Aue ka hoi, komo wai e ia iloko o keia aina. Eo e na wai oiwi a aukahi pu a hanai nohoi ia makou, ka aina, na mea kanu, na holoholona, na poe maoli o keia pae moku nei. E hookaawale oe me ka wai e a hoi kela wai i kona wahi kupono. Eo e na kanaka Hawaii a inu i ka wai awaawa.
Ke hoopii hou ia nei ke kula o Kamehameha e ka poe haole, oia hoi, eha haumana ame ko lakou mau makua. E hoopii ana lakou i ke kula o Kamehameha mamuli o ka ae ole ana i na haumana e komo iloko o ke kula. O ka mea nui o ka hoole ana e komo i ke kula, aole hiki ia lakou ke hoike i ka mookuauhau Hawaii. Aka, heaha ke kumu o lakou e makemake ai e komo i keia kula? Pehea la lakou i homaopopo ai i na koina o keia kula, a hulikuaia kela mau mea a ku-e nohoi? Pehea no hoi ha na loio, na luna kanawai o Amelika nana i olelo, he hookae lahui ke kula o Kamehameha. Aole pela. He kula ia no ka poe oiwi o keia pae moku nei. E nana lakou i ka palapala hooilina a ke alii wahine o Pauahi Bishop. Ina aole oe he kanaka Hawaii, aole hoi e komo i keia kula.
Wehewehe o Pauahi i kana mau pahuhopu maluna o kana palapala hooilina. Maluna o keia palapala, hoike oia no kona lahui ponoi kona iini, kona naau, kona aina, ame kana kala. Ua haawi oia i ka aina ame ke kala he nui i kana mau kahu waiwai i mea e kukuluia'i elua kula no ka poe Hawaii, a kapaia ka inoa o Kamehameha. Kukuluia ae la kekahi kula no ke keiki kane ame kahi kula no ke kaikamahine.
Ua hana oia penei i mea e ulu ai ka lahui Hawaii. Manaolana oia, aia a kukulu hou ia ke kula no ka poe Hawaii, e ulu hou no ka lahui a pela pu me ka haaheo iloko o kakou. Hana ae la o Pauahi mamuli o kona ike ana i ke kamuku ino ana o na ma'i laula i kona mau pilikana ame ka poe oiwi. I kona hanauia ana i ka makahiki 1831, hookahi kaukani iwakalua kumaha haneli kanaka Hawaii i noho maloko o ka pae aina o Hawaii. A i kona hala ana i ka makahiki 1883, oia hoi, he kanalima kumalua makahiki wale no ihope mai, he kanaha kumaha wale no kanaka Hawaii e ola ana. Mamuli o ka pae ana o na mikioneli i ka pae moku o Hawaii ame ka lawe ana mai i na ma'i like ole i emi koke ai ka nui o na kanaka Hawaii. He hana ino maoli no.
E malama ana ke kula o Kamehameha i ko Pauahi mau pahuhopu a malama nohoi i ia olelo a Pauahi i kakau ai maluna o kana palapala hooilina. Eia na mea nui i oleloia no ke kula maluna o ua palapala nei:
"To erect and maintain in the Hawaiian Islands two schools, each for boarding and day scholars, one for boys and one for girls, to be known as, and called the Kamehameha Schools."
"To devote a portion of each year's income to the support and education of orphans, and other indigent circumstances, giving preference to pure or part aboriginal blood."
Ua hana oia i mea e kokua ai i ka ulu ana o ka poe Hawaii, nolaila, heaha ia mea he kanaka Hawaii? He Hawaii au ina hiki iau ke noii i ko'u mookuauhau a hoike i kahi o kuu mau kupuna i noho ai mamua, hoike i ko lakou kulana – he alii paha, he kahuna paha, he kaua paha, a pela aku? A i ole he Hawaii au mamuli o ko'u hanauia ana i keia aina a kupa, aka, aole i noho kuu mau kupuna i keia aina no ka aina e mai no. Heaha ka mea pololei?
O keia mau manao oluna ke kumu e hoopilikiaia nei ka palapala a Pauahi. Nui na kanaka e noonoo a olelo nohoi: "Ua hanauia au ianei nolaila, he kanaka Hawaii au." Aole nae pela a malaila ka pilikia. I ko'u manao, ua noonoo kekahi mau kanaka pela mamuli o ka inoa o keia moku aina. O Hawaii ka inoa o keia mokuaina a o na kanaka o Hawaii ke noho i keia pae moku. A o keia mau kanaka e noho nei ianei, he kanaka Hawaii paha, iloko no o ka loaa ole o ka iwi o na kupuna o keia moku. Ke kuhi nei kekahi, ua like me ko Kaleponi. O Kaleponi ka inoa o ka mokuaina a o na kanaka Kaleponi, oia hoi, o ke "Californian" ke noho i kela mokuaina. Nolaila lakou e noonoo ai, he Hawaii no, aka, aole pela ea? Wahi a Pauahi, he kula keia no ka poe Hawaii a haawiia ka "preference to pure or part aboriginal blood" nolaila, ina aole hiki ke hoike i kou
mookuauhau Hawaii a aole oe he kanaka Hawaii aole e komo i ke kula o Kamehameha.
He mea nui keia mau manao, a pono kakou e malama i na hua olelo ikaika a Pauahi. Maopopo i ka poe apau ina he kanaka Hawaii a aole paha, aka, he imi kala wale no lakou. I keia manawa, no ka hoopii ana o na haumana eha a me na makua, mea mai o Barry Kurren, he luna kanawai o ka U.S. Magistrate, pono lakou e hoolaha i ko lakou mau inoa ina makemake lakou e hoomau i ka hoopii ana, aka, aole lakou e pane. No keaha la e hoole mai nei? He poe kolea wale no lakou e imi nei i ahua e kau ai. A, wahi a kupuna, "Kolea ke kolea i kona inoa iho!"
© 2008 . Kamuela Kaapana