Ka Ulu Hoi

Ma ka lā ʻumi kūmākolu o Kepakemapa au i ʻaimaka iho ai i ka niu ma ka loko iʻa ʻo Kalauhaʻihaʻi i ke ahupuaʻa ʻo Niu. ʻO ke kinai ihola nō ia o ka makewai ke pā mai ka wai niu i ka puʻumoni. Maʻalahi nō ka māihi ʻana i ka niu haohao i momona iho i kona ulu ʻana. ʻO ke kau aʻela nō ia o ko mākou manaʻo i kēia mele:

Na wai, na wai nō ʻoe aʻe pakele aku, pakele aku

I ka wai, ka wai o ka niu, o ka niu haohao, niu haohao

He maʻū, maʻū, maʻū i ka puʻu ke moni

Kala loa aku nō koʻu ʻai ʻana i ka niu ma mua o kēlā lā pōmaikaʻi aʻu i ʻai niu ai no ka mea ke luku ʻia nei nā niu ma ka hulina komohana, ʻo ia kahi aʻu i hānai ʻia ai. ʻO ka hopena o kēia pilikia ʻo ka make ʻana o ka niu, ʻo ka nele i ka wai ʻole, ka nele i ka ʻono ʻole, a me ka nele i ka momona ʻole. ʻO kēia pilikia i noho ʻē i Hawaiʻi no nā makahiki he ʻumi kūmākolu ʻo ka mū ʻai niu, ʻo ia hoʻi ke Coconut Rhinoceros Beetle, (CRB). E make ana nā kumu niu, a ʻo ka lupalupa akula nō ia o nā mū. E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e nā kānaka ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi, ʻauhea ʻoukou? E hoʻolono mai i kēia moʻolelo.

ʻOi aku ke koʻikoʻi o kēia pilikia ma ka hulina komohana o ka mokupuni ʻo Oʻahu no laila ʻo Waiʻanae a me ʻEwa nā moku me ka hapa nunui loa o nā kumu niu i make. He pale hāliʻi moena ia mau mū e waiho nei ma luna o kēia mau moku. Iaʻu e hoʻi aku ai i koʻu ʻāina hānau, ʻike ʻia nō ka nānawaū o ka niu, ua mōakākā nō hoʻi. Auē nō hoʻi ē! Ua pau nā lau niu i ka hoʻonuʻu ʻia e nā mū.  E ʻikemaka ʻia nā pilikia, ʻo ia hoʻi ka nāhae ʻana o nā lau a i ʻole ka nalowale ʻana o nā lau mai ke oho o ke kumu me he mea lā ua kūkulu nā lau hae i kalaunu kapakahi ma ka wēlau o ka niu. He aloha ʻino nō! Ua pāhā a ʻoi aku paha ka ʻeha o nā kama o Waiʻanae, ʻo ka mamae ʻana o ke olakino o ka niu ke kumu. 

ʻO ka niu ʻo kekahi mea kikoʻī i kaulana ai ʻo Waiʻanae. Ua laha loa ka niu i ia moku. He mau mele, he mau moʻolelo i pili i kēia mau kumu niu. Eia kekahi ua lawe mua ʻia mai kēia wahi kumu i ke one o ko kākou pae ʻāina e kekahi aliʻi kāne mai Kahiki, e Pōkaʻī. Ua kanu ʻo ia i kāna ulu niu i kapa ʻia ka Ulu Niu o Pōkaʻī a laila ua lilo ka ulu niu holoʻokoʻa i kumuwaiwai no nā mea pono a i wahi hoʻomalu ma muli o ka māhuahua ʻana o ia ulu niu. I kēia wā, ua hoʻomanaʻo ʻia kēia ulu niu ma loko o kekahi mele a kēia wahi mea kākau i hoʻoheno iho ai penei:

Aloha ʻia ʻo Waiʻanae

He malu i ka ulu niu

(ʻO) ka ulu niu kaulana ʻo Pōkaʻī

He nani ke ʻike aku. 

E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e nā poʻe ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi a pau, ʻauhea ʻoukou? Ua ʻikemaka like ʻia?

E nānā aku kākou, he mau ala i maopopo iki no ka pakele ʻana i ka mū ʻai niu. Eia nā ala e kau ai ka noʻonoʻo. He mau mea maikaʻi a he mau mea hemahema ko nā haʻina pākahi. ʻO kekahi haʻina ʻo ke ʻō ʻana i ka niu e ola nei. He maikaʻi ia no ka hiki ke hana i nā niu a pau a me ka liʻiliʻi o nā pilikia o nā mea kanu i puni ai  ka niu. Akā naʻe he hana kūlolohili nō, he hana koʻikoʻi nō, he hana pipiʻi nō, he hana wale nō ia no ka heluna nunui o nā niu a aia a ka pau ʻana ka mū i kona ʻai ʻana i ka niu. Eia kekahi, no ka makahiki piha ma hope o ke ʻō ʻana i ke kumu niu, hiki ʻole ke ʻai ʻia ka hua niu. Aloha ʻino nō. ʻO ka ninini ʻana i nā kemikala i ka lepo ʻo kekahi ala pakele. He maikaʻi ia no ka maʻalahi a me ke emi ʻaa o ke kālā akā naʻe he hana wale ia no ka heluna nunui o nā niu, ʻaʻole no ke kumu niu hoʻokahi wale nō a aia a ka pau ʻana o nā mū i kona ʻai ʻana i ka niu. ʻAʻole e make nā mū ke pā wale i ke kemikala, ʻo ke ola ʻana o nā kemikala i loko o ka mū ʻo ia ke kō pono ʻana. Eia hoʻi, ʻaʻole hiki ke ʻai ʻia ka hua o ka niu. Aloha ʻino nō. He haʻina ʻokoʻa ka puhi ʻana i nā kemikala ʻē aʻe i ke oho o ke kumu niu. He maikaʻi ia no ka hopena wikiwiki, ka loli liʻiliʻi ʻana o nā mea kanu e ulu ana ma kahi o ka niu, a me nā koho paʻupopo (organic) akā naʻe he koina ke komo ʻana o nā kemikala i ke oho o ka niu.. E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e ka poʻe ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi a pau, ʻauhea ʻoukou? E ala mai nō kākou!

