Ka Ulu Hoi

kūpuna: “He Hawaiʻi au E ō mai e ka ʻĪ, ka Mahi, ka Palena, ke ēwe hānau hoʻi o ka ʻāina–ʻauhea wale mai nō ʻoukou. ʻAuhea kahi pupupu hale o ʻoukou? Aia paha i ka ʻāina hānau o kou ʻohana? Aia paha i kahi ʻāina ʻē? Mai ka piʻina a ka lā i Haʻehaʻe a i ka mole ʻolu o Lehua, auē ka ʻiliʻili ē i ka hoʻopuehu ʻia nei. Ke ʻapakau aku nei nā ʻohana ma nā ʻāina malihini.

I kēia mau lā, like nō nā keiki o nei ʻāina me nā ʻanoʻano i nele i ka ʻāina momona—pehea lākou e ulu aʻe ai inā ʻaʻole hiki iā lākou ke noho i ko lākou ʻāina ponoʻī?  Ma ka ʻāina hānau nei, loaʻa wale nō nā wahi kiʻekiʻe o nā hale, hāiki hoʻi o ka nohona, ma laila e noho ai. ʻOi aku ka piʻi ʻana aʻe o ka uku hoʻolimalima ma mua o ka uku hana. A no laila, hoʻopuehu liʻiliʻi ʻia aku ka lāhui e like me ke one i ka makani.

No ka Hawaiʻi, he waiwai nui kahi e noho ai ka ʻohana. ʻAʻole wale nō ia he kaupoku a he helu wahi. ʻAʻole wale nō ka ʻāina he waiwai e loaʻa mai ana–ʻo moʻokūʻauhau nō ia. ʻO ka ʻāina hoʻi ke kaula e hoʻopili ai kākou i ko kākou mau kūpuna a me ko kākou moʻolelo. Inā ʻoki ʻia ke kaula i ka haʻalele, moku ʻia hoʻi kekahi ʻāpana ʻano nui o kākou iho he Hawaiʻi–ʻo ia ka pili ʻohana. Ua ʻike leʻa ʻia e nā kūpuna kēia ʻoiaʻiʻo: he aliʻi ka ʻāina, he kauwā ke kanaka. I kēia mau lā, mō ka piko. Kau āhua ke kōlea, a uliuli ka umauma, hoʻi i Kahiki. Lele mai ka malihini, ʻai hamuhamu i ka momona o ka ʻāina, a haʻalele koke me ka nānā ʻole i nā kamaʻāina. ʻOiai, kaunihinihi nā ʻohana kūloko e ʻimi nei i ko lākou wahi ponoʻī.

Hōʻike pinepine ʻia ka pilikia o ka piʻipiʻi nui loa o nā hale ma nā helu—ke kumu kūʻai hale kūwaena, ka uku hoʻolimalima, ka pakeneka o ke kālā i loaʻa—akā, ʻaʻole hōʻike leʻa kēlā mau helu i ka moʻolelo piha. ʻAʻole hōʻike ʻia nā kūpuna e hiki ʻole iā lākou ke uku no ka hale o lākou i noho ai mai ka wā kamaliʻi mai. ʻAʻole hōʻike ʻia nā ʻohana e noho pū i kekahi wahi liʻiliʻi i mea e noho kokoke mau ai i ko lākou mole. ʻAʻole hōʻike ʻia ka ʻeha o ke keiki e ulu ana i kahi mamao mai kona ʻāina kupuna aku, ua noho kaʻawale aku i ka ua, ka makani, a me ka lepo. He ʻiʻini nō e mālama i ka waiwai o ka ʻohana, a he ʻimina nō. ʻAʻole ka hoʻāʻo ʻole ʻo ka pilikia. Akā naʻe, ʻo ka pilikia nō, he ʻōnaehana ia e mahalo nui ʻia aku ai ka loaʻa ma mua o nā mea ʻē aʻe a pau.

Hoʻomanaʻo au i ke mele ʻo Kulāiwi a me kona ʻōlelo hoʻolauna i haku ʻia e Larry Kimura:

Mai kinohi mai a i kēia wā ʻānō, ʻO Hawaiʻi a puni ʻo ia kuʻu ʻāina. I laila e moe mai nei nā iwi o koʻu mau kūpuna.

