Ka Ulu Hoi

E nā pua kūpaʻa o Hawaiʻi mai Hawaiʻi nui a Keawe ā Niʻihau a Kahelelani. E ka pua o ka ʻilima, e hō mai ana hoʻi he ola.

Aloha ʻoe —

Aia i Mākua, ka ʻāina o ka maile lau liʻi o Koʻiahi, ka ʻāina aloha o ka poʻe o ka moku ʻo Waiʻanae ma Oʻahu nei. ʻAʻohe lua e like ai. Mau a mau ke aloha o nā kānaka no kēia ʻāina.

ʻO Mākua kuʻu puʻuhonua, he wahi maluhia noʻu. I koʻu kipa ʻana i kēia kahakai, hoʻolaʻi nā manu i ke aheahe makani. Laʻi lua ke kai, wali hoʻi ke one, mālie ka makani kauaheahe. Hoʻolohe au i ka hāwanawana o ke kai malino. Pēlā paha me ʻoe. E kau ka lima ma ke one pumehana. ʻIke mai ʻoe i nā naiʻa a me nā koholā, nā ʻiwa, a pēlā aku. E luʻu iho nō ma lalo o ka ʻili kai i ke ao pohu, e huli aku i nā pūpū, e kilo i nā mea kupaianaha i kahi a Kanaloa. I ka maluhia maoli nō o kēia wahi pana, he laʻi ka nohona i ka poli o Mākua. 

I mea e mālama ai i ke ola mau ʻana o kēia ʻāina aloha, e ka lehulehu, e hoʻomaʻemaʻe i ka ʻāina, ʻaʻole e kiloi i ka ʻōpala ma ʻō a ma ʻaneʻi, e ʻohiʻohi aʻela i kā haʻi ʻōpala. ʻAʻole e hōʻeha i nā holoholona, ʻaʻole e keʻehi i nā lāʻau. ʻAʻole hoʻi e komo hewa i kekahi wahi kapu. Eia kā, e hoʻoheno i ka ʻāina i kēlā me kēia kipa ʻana. Mai hōʻoni i ka wai lana mālie. 

Akā, pehea ka pūʻali koa ʻAmelika? I ko lākou komo hewa ʻana i Mākua, hehi wale lākou i nā mea waiwai o ua awāwa nei. ʻAʻole lākou e mālama i ke kai, ke one, ke awāwa, ka makani, nā lāʻau, nā holoholona, ka poʻe, a me ka ʻāina holoʻokoʻa. Pehea, ʻaʻohe o lākou kuleana e mālama like i ka ʻāina? Manaʻo paha lākou ma muli o ke kiʻekiʻe o ko lākou “kūlana”, hoʻokuʻu ʻia lākou, ʻaʻole e hoʻokō i ke kuleana like o kākou?

I ke komo ʻana o ka pūʻali koa ʻAmelika i Mākua i ka makahiki 1920, ua hoʻomaka ka hewa o lākou ma kēia wahi pana. Ma hope o ka hoʻopahū pōkā ʻia ʻana o Puʻuloa i ka makahiki 1941, kāʻili ihola lākou i kēia wahi ma lalo o ke kānāwai koa. Ua hoʻohana lākou i kēia wahi no ka hoʻomaʻa ʻana i nā mea kaua a. Ua lilo ihola kēia wahi maluhia i wahi weliweli no ka pūʻali koa. I kēia lā, hoʻolimalima ka pūʻali koa i ke awāwa ʻo Mākua, a he kālā hoʻokahi wale nō ka uku! ʻOiai nui ke kumu waiwai o ua hui nei, he hana kolohe a he hainā kēia i ka lāhui. Ahuwale ka hewa a me ka nānā ʻole o ka pūʻali koa i ka lāhui Hawaiʻi a me ka ʻāina. 

E like me nā wahi he nui hewahewa o ko Hawaiʻi pae ʻāina, ua ʻaihue ʻia kēia wahi e ka pūʻali koa. I kēia mau la, ke hoʻāʻo malū nei ke kiaʻāina a me ka pūʻali koa ʻAmelika e hoʻokō i kekahi palapala ʻaelike no ka hana mau ʻana o ka pūʻali koa ma kekahi mau wahi pana, e like me Mākua, Kahuku, Kawailoa-Poamoho, a me Pōhakuloa. I ka makahiki 2029, e pau ana nā ʻaelike hoʻolimalima o ua mau wahi pana nei. ʻO kēia palapala ʻaelike hou, he kū ʻole i ke kānāwai. Hoʻoweliweli mai ka pūʻali koa me ka ʻōlelo e hao a e kāʻili wale ʻia kēia mau ʻāina inā ʻaʻole hoʻokō ʻia kekahi ʻaelike ma ka hopena o ka makahiki nei. Ua noi ʻo Josh Green, ke kiaʻāina o ka Mokuʻāina noho hewa o Hawaiʻi, i ka pūʻali koa i ka $10 piliona mai ke aupuni federala i mea e kuʻakuʻai ai i nā palapala ʻae hoʻolimalima hou. Akā, i ka makahiki 2026 ana lākou e kūkākūkā ai e pili ana i kēia mau ʻāina, ʻoiai ua ʻōlelo mua ʻia ʻo ka hopena o ka makahiki nei ka palena pau.

ʻAʻole mākou aʻe minamina i ka puʻu kālā a ke aupuni. Ke hoʻāʻo nei lākou e kāʻili hou i kēia ʻāina no ka hana a ka pūʻali koa ʻAmelika. ʻO kēia hana ʻino, hahai ia i ke ala koʻiʻula a Kāne. Ke hoʻokananeʻo ke aupuni i ka uē ʻana o nā Hawaiʻi mai kinohi loa ā i kēia lā, e haʻalele ʻia ka pono maoli. ʻO kēia hana ʻino, he hana hoʻohemahema i ka ʻāina. Uoki nā hoʻolimalima hou o ka pūʻali koa. ʻAʻole pono kēia hana no ka mea ʻaʻole na lākou kēia ʻāina e alakaʻi! ʻAʻole i nā lima o ka Mokuʻāina ʻoehaʻa ke kuleana e hānai i kēia ʻāina, ʻaʻole hoʻi i nā lima o ka pūʻali koa ʻAmelika; na nā kānaka maoli nō ia.

Pehea kākou e mālama ai i kēia wahi no ka wā e hiki mai ana? Pehea kākou e hoʻomau ai i ka maʻemaʻe inā noho ka pūʻali koa ma Hawaiʻi nei? I kēia mau lā, aia ke ola mau ʻana o ka ʻāina i kona hoʻihoʻi ʻia ʻana i nā kānaka maoli. Mai hoʻokomo i ko kākou ʻāina i ka pākeke o ʻAmelika, ka mea nāna e hana hewa mau ana i nā Hawaiʻi mai ka wā kahiko. E paʻa ka ʻāina Hawaiʻi i ka poho lima o nā Hawaiʻi no nā kau a kau. 

No laila, e nā ʻilima o Oʻahu o Kakuhihewa, e nā pua kaulana o ko Hawaiʻi pae ʻāina, e kūpaʻa mau ma hope o ka ʻāina. E kūʻē i ka hana ʻino a ka pūʻali koa ʻAmelika a me ka Mokuʻāina noho hewa o Hawaiʻi. Mai hāʻawi pio i ka ʻāina i nā lima wiʻu. E hiʻipoi i kēia ʻāina no nā ʻōpio a e maliu aku i ka puana o kēia wahi pana nei.

Aloha ʻoukou a pau —

© Kahakukaʻalani Rios