ʻAe, he mau wehena no kākou e hana ai akā ʻo ka haʻina alakaʻi ʻo ia nā kemikala.ʻAʻole naʻe kēia ala i paʻa i ka lehulehu. ʻAʻole ia he mea maopopo leʻa i ka lehulehu. E kulu ana paha kēia mau kemikala i nā aʻa o nā mea kanu ʻē aʻe a make ua mau mea kanu nei. He mea weliweli nō ia inā mahi ʻia nā mea kanu Hawaiʻi ma kahi o nā niu i kikī ʻia i nā kemikala. Ua emi ʻē nā mea kanu Hawaiʻi, no laila e hōʻole kākou i kēia emi hou ʻana. Aia ka pono ʻo ka hana me ka ʻole o ke kemikala. Mai kaukaʻi wale iho ʻoukou i nā kemikala i mea e hoʻopakele ai i nā niu. E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e ka poʻe ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi a pau, ʻauhea ʻoukou? Pehea lā kākou e hoʻomaka ai? 

Ma Ulu Aʻe Learning Center e hoʻāʻo ʻia nei kekahi ala ʻokoʻa me ke kemikala ʻole ʻo ia hoʻi ka wahī ʻia ʻana o ka nae a puni ke kumu niu. He ala ʻokoʻa kēia a he ala kaulana nō. He maikaʻi ia no ka ʻole o ke kemikala, ka hei ʻana o ka mū, a me ka malu ʻana o ke kumu akā naʻe he hana koʻikoʻi nō ka wahī hou ʻana i nā lau hou i ke oho niu i kēlā i kēia mahina pālua a he koina ka hoʻopuni ʻia ʻana o ka nae i ke oho. Ke hoʻāʻo ʻia nei kēia hana ma Ulu Aʻe Learning Center i Honouliuli a ua hopu ʻia nō kekahi mau mū. Ua wahī ʻia hoʻi ka nae a puni ke kumu niu hou a lākou i kanu ʻia ma Puʻuokapolei. Ua hōʻoia ʻia nō kēia mau ala ma ke ʻano he mea pepehi mū a he mea hopu mū. Ke hana pū nei nō hoʻi ka hui kaiāulu ʻo Niu Now i mea e hoʻōla hou ai i ka pilina o ke kumu niu me nā ulu niu a me ka lehulehu. He mau kīhāpai niu kā lākou no ka ulu ʻana o ka niu. He hana kiaʻi nō ia i kēia mau lā. He mau laʻana nō kēia mau hui a me kā lākou hana no ke kākoʻo ʻana i ke ola o ka niu. E kapa ʻia paha kēia mau hana ma ke ʻano he hana kiaʻi no ka mea ke loli nei ka pilikia, ke loli hoʻi nei ka hana pono o nā kiaʻi. E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e ka poʻe ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi a pau, ʻauhea ʻoukou? Eia nō nā ala!

He maʻi ahulau ia mū lapuwale, aia nō ke luku aku nei, ke hoʻoneoneo aku nei, ke hao wale aku nei, ke ʻai humuhumu aku nei hoʻi i kēia mau wahi kumu. I kauwahi manaʻo o kēia mea kākau, ʻo ka mea nui ʻo ke ola pono ʻana o ka niu. He wā hou nō kēia. I ka ili ʻana o nā pilikia hou, ʻo kā kākou kiaʻi akula nō ia ma o nā ala hou no ka pono o ka ʻāina a me ka pono o nā kānaka Hawaiʻi. He kuleana kēia, ʻo ia ke kiaʻi ʻana i nā mea Hawaiʻi a pau no nā mamo like ʻole a mau loa. ʻAʻole kākou e hōʻalo i kēia pilikia ma muli o ka nunui o ka pilikia mū ʻai niu a me kona ulu ʻana. Inā ʻaʻole holo pono kēia mau hana hoʻopakele no nā niu a pau, e kanu aku i kekahi niu hou! E ʻimi aku kākou a pau i ala ʻē aʻe e kākoʻo ai. He kākoʻo ka hoʻomanaʻo ʻana i ka ʻike niu waiwai, he kākoʻo ka hoʻohana ʻana i nā mahele niu a pau, he kākoʻo ke kiaʻi ʻana i ka niu ma o ua mau hana nei, he kākoʻo ke kanu ʻana i nā niu hou, a pēlā aku nō. ʻO ke kākoʻo ʻana ʻo ia ka lanakila. E nā aloha ʻāina, e nā mahiʻai, e ka poʻe ʻepekema, e nā kānaka Hawaiʻi a pau, aia kou kuleana i ka ʻāina mai ke aʻa niu a ke kino o ke kumu, mai nā lau lewalewa a hiki i ke oho o ke kumu niu kiʻekiʻe loa. Na wai, na wai nō ʻoe aʻe pakele aku, pakele aku?

© Kealohapauʻoleakukū Silva