Ka Ulu Hoi 8.9

Auhea oukou e na haumana palaualelo ma na papa olelo Hawaii? O oukou na mea e hoopuka wale i ka olelo namunamu e pili ana i na haawina ame ke ano o ke ao ana. Lohe wau i na ninau puwaawaa ma ka papa i hoopukaia e keia ano haumana. He oiaio no keia mau ninau a'u e hoike aku ai i ka moolelo nei. E lakou nei e na mea uhiuhi, eia kekahi mau pane i na olelo ano ole a oukou e mokimoki ai.

Wahi a ka haakei:
"E ke kumu, no ke aha mai kakou e hoohana ai i ke kahako ame ka okina? Aole i hoohanaia ia mau mea i ka wa kahiko, a aohe waiwai."

E na haumana i hoopuka i keia ninau laha, na oukou ke kuleana e ana ai i ka waiwai ame ka ole ona hana a ke kumu e ao ai? O oe ke kumu? Aole paha, ea? Aole paakiki ka hookomo ana i na kahako ame na okina a aole e kahe ana ka hou, nolaila, mai namunamu e ka haumana moloa. Ao mai kakou i ka pela ana i na huaolelo me na kaha kupono, no ka mea, aole ka olelo Hawaii o ka kakou olelo mua a he mea hoomaalahi ia e kokua mai ai ia kakou i ka heluhelu ana. Like ke kani ana o na hua olelo me ka pelaia ana me na kaha kupono. Aia a wali kau olelo ana, a hiki ia oe ke pela pololei i na huaolelo like ole, aia ia oe ka hookomo ana ame ka ole i na kaha pono. Aka nae, i kuu wahi manao, ina niele oe i ka ninau ku ana penei, aole ka olelo pahee o kau pahuhopu. Aue nohoi e!

Wahi a ka neno pakike:
"E ke kumu, no ke aha mai kakou e hoolohe ai i na manaleo? Ua pau ke ano o ka lakou olelo ana."

E ka haumana, hiki ia kakou apau ke olelo Hawaii mamuli o na manaleo, no ka lakou ao ana mai ia kakou. Ina pau ka olelo a na manaleo, pehea kakou e ao ai? Oiai aole hiki ke maopopo ia oe, e ka haumana, ka olelo ana a ka manaleo, nui ka mahalo a ka lehulehu haumana no na manaleo ame ka lakou kokua ana mai ia makou ma ka olelo ana. Malia paha he manaleo oe, e ka haumana, he manaleo ma ka hikapalale. Aue nohoi e!

A, wahi a Waawaaiki-naaupo:
"E ke kumu, no ke aha mai kakou e hoohana ai i na huaolelo "kaikuaana," "kaikaina," "kaikuahine," a me "kaikunane?" Aole au ma ka hale mua, a pau ke ano o kela mau pilina ohana. Lawa kupono na huaolelo "tita" ame "palala."

E ka haumana, aole i maopopo iau o oe ka Pelekikena o ke Komike no na huaolelo hou a nau no i haku i ka puke Mamaka Kaiao. Aole ia o kau kuleana, oia hoi, ka hooholo ana i na huaolelo a kakou e hoohana ai. He haumana wale no oe. Malama kakou i ia mau huaolelo kahiko, no ka mea, aia ia mau hua olelo ma ke kahua o ka kakou olelo. Aia no a hoololi oe i kau noonoo ana a hoohawaii paha, e maikai ana kau olelo ana. Oiai aole hiki ke maopopo ia oe ka mea e okoa ai ke "kaikaina" ame ke "kaikuaana," aole ia he kumu no ke kapae ana i ka huaolelo. E ka haumana, eia kekahi huaolelo kupono e hoohana ai: manoanoa! Aole no ia o kahi o keia kula nui. Aue nohoi e!

E na haumana kupono, hele mai kakou i ke kula no ke ao ana mamuli o ko kakou eleu ame ka hoihoi i ka olelo Hawaii. Aka, alaiia nae ka kakou ao ana e ka niele ana o na haumana waawaa. O ia mau mea a'u i lohe ai ma ka papa, he mau ninau kela e hoonaue ana paha i ke kahua o ka olelo Hawaii. Naha ke kahua o na haumana i malama ole i na huaolelo, ke ano o ka manaleo, ame ke kakau ana. Naha ke kahua o ka hale, o ka palahuli no ia. Nolaila, e na haumana moloa i namunamu wale mai la, e oluolu, e haalele i na papa olelo Hawaii. He wahi maluhia a hoihoi ia. Mai hoinoino i ka malu nani o na papa olelo Hawaii.