Ka Ulu Hoi 9.2

Hui e na kanaka maoli mai Hawaii-nui-a-Keawe a Kauai-o-Manokalanipo! E nana kakou i ko kakou one hanau ame ke kai. Lepo ka aina? Lepo ke kai? Lepo no paha keia mau wahi i na ano opala like ole i hoolei wale ia. E nana i ka kakou hana ma ka aina – nana e hoololi ana i ke ola o ke kai. Ina hewa o uka, ino ana o kai. E malama aina i mea e malama kai ai. E nana kakou i ka olelo noeau: Ke lepo ke kumu wai, e huai ana ka lepo i kai.

I keia kau 2009 o ka Aha Olelo, ua hakuia ae la kekahi bila e na Lunamakaainana Nishimoto laua o Takai no ke kukuluia ana o kekahi kahua hoolako uila nukelea, oia hoi, ka House Bill No.1. Nui ka pilikia e kupu mai i ke kukulu ana i keia ano kahua hoolako uila. He au nele keia no ka Mokuaina o Hawaii nei, a he mea pipii no ka hookumu ana i keia uila hou o ka aina. I mea e kukuluia'i ia hale, pono e loaa kekahi wahi nui, aka, aohe aina neoneo i Hawaii nei! A, oiai hoololi ua kahua nei i ka uranium a loaa ka uila, ina kukuluia nohoi, e kakomoia mai ana ka uranium a kapukaia ka opala uranium. He pono anei keia no Hawaii?

I Hawaii nei, hoohanaia ka wahie i eliia mai ka honua mai, a pilikia auanei kakou i ia ano wahie kekahi. Laweia mai ka wahie e na moku mai na aina e ae mai. Mamuli o ka pau koke ana o ka wahie, manuka ka pii ana o ke kumu kuai o ia mea. A mamuli o ka nui hewahewa o na kaa, na mea uila, na hale hana, na mokulele, a pela aku, pii nohoi ke kumu kuai o ke kakalina. E akahele kakou i ko kakou kaukoo ana i ka wahie i eliia mai ka honua mai. Hui pu ka hoohanaia ana o ka wahie i ke karabona i ka honua nei a puni, a loaa mai ka greenhouse effect. Pilikia koke ka honua i keia mau hana no ka mea pii ka wela o ka honua.

Olelo na mea imi naauao, maemae no ka uila nukelea, nolaila, aole e pilikia ana ka honua e like me ka pilikia i loaa i ke puhi kalepona. Aohe kalepona i kuuia e like me ko na kaa a pela wale aku. A e malamaia ana ke kala o ka Mokuaina ma o ke kakomo ana i ka uranium, ka mea nona keia ano uila. Oi aku ka pipii o ke kakomo ana i ka wahie mamua o ke kakomo ana i ka uranium, a oia ka mea a ka House Bill No. 1 e kakoo nei. Wahi a ia pila, maa o Hawaii i ka uila nukelea ma na moku ma Puuloa. Eia kekahi, ma ke kahua hoolako uila e loaa mai ai na oihana hou no ka poe. Oi aku no ka uila e loaa ana ma o ka uranium, a hoolakoia no i ka lehulehu o Hawaii nei.

Aka, ina kukuluia keia ano kahua, e imi ana ka Aha Olelo a i ole kekahi hui e ae i kahi nui e noho ai ke kahua hoolako uila nukelea. Aka nae, aohe wahi o Hawaii e kukulu ai i ia kahua! Nui ke kala e pono ai no ke kukulu ana a liilii nae ke kala o ka Mokuaina. Oiai nui ia kahua, olelo e ia loaa ka uila keu, aka, ina hiki ke kakoo i ka lehulehu a nui, ma anei mai ana na malihini he nui hewahewa mai na aina e mai. Piha no ka pae aina o Hawaii! No ka nui malihini, paakiki mau ka hookumu aupuni ame ka hooulu lahui o Hawaii!

E kui lua hoi ka pilihua, no ka mea he uila nohoi keia e mai ai ko kakou mau kino, ina aole malamaia ka uranium me ke kupono. Nolaila, ke noho oe i kahi kokoke i ke kahua hoolako uila nukelea, e pilikia ana ke olakino. He mea poino nohoi ka uranium no ke kai.Pehea ka pilikia ina loaa ka ulia ma ka moana i ke kakomo a i ole ke kapuka ana? E haumia ana no ke kai i ka uranium. Ke lepo ke kumu wai, e huai ana ka lepo i kai.

Ma Pearl Harbor Naval Shipyard IMF, kahi e hoohanaia'i ka uila nukelea, nui na lula maluhia. I ka hoohana ana i ka uranium, komo pono na limahana i ka lole manoanoa i mea e pale ai i ka radiation. O ka radiation ke ano o ka hana e loaa ai ka uila mai ka uranium mai. Akamai loa ke kanaka i ka hoohana ana i ka uranium. E pa ili ole ka uranium o hoino i ke olakino o ke kanaka e hoohana ana i ia mea. Ina koho kakou e kaukai aku i ka uila nukelea, penei ana na lima hana apau o ia kahua hoolako uila, ea?

Ma Aotearoa, ua haku aku la ke aupuni i kanawai no ka hoohana ole ana i ka uila nukelea. Malalo o ka New Zealand Nuclear Free Zone, Disarmament, and Arms Control Act 1987, aole aeia na moku, na mokulele, ame na kaa e hoohana i ka uila nukelea e hookokoke i ia aina, a kapu ke kukuluia ana o kela me keia mau mea nukelea e like me ke kahua hoolako uila nukelea ame na mea kaua nukelea. Kapu ka papa lani, ka aina, ame ka moana no na mea e hoohana i ka uila nukelea. Manao ke aupuni he ino no ia. He mea nui no ko kakou ike ana i keia papa ana no ka mea aole aeia na moku uila nukeleae kaalo i ko lakou aina mamuli o keia kanawai. O Aotearoa, oia ka lahui hookahi i ka honua holookoa e papa ana i ka uila nukelea ma ko lakou aina. Oiai he ohana lakou ala no kakou, e hana like paha kakou.

A he mau koho ko kakou! E aponoia paha na bila i mea e hoohana ai i ka uila holomau e laa kai loaa i ka nalu ame ka i loaa i ka makani. No kela me keia ninau, nui lehulehu ka manao e hoopaapaa ai kanaka, nolaila, aole e piha ana ka naau o kela me keia kanaka i ka hauoli. E aelike nae kakou. Ma Maui, hoohanaia ka wili makani e loaa ai ka uila, aka, hoohalahala ka poe no ka ikena i uka. He oiaio no, aka pehea kakou e holomua ai? Aia a hana pu ka poe Hawaii maoli ame ka poe imi naauao, holomua kakou me ke kupono.

E hiki mai ana ka wa e holomua ai a lilo kakou i mau paionia no ka uila hou! Nui ke akamai o ko kakou mau kupuna. Akamai lakou i ka apo ana i ka mana o ka nalu ame ka makani no ko lakou hookele ana i Polenesia holookoa. E hoike kakou i ka honua i ko kakou naauao kahiko ame ka naauao hou. E lilo paha ia i kokua no ka hookumu aupuni hou ame ka hooulu lahui hou!