Ka Ulu Hoi

ʻAnoʻai me ke aloha e nā pua o ko Hawaiʻi pae ʻāina, mai Hawaiʻi nui a Keawe ā Kauaʻi o Manokalanipō. E nā mamo e mau ana i nā mēheuheu o nā kūpuna, pehea ʻoukou e hiʻilawe ai i ka momi ʻo ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka wā e hiki mai ana? 

I ka loli ʻana o ke au, e huli nā Hawaiʻi i ala hou e hoʻopuka ai i ka manaʻo ona a me nā mea i loko o ka naʻau. ʻOiai ke pili hou nei kākou i ke kuanaʻike Hawaiʻi, ua loaʻa mai nō nā ala hou i kēia mau lā. Ma muli o ke au kolonaio, ua kāpae ʻia ka ʻōlelo Hawaiʻi a me nā hana politika o nā Hawaiʻi, mai ka wā o ka hoʻokahuli aupuni Hawaiʻi a ma hope mai. Ua ʻane make ka ʻōlelo Hawaiʻi, akā ua hoʻōla hou ʻia e nā kānaka makeʻe ʻōlelo. 

I kēia mau lā, ʻo nā mele pāleoleo kekahi ala e hoʻihoʻi ai i ka ʻōlelo Hawaiʻi i ke au hou. Ua puka kēia hana noʻeau i ka makahiki 1993, na Sudden Rush ia, no Hilo i ka ua kinakinai ma ka Moku o Keawe. Eia ka pahuhopu nui a Sudden Rush: e paipai i nā ʻōpio e ʻōlelo Hawaiʻi. Nui nā keiki i ulu aʻe me ka mēheuheu ʻAmelika a nui nā ʻōpio i Hawaiʻi nei e ʻōlelo Pelekania wale nō. Ua haku ʻo Sudden Rush i nā mele ʻōlelo Hawaiʻi me kēia kaila ʻAmelika i mea e hoʻolale mai ai i ka hāliu ʻana o nā keiki no ke kuanaʻike Hawaiʻi a me ka ʻōlelo Hawaiʻi. Ma o kēia hana a Sudden Rush, e lanakila ka maliu ʻana o nā ʻōpio i kā kākou ʻōlelo makuahine. 

ʻOkoʻa ka nohona o nā Hawaiʻi i kēia mau lā, ʻokoʻa ka nohona o nā kupuna i ka wā kahiko. Akā, kohu like nō hoʻi nā pilikia o nā kānaka i kēia mau lā me nā pilikia o ko kākou mau kūpuna. I nā mele pāleoleo, nui nā manaʻo e pili ana i ka hoʻihoʻi ʻana i ke ea o ka ʻāina, ka hoʻāla hou ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi, a me ke kūʻē ʻana i ka hoʻolaukōnā a ka poʻe kolonaio i nā Hawaiʻi i ka wā kahiko a me ke au hou. I nā mele kahiko, nui ke kaona i nā lālani mele. I nā mele pāleoleo, wehe nā hakumele i kēia mau pūʻolo no ka maopopo ʻana i nā mea hoʻolohe. E like me ke mele kahiko hanohano ʻo “Kaulana Nā Pua,” nui ke i pili i ka mea politika i ka lālani, “Ua lawa mākou i ka pōhaku, i ka ʻai kamahaʻo o ka ʻāina.” E huʻe iho kākou i ka ʻiʻo i loko o ke mele i mea e huaʻi mai ai ka mea waiwai. Iā Sudden Rush e kupu ai kēia mau manaʻo like i ka lākou mau mele ʻo “Kūʻē,” “Ea,” a me “Paradise Found,” a pēlā aku.

ʻAno paʻakikī ke ola ʻana kohu like me ko kākou mau kūpuna i kēia mau lā, akā, hiki iā kākou ke hāpai pū i nā haʻawina a me nā ʻōlelo a ko kākou mau kūpuna i ka wā ma hope. Inā he kuamoʻo kūpono ke pāleoleo i mea a nā mamo o Hawaiʻi e hoʻomanaʻo a hāpai ai i ua mau haʻawina nei, e ola mau nā mele pāleoleo. 

