Ka Ulu Hoi 8.9

I ka la 6 o Kepakemapa nei i hui ai na haumana a me na kumu olelo Hawaii malalo o ka malu o ka Ua Tuahine ame ka Halau o Haumea no ka nanea pu ana i ka moolelo, ka hanakeaka, ame ke mele o ka Hawaii. Kapaia keia hanana o "Ka Ui o Manoa" no ka nani o ka olelo kanaka i hoikeia i ia po.

Ekolu papa i komo like mai i ka hana maikai – o ka papa kaao a Kumu Kaliko Baker, ka papa hanakeaka a Kumu Hailiopua Baker, ame ka papa mele a Kumu Keawe Lopes. Ua ane like paha ka pahuhopu o nei papahana me ko Mukiki Wai, me ka hookuku olelo Hawaii e malamaia i kela me keia Mei. O ia pahuhopu ka hoolaha ana aku i ka olelo Hawaii ma na wahi like ole, aole wale no ma ka papa olelo, ame ka hui pu ana o na kanaka ma o ka olelo makuahine a kakou. Hoomakaukauia a makaukau keia poe haumana no ke ku ana iluna e hoike mai ai i ka noeau i hele a maa ia lakou. A, o ka mahalo aku la no ia o ka lehulehu.

O ka mua i ikeia, oia hoi na haumana o ka papa kaao, ka poe nana i hai moolelo mai no kahi Kamapuaa. Aole o kana mai ka wiwoole o ua mau hai moolelo nei i ke ku ana mai imua o ka lehulehu. Eia kekahi, oiai aole i aeia na ipu leo no lakou, aia ka pono o ke kukala ana mai i ka olelo me ka leo nui, i loheia e ko hope o ka hale. E ka mea heluhelu, aole hoi keia o kahi hana i maa i na kupuna o kakou? Oia paha ke ano o ka hai olelo ana imua o ka lehulehu; ina loaa a loaa ole paha he ipu leo, o ka ikaika o ka leo ame ka eleu o ke kino paha kai mahalo nui ia.

A pau ia, o ka lilo koke no ia o ua halau la i halau hanakeaka, kahi i hoike mua ia ai ka hanakeaka no Pele me Lohiau. Kapaia keia mahele pokole o ia moolelo kaulana o "He Kiina na ka Moe," a hanaia e ka papa hanakeaka o ke kulanui nei. Hoomaka no me ka moe ana iho o Pele i Puna, kahi i kiaiia ai kona kino e ke kaikaina, e Hiiakaikapoliopele. I loa no a kau ka hiamoe maluna ona, kiiia mai la ka uhane o ua o Pele nei e ke kani hone a ka hula pahu. Hahai aku la oia nei i ia leo umeume o ka hula, a loaa auanei o Lohiau i Haena, Kauai. Malaila no paha ka hoihoi o keia moolelo pokole ame ka hanakeaka kekahi. Hu ae la ka aka o ke anaina, kani hoi ka uhu i ka lohe ana aku i ka haihai olelo a Pele me Lohiau, a kau no paha ka weli i ka ike ana i na wahine moo o Kauai. I ko Pele uhane i hoi ai i ke kino e moe mai ana ma Puna, kani like ka leo o ke anaina, aue, aole i lawa. Me he la o ka miki ai wale no keia, a hiki mai la na hoaaloha, o Keolohaka laua o Hanale.

O ke kolu o na wehi i lei aku i ka poe olelo Hawaii i ia ahiahi, he wehi ia o ke mele Hawaii. Alakaiia na haumana o ka papa mele 284 e ka lakou kumu no ka hoike ana mai i ke mele ame ka hula i kaulana ai o Hawaii nei. Nui ke akamai o Mahuilani me Kaohilani i ko lakou hula ana mai, a nahenahe wale no na mele i pa oluolu ai ka pepeiao. Aia nae ka nui o ka waiwai ame ka hoihoi i ka hiki i kela me keia haumana ke ku mai a wehewehe mai i ka manao o na mele i aoia e lakou. He ui mai hoi kau.

Nolaila, e ka hoa olelo Hawaii, e makaala no kakou i ka oili ana mai o keia ano hana i keia kau ae, o hala koke ka Puulena. O keia lei e kahiko ai kakou, oia hoi ka olelo makuahine, he wehi no ia e lei kau, lei hooilo ai.