I ka wa kahiko, o ka poe apau, oia no na kupa o ka aina, he mau kanaka Hawaii. He kanaka Hawaii kela kupuna keia kupuna. He kanaka Hawaii kela makua keia makua. He kanaka Hawaii kela opio keia opio. He kanaka Hawaii kela keiki keia keiki.
I ka hiki honua ana o na kupa o ka aina e, oia ke kumu no ka lukuia ana o na kupa Hawaii. Ua lawe mai ka poe haole i na mai e i na kapa kai o Hawaii. Ua lawe mai hoi lakou i ka manao e. Mamuli o ka hoohuli manao haole, hoololiia na mea Hawaii, na ike Hawaii, na manao Hawaii, a oia hoi ka ike e hoomaopopo ai i ia mea he kanaka Hawaii.
I ka makahiki 1850 a i na makahiki ihope mai, aia ka poe Hawaii ole he nui ma ka aina o Hawaii. Ua moe aku a moe mai keia mau poe malihini me ka poe Hawaii, a ma ia hope mai, nui ka poe me ke koko anoni. O ia mau kanaka, he poe hapa. Lauakea no keia mau hapa Hawaii, hapa Pake, hapa haole, a pela wale aku. Hoohua no, a i keia hui ana aku a hui ana mai, ulu ae la ka nawao. Ulu hoi na ninau: Owai la he oiwi Hawaii? Pehea ka nui o kou koko Hawaii? A pela aku. He mea waiwai loa keia mau ninau haole, no ka mea, loaa i ke kanaka Hawaii piha na kuleana like ole, a aole pela no ka hapa Hawaii. Hoikeia keia mau kuleana like ole i ka palapala 1850 Homestead Act.
Wahi a ia palapala hoopulapula, o ka Oiwi Hawaii ke kanaka nona ke koko Hawaii he hapalua a oi. O ke Kanaka Hawaii ke kanaka nona ke koko Hawaii i emi iho mai malalo o ka hapalua. Hiki i ka poe nona ke kulana Oiwi Hawaii ke noho ma na aina hoopulapula. Emi maoli no ka uku e noho ai i keia mau aina, a hiki paha i ia mau oiwi Hawaii ke noho me ka oluolu. Aole nae na na Kanaka Hawaii e noho ma keia mau aina, a pono lakou e uku i ke kala he nui no ko lakou aina. Ua pilikia mai no ka lahui Hawaii i keia hana hoomahelehele, no ka mea, aia ka hapa nui o ka poe Hawaii i ka ilihune. O ka pahu hopu o keia palapala ke kokua ana i na oiwi Hawaii i ulu ai ka Lahui. O keia palapala ka mua o ia ano. Mahope, puka aku la hoi na hui like ole me ka pahu hopu like me ko ia palapala mua.
I kekahi makahiki mahope mai, i ka MH 1987, hookumuia ka hui kuokoa o Ka Lahui Hawaii. Hana pu keia hui i mea e kukulu ai i aupuni Hawaii malalo o ke aupuni Amelika. Ua like ka pahu hopu o ia hui me ka pahu hopu o ka palapala 1850 Homestead Act, oia hoi ke kokua ana i na Oiwi Hawaii ame na Kanaka Hawaii i hiki ke noho i ko lakou aina ponoi. Like kekahi o na kulana o ka Oiwi Hawaii me ko ke Kanaka Hawaii i keia kanawai ame ke kanawai o ka 1850 Homestead Act. Eia ke kanawai i hoopukaia ma ke kumukanawai:
Article VII of the constitution defines native Hawaiian and Hawaiian as:
Section 7. Native Hawaiian, Definition: Native Hawaiian is defined as “any descendant of not less than one-half part of the blood of the races inhabiting the Hawaiian Islands previous to 1778.
Section 8. Hawaiian, Definition: Hawaiian is defined as any individual whose ancestors were natives of the area which consisted of the Hawaiian Islands prior to 1778.
I keia kumukanawai o ka hui o Ka Lahui Hawaii, nui na kuleana o na Oiwi Hawaii, a emi iho na kuleana o na Kanaka Hawaii. Pili ia mau kuleana me na oihana noho aupuni. E like paha me ka Homestead Act, aia na kuleana no ka poe Oiwi Hawaii, aka aohe kuleana no na Kanaka Hawaii. Mamua, maikai paha keia kanawai ame ka hookaawale ana i na kulana elua, no ka mea, kamukuia na Oiwi Hawaii, a nui paha na Oiwi Hawaii i ola. Aka, i keia mau la, lihi no na Hawaii piha ame na Hawaii hapalua, a nui na hapa Hawaii e ola nei.
Aole paha i like ka nui o ke koko Hawaii i anaia iloko o kakou, aka ua pili no kakou apau i ka mookuauhau Hawaii. I ka manao o ko kakou mau kupuna, he mea waiwai loa ka mookuauhau o ke kanaka, aole no i nanaia ka nui o ke koko Hawaii. Pehea ka moi wahine o Emma Rooke ame ke kamalii wahine o Kaiulani. He hapa Hawaii, hapa haole laua, aka mamuli o ko laua mookuauhau ame ko laua opu alii, he mau alii wahine punahele no laua.
Aole pono kakou e hoopapa kekahi me kekahi e pili ana i ka nui o ko kakou koko Hawaii, ame ke kulana o kekahi he Hawaii Maoli paha. Nui keia ano paio mawaena o na kanaka Hawaii e ikeia nei i keia mau la. Tsa! He mea kaumaha loa keia ano paio, ame keia hakaka ana iloko o ka Lahui.
He mau mea like ole ko kakou e hoike aku ai i ko kakou ano Hawaii e laa: ko kakou ano (e hookanaka a e kupono), ko kakou mau kuleana (ka malama ana a me ka hoomau ana), ame ko kakou aloha. O keia mau mea paha na mea nui o ke kanaka Hawaii ame ka ike e hoomaopopo ai he kanaka Hawaii; aole o ke koko ame ka hana wale no. Pili pu na Hawaii piha ame na hapa Hawaii i ka mookuauhau Hawaii, a o kakou apau na mamo o ke kuamoo o Haloa.
© 2008 . Kehaulani Wong