Ka Ulu Hoi 9.2

Aloha mai kakou e na hoa maluhia i ka olelo makuahine. Ke noho oluolu mai nei kakou ma Hawaii, aohe pilikia nui o ko kakou nohona. Aka nae, ua ike wau i kekahi poe e noho nei i ke ano okoa ma Honolulu nei. O ka mea e hooluliluli i ka puuwai ka hoopuka ana aku i keia moolelo. Ke pilikia mai nei ka nohona ma ia wahi, a malama ole ke aupuni i ko ia poe nohona. I kakau nei wau i wehewehe i kahi o Maunalaha i mea e kamaaina ai oukou i keia wahi waiwai. No ka mea, he pono ka hoomalu ame ke kokua ana a ke aupuni i ka nohona o ka poe o Maunalaha.

Aia ma Honolulu nei, i kahi kokoke i ke kula o Halau Ku Mana ame ke alahele o Maunalaha mauka o Makiki, he ahupuaa o Opu, kahi o ka poe o Maunalaha e noho mai nei. I ka makahiki 1831, ua pii ke kauka laau Kelemania o Meyen i ka mauna o Kakea, he ekolu puu e ku ana i Ualakaa ame kahi i kapaia o Makiki Round Top. Alaila, kai iho la oia i ke awawa o Makiki, a hai mai la oia no "na hale o na kanaka maoli…mahuahua ka heluna kanaka." I ia wa, ua hana ka poe i na pono pohaku i kakoo i ko lakou lawaia ana. Ma keia wahi, ke noho mai nei na mamo a na kanaka maoli i ola ma ko Kamehameha III wa. Noho paa mai la o Kamehameha III, ke alii o Keawehano, ame ko laua mau koa malaila mai ia wa a hiki i ke au nei. Olelo mai la o Pukui, mauka o Maunalaha, ke noho mai nei kekahi pohaku. Kaheaia ua pohaku ma ka inoa o Anianiku. I aila o Kamapuaa i hikiiia'i ma kahi moolelo kahiko.

I keia wa, he aina aupuni o Maunalaha, a uku ka poe o Maunalaha i ke aupuni o Hawaii no ka noho ana i ia aina. Ma ka pepa aelike hoolimalima, aeia ka poe e noho malaila mai ka makahiki 1985 a hiki i Nowemapa i ka MH 2048. Ina lakou e haalele i keia wahi, e hoi ole lakou e noho ai. A aole nee kekahi poe hou e noho malaila. Mahope o ka MH 2048 nae, aole no paha e noho kekahi poe malaila.

Ke hoomaluia nei ka nohona o ko Maunalaha e ka Act 225. Aka, e kuka kamailio hou lakou me ka Board of Land and Natural Resources no ke kala hoolimalima i ka MH 2008 ame ka MH 2028. I keia manawa, ke uku nei ka poe o Maunalaha he 120 kala i ka makahiki. Aka, e hoopii no paha ke aupuni i ke kala he 480. Emi ka hoolimalima no ka poe o Maunalaha, aka, he mau poe kupuna lakou. Loaa ia lakou ka uku hoomau, a he ilihune ia poe. A aole paha e malama ana ke aupuni i ia wahi ame ko ka poe nohona, nolaila, paio ka poe i ka pii ana o ka uku hoolimalima.

He mau pilikia ko keia wahi, e laa hoi ka hehee ame ka aai. Kukuluia na hale he nui ma ka papali a i ole i kahi kokoke i ke kahawai o Maunalaha. I ka makahiki 2006, ua halana ke kahawai o Maunalaha, a lukuia ka uapo. Nui loa na hale i hoinoinoia e ka wai halana. Aka nae, aole kokua ke aupuni i ka poe o Maunalaha. Oiai e hoao ai ka poe i ke kukulu ana a i ole ke kukulu hou ana i kekahi hale mamuli o ka poino, kaupalena ke aupuni ia lakou. M muli o ia palena, ekolu wale no hale i kukulu hou ia ma Maunalaha mai ka MH 1995 a hiki i ka MH 2000. Manao iho ka poe o Maunalaha, makemake ke aupuni e pau lakou i ka haalele ia Maunalaha, no ka mea, aole hiki ke noho i na hale kolopupu.

Ma Maunalaha, pilikia no ka nohona o ka poe. Ma ka hoohalikelike ana me ko kakou nohona, ano okoa ko lakou nohona. Aole i kukuluia a i ole pahonohonoia na pono lako nohona o ka poe o Maunalaha no 25 makahiki. He alanui laiki loa wale no ma ke awawa, aole ke alanui he kimeki, a he hookahi alanui. Aole loaa ka uila ma ke alanui, nolaila nui na hale e hoohana i ka pahu uila. Ua hana malu ka poe o Maunalaha e kukulu ai i auwai lawe ino, no ka mea, aole kukuluia ka auwai e ke aupuni a i keia mau la. Akahi no a hanaia he auwai lawe ino no ka poe o Maunalaha, aka, aole hoohanaia, no ka mea, e uku lakou i ke kala e holo ai ka wai ilaila.

Hai aku ke aupuni i ka poe o Maunalaha na lakou no e malama i ko lakou nohona ame kahi o Maunalaha, a koiia ka loaa ana o ka inikua pau ahi ame na ano inikua e ae no ka hale. He koi hoolimalima kela e noho ai lakou ma Maunalaha. Aka nae hoole na hui inikua i ka poe o Maunalaha mamuli o ka nui pilikia o keia wahi ame ko lakou mau hale. Hai aku ke aupuni ia lakou, ina aole e hahai i ka lula, aole hiki ke noho ilaila. Aka nae, aohe piula wai o Maunalaha, a aole hiki i ke kaa kinai ahi ke holo i uka o Maunalaha mamuli o ke alanui laiki loa. Hookuikui ko ke aupuni olelo. Makemake ke aupuni e kipaku i keia poe mai Maunalaha aku?

I ka wa kahiko a i keia manawa, nui ka poe Hawaii i kipakuia mai ko lakou aina hanau. Ua hoike o Maunalaha i kekahi pilikia o ke kaiaulu Hawaii. Ina hoomalu ole ke aupuni i keia poe Hawaii, o wai ke malama ia lakou? E noonoo pono ke aupuni i hana e kokua ai i ka poe o Maunalaha i mea e pomaikai ai ko lakou nohona e like me ko kakou nohona.