaiʻi i ka makahiki 1816. Akā, minamina no ka mea, ʻaʻole mōakāka nā moʻolelo o kēlā wā no ka mea liʻiliʻi nā palapala i kākau ʻia. Ma hope o ka heluhelu ʻana i kēia moʻolelo pōkole, e noiʻi mau ʻoe a kākau i nā moʻolelo like, a i ʻole, e haʻi hou i nā moʻolelo maikaʻi e hoʻolaulea i ke aupuni o Hawaiʻi. © Scubie Hasegawa 2024 na Brook Kapūkuniahi Parker: he hōʻike paha i ka hui ʻana o Schaffer me Kalanimoku ma kahi o ka pāpū ko mua ko hope

Kēhau Noe < hoʻi hope Makemake nā ʻEpekema e Kāohi i ka Poʻe Makika Kēhau Noe 15 ʻOkakopa 2021 Ma o ka hoʻomōhala ʻana i kekahi “kaupalena hānau makika.” Ua hōʻea mai nā makika i loko o Hawaiʻi i nā makahiki mua o nā 1800 ma nā moku ʻEulopa. Lawe maila nā makika i ka malaria manu. Ma hope mai o ia wā ua make nui ʻia ka manu i ka nahu ʻia e nā makika i hoʻouna i kēia maʻi. I kēia wā, make koke nā manu i ka noho ʻana o nā makika i ka wao kiʻekiʻe. He mea maʻamau i nā makika ka noho ʻana i kahi mahana. Piʻi akula ka poʻe makika i nā mauna ma muli o ka nui ʻana mai o ko ka mauna mahana. No laila, hoʻolaha nui ʻia ka malaria manu i ia wao. I nā m.h 1900 a hiki i kēia wā, makemake nā ʻepekema e hoʻomōhala i ka lāʻau koʻokoʻo no ka malaria manu. Akā, ʻaʻole i holomua maikaʻi kekahi lāʻau koʻokoʻo no nā manu. No laila i kēia wā, ke manaʻoʻio nei nā ʻepekema i ka hoʻomōhala ʻana i kekahi kaupalena hānau no nā makika. ʻO ke kaupalena hānau ka mea e luku i ka poʻe makika ma o ka pau ʻana o ka hiki ʻana ika makika wahine ke hānau i nā hua e ola. No ke kaʻina hana, hāʻawi ʻia aku ke kaupalena hānau i nā makika kāne. Pahu kui ʻia nā makika kāne i ke koʻohune e loaʻa i nā lāhui makika like ʻole. I ka wā e hoʻomau keiki ai nā makika, he ʻokoʻa ko lāua koʻohune. ʻO ke koʻohune ʻokoʻa ka mea i kumu i ka hānau kīnā. No laila, pohō akula ko ka makika wahine huahua ʻana, no ka mea, he palupalu kona mau hua. ʻAʻole hoʻokino kāna mau keiki. Inā e loaʻa mai kekahi palapala ʻae mai ka ʻOihana Mahi ʻAi mai o ka Mokuʻāina, hoʻolauna ʻia ke koʻohune i nā makika kāne i ka m.h 2024. Akā, makemake nā ʻepekema e hoʻokumu koke, ma muli o ka make koke ʻana o nā manu Hawaiʻi, e like me ka ʻakikiki ma Kauaʻi, no ka mea, he ʻelima haneli wale nō nā ʻakikiki. E nalowale paha lākou ma mua o nā makika. © Kēhau Noe 2021 na Kēhau Noe ko mua ko hope