He ʻoiaʻiʻo nō: ʻo Hawaiʻi ko kākou ʻāina hānau, no ka mea, ma ʻaneʻi e paʻa ai nā iwi a me nā moʻolelo o nā kūpuna. He kūkala kēia mele e hōʻike ana i ka paʻa o ka lāhui i ka ʻāina a me ka hiki ʻole i kekahi mea ke hoʻokaʻawale i nā kānaka. Nīnau ʻia ke mele, "I hea lā kou māhele ʻāina?” ʻAʻole nō pili ka pane i ka waiwai, akā pili ia i ke ʻano lāhui: “ʻAʻohe mea nāna e kūʻai i ke ēwe o kuʻu mau iwi.” He manaʻo nui ia o ke koʻikoʻi i kēia mau lā, no ka mea, ua kaʻaʻowē ka nui o kākou i ka haʻalele ʻana aku i ka pae ʻāina nei i hānai mua ʻia ai. Akā naʻe, ʻoiai ke hoʻoweliweli ʻia ka pili o ke kino i ka ʻāina, e mau ana ka pili i loko o ka naʻau. Paʻa nō ke aloha ʻāina i ka naʻau, ʻaʻole wale nō ma ka lima.

Kaumaha loa kēia manaʻo ʻoiaʻiʻo: he kuleana ko kākou i kēia ʻāina. Ma ka hopena o ke mele ʻo Kulāiwi, ʻōlelo ʻia, “Ke kuleana o ka ʻōiwi, ʻo ka ʻī ma kāna ʻōlelo, he Hawaiʻi au mau a mau.” He kūkala ia i ka haʻaheo a me ke kuleana. Hoʻomanaʻo mai ia iā kākou i ka pono o kākou e hoʻomau ai i ke ʻano Hawaiʻi ma o ke ola a me ka ʻōlelo, ʻaʻole wale nō i ka noʻonoʻo. ʻO ka hukihuki e noho mau ai kākou ma Hawaiʻi nei, ʻo ia hoʻi ka pāʻumeʻume n ka mau ʻana o ke ʻano Hawaiʻi—kā kākou ʻōlelo ʻana i kā kākou ʻōlelo makuahine, ka mālama pono ʻana i ko kākou ʻāina, a me ka hoʻoili ʻana aku i ko kākou mau moʻolelo ponoʻī no ka ʻike ʻana o nā keiki i ko lākou mole.

Inā like nā keiki me nā ʻanoʻano, na mākou, na nā mākua, nā kūpuna hoʻi, e lilo i ʻāina momona nāna e mālama iā lākou. Na mākou e hānai iā lākou i ke aloha, a hoʻopalekana aku hoʻi i ka ʻāina e hoʻokahua ai kākou, i ʻole e kūʻai ʻia aku ai i kahi malihini. ʻAʻole hiki i ka ʻanoʻano ke ola a ulu maikaʻi i kahi i ʻoi ai ka liʻiliʻi. ʻAʻole hoʻi hiki iā ia ke ulu ke huki ʻia mai kona ʻāina hānau mai.

Pili ʻole wale nō kēia pōpilikia o ka nohona Hawaiʻi i ke kālā—pili nō hoʻi i ke ʻano Hawaiʻi. Hoʻomanaʻo ke mele ʻo Kulāiwi iā kākou, ʻaʻole ke ʻano Hawaiʻi kekahi mea i hiki ke kūʻai ʻia aku a kūʻai ʻia mai. Ola mau kēia ʻāina hānau pūlama ʻia o kākou ma o ko kākou kuleana ʻo ka hoʻomanaʻo ʻana, ka ʻōlelo ʻana, a me ke kūpaʻa ʻana. No ka holomua maikaʻi o nā keiki, e mau ana kākou i ka ulu ʻana–kanu ʻia i ka ʻoiaʻiʻo o nā kūpuna: “He Hawaiʻi au mau a mau.”

© Puaʻala Wakinekona