Ua kūkā kamaʻilio aku au me kekahi haku o nā mele pāleoleo ʻo Kauwila Mahi. He pāleoleo ʻōlelo Hawaiʻi ia mai ke kai pakī mai o Maunalua. Ua hoʻomaka ʻo ia i ka haku mele pāleoleo i kona wā kamaliʻi ʻoiai ʻo ia ma ke Kula Kaiapanui ʻo Ānuenue. ʻO Sudden Rush ka mea i ulu aʻe ai kona hoi no ke kākau ʻana i nā mele pāleoleo. A laila, ua neʻe ʻo ia i Kaleponi a ua lohe i nā mele pāleoleo ʻAmelika. Ulu hou aʻe nō kona hoi no ke mele pāleoleo ʻAmelika o ka poʻe ma ke kai kūʻono o Kapalakiko.  

Penei kā Mahi wehewehe ʻana i kona kumu no ka haku pāleoleo ʻana, “A kupu mai ka ʻiʻini e alakaʻi i nā poʻe keiki e hoʻopaʻa i nā moʻolelo o ke au i hala ma o nā mele pāleoleo e laʻa nā huaʻōlelo kikoʻī no ka pāʻani kōnane.” 

He pāʻani kahiko ke kōnane e hoʻolako i ke kanaka i ka manaʻo akamai e lilo ke kanaka i laeʻula. Ulana ʻo Mahi i kēia kumuhana i kāna mele ʻo “Kōnane,” ma o kona haʻi ʻana i nā mea pili iā Hawaiʻi, nā ʻōlelo noʻeau, ka hoʻihoʻi ʻana i ke ea o ka ʻāina, a me kekahi manaʻo politika. He laʻana kēia no ke kani ʻana o ka pahu hou i kēia lā. Eia kekahi, i kāna mele ʻo “Overtime,” hoʻomōhala ʻo ia i ka manaʻo pili i ua lālani nei mai “Kaulana Nā Pua” me kēia ʻōlelo “And to get free, gotta ʻAi Pōhatu.” Hōʻā ʻo Mahi i kekahi pōhaku makamae i kēia haʻi pōkole pili i kēia mele aloha ʻāina. Inā nīele ka mea hoʻolohe, e ʻimi paha ʻo ia i nā moʻolelo kahiko a loaʻa ka mea hou.

 I ka manaʻo o Mahi, “He maunu ke pāleoleo e lou aku ai i ka iʻa ʻōpio e ʻai i ka ʻai o ka poʻe kūpuna. Pono kākou a pau e hoʻonohonoho a kūkulu i kahua paʻa o kēlā me kēia papahana i ko mākou hoi pōnoʻi ma ka ʻōlelo kūpuna.”

 I ka ulu ʻana o ka maopopo o ka ʻōlelo Hawaiʻi a me nā mea Hawaiʻi, e ulu aʻe ka hoi e aʻo mai ai i ka ʻōlelo Hawaiʻi a e ulu aʻela ke ake no ka hoʻihoʻi ʻana i ke kuanaʻike Hawaiʻi i ka nohona maʻamau. ʻO ka paʻa ʻana iho o kēia ake i ka naʻau o nā keiki ka mea nui no ke kāʻahaʻaha ʻana a me ka hiʻikua ʻana i ka ʻōlelo Hawaiʻi i ka wā ma hope.

Wahi hou a Mahi, “Ke kū hou ka ʻōlelo Hawaiʻi i ʻōlelo paʻa i ka lehulehu, ka mea kūluma nui iā kākou, kū nō kēlā i ka hana a Kūkāʻilimoku, ka mea e kāʻili ai i ke ea o ka ʻāina.” ʻO ke mele pāleoleo ka mea e kāʻili i ka nui manu nupaikini mai Hawaiʻi kuauli ā Niʻihau a Kahelelani e hoʻolōkahi hou i ka lāhui Hawaiʻi a paʻa iho kā kākou ʻōlelo makuahine. He alahula hoʻi ke mele pāleoleo no laila, i ka wili ʻana o kēia kaila mele me ka noʻonoʻo Hawaiʻi, e noke kākou i ka pahuhopu nui a kākou: e ola mau ka ‘ōlelo Hawaiʻi.

© Kahakukaʻalani Rios