Ka Ulu Hoi

ʻO kekahi mau kānaka, ua pili pono ka ʻili, ua hemolele nō ka pilina — ke hui pū, hoʻokahi nō kino. No lāua iho, ʻaʻohe mea e hoʻokaʻawale iā lāua, no laila, hemolele nō ka pilina o ia mau kānaka ʻelua. E lawa lua ʻia ana ka pilina o lāua iho, a ʻike ʻia ua pilina nei e ka lehulehu. Akā, he kanaka ke kanaka a pōkole ka wā e komo ai kākou i kēia kino, no laila, he mea nui ka hoʻoikaika ʻana i ka pilina me ko kākou mau kūpuna. ʻAuhea ʻoukou e nā kupa, nā kānaka o ke aupuni nei, nā keiki a nā kūpuna e hoʻohanohano ai? Iā ʻoukou pākahi, aia kou mau kūpuna me ʻoe? ʻAe, aia nō paha ua mau kūpuna nei i loko o ko kākou naʻau, i kā kākou hana, i ko kākou alo, a i ʻole i kou lumi kahi e noho nei i kēia manawa. Noʻu iho, ʻo kēia kahi e kaena aku ai e pili ana i kuʻu tūtū i hoʻāla ʻia ka pili o ʻolua ʻo kou mau kūpuna. ʻO kākou nā moʻopuna a ko kākou mau kūpuna, ʻo nā pua a lākou. ʻO kēia kahi e kui ʻia ai nā pua a hoʻohuipū ʻia i ia mea he lei uʻi. Kau ʻia kākou ma nā poʻohiwi kūkia no ka hoʻomāhilu ʻana i ko lākou mau alo pōmaikaʻi. E like me ka haku ʻana a me ka mālama ʻana i ka lei, e kipa pinepine ʻia aku ana lākou.

ʻO ke kanaka aʻu i kipa pinepine ai, ʻo ia kuʻu meʻe e hoʻohanohano ai. ʻO kona inoa ʻo Lilo, ʻo koʻu kupuna kāne nō ia. ʻAuhea ʻoe e Lilo? Aia au i mua ou i koʻu manawa e kipa aku ana i kou wahi i noho ai. I ke ahupuaʻa ʻo Paʻalaʻa i ka moku ʻo Waialua i ka mokupuni ʻo Oʻahu e ʻike ʻia aku ai kou alo me aʻu. Like a like kēia wā a me kou wā; momona ka lepo, ʻo ia mau nō ke kaona, a waiwai a piha ke kai. E hōʻea aku ana au i kou wahi i aloha ai a e lawe ʻia kāu kaikamahine, ʻo ia hoʻi kuʻu māmā. ʻO kuʻu mau haliʻa punahele e hoʻomanaʻo aʻe ai i pili iā ʻoe, ʻo ka ʻai ʻana i nā mea like ʻole. He ʻono nō ka mea ʻono puffy hau. Paʻapaʻa ka ʻili moa mai ka hale ʻaina ma ka ʻaoʻao hema o ka hale puhi palaoa. ʻIke nō hoʻi au i kāu puʻu nui o ka laisi keʻokeʻo, i hele ā mākuʻe i ka ninini ʻia o ke koiū. A lohe ʻia kou pūhā ma hope o ka pāʻina. ʻO kekahi haʻawina āu i haʻawi ai iaʻu, ʻo ka hoʻopau i nā mea ʻai a pau, ʻo ka minamina a me ka hoʻomāunauna ʻole i nā mea i loaʻa. 

ʻAuhea ʻoe e Lilo? Ke hoʻopilipili nei au i koʻu ʻano e hana e like me ʻoe. E hoʻokō ʻia ana kou kuleana ma o kaʻu hana. E hoʻomau ana au i ke kū ʻana i ke kūpaʻa, ka manaʻoʻiʻo, a me ka laʻahia. I nā manawa a pau, piha kou naʻau i ka mahalo i nā mea i hāʻawi ʻia iā ʻoe. ʻIke ʻia kou manaʻo kiʻekiʻe loa ʻo ka luana o kahi e noho ana, ka ʻoihana maulua e hana iho ai, ka mea ʻai keu e ʻai piha ai, a me ka poʻe e puni ai. Mahalo nui ʻoe i ka hōʻea ʻana i ʻaneʻi a me ka lako ʻana i ka nohona hou i maikaʻi no kou ʻohana. ʻIke ʻia a maopopo ʻia ke kūʻikena o ke ola ʻana me ka lōkahi. ʻAʻohe ou mea i ʻuhaʻuha ai. Hoʻomanaʻo au i ka manawa i komo aku ai ʻoe i ka ʻili kuapo o kāu keiki kāne, no ka mea ʻaʻole ʻoe e kiloi aku ana, i loko nō o ka pili ʻole i ka nui o kou kino.

ʻAuhea ʻoe e Lilo? Maopopo kou aloha mae ʻole no kou hoa, no kou ʻohana, a, ʻo ka mea i ʻoi aʻe i luna o nā mea a pau, kāu ipo. I ka wā a ʻolua i launa ai no ka manawa mua loa, i ka wā o kāu ipo i hala aʻe ai, i ka wā o kou piʻi ʻana aʻe i luna, aloha ʻoe iā ia. Mani ʻole kou ahi welawela ikaika. ʻAʻohe ou manawa i nele ai i ke aloha ʻole.  E like me ka lāʻau o ka nahele, ʻāhiu a kuakahi kou aloha i kāu ipo. ʻAʻole nō i maopopo wale iā ʻoe kou puni i kāu ipo, hōʻike ʻia. Kau ʻia ʻo ia e ʻoe i ka noho aliʻi kiʻekiʻe no ka hōʻihi a me ka hoʻohanohano iā ia. ʻAʻole he luhi ke aloha iā ia. He hana hauʻoli ia. A ʻo kēlā ka hana aʻu e hoʻopilipili aku nei. ʻO ka mea nui e paʻa i koʻu puʻuwai, ʻo kou ʻano o ka wehewehe ʻana aku i kāu ipo. I nā manawa a pau loa e haʻi aku ai ʻoe i pili iā ia, e hoʻopuka ʻia ka huaʻōlelo ʻo nēnē hiwa, beloved.

E ka mea heluhelu, mai kakali a hōʻea mai kekahi wā hemolele no ka hui hou ʻana me kou mau kūpuna. Ō pūliki ʻoe i kou kupuna, pūʻili mai ʻoe ā paʻa. Ō lohe i paʻa  kāna mau huaʻōlelo punahele a ʻōlelo maʻamau a i ʻole kāna māmalaʻōlelo e hoʻopuka ai i loko o ka ʻōlelokīkēkē. Ō lawe aku ia i ka hana leʻaleʻa, e ʻakaʻaka pū me ia. Ō komo i kahi ʻōlelo hoʻomākeʻaka.  Ō lohe i kona moʻolelo a mai laila mai, e ulu ka naʻauao. Ō hāʻawi i kou manawa a me kou naʻau ʻōpio. Ō hoʻonanea me ia, a e ulu kou pilina me ia no ka hoʻoikaika ʻana i ko ʻolua pilikana. Inā he pilikia, e pāhono a kala. ʻAʻole nō e liʻuliʻu e mae ka pua a hoʻopalupalu ʻia a hoʻokaʻawale ʻia nā māhele o ua pua nei. ʻO kēia ka mea aʻu e hoʻohiki aku ai iā ʻoe, e hū mai ana ko kou kupuna hoihoi i ka ulu ʻana o ka pilina me ʻoe. Ō kau i ka huakaʻi.  

ʻO kaʻu pahuhopu no kākou, ke nānā i nā lani, e nānā pono. ʻIke ʻia nā hōkū a ma o kou hākilo ʻana, hoʻāʻiaʻi ʻia kou ala e hoʻomau ana nō me ka hōkū e alakaʻi iā ʻoe. E lawe aku i nā ʻaumākua a me ke kinolau a hiʻi koke iā ia a kuʻu ʻole. Inā aia ʻolua ʻo kou kupuna i kahi e ʻike ʻia ai he alo a he alo, ō hōʻike i kou aloha nona. Wahi a kūpuna, “I paʻa i kona kupuna ʻaʻole kākou e puka (1251).”, ʻAe, aia lākou me ʻoe, ʻo ʻoe ka mea e haʻaheo ai lākou. 

© Lopaka Araki