Ka Ulu Hoi 8.8

O keia, no ko kakou kaikuaana o Haloa. Nana no i hanai ia kakou, i kona mau pokii mai ka la hiki a ka la kau. A o ke kuleana o kakou, oia ka malama ana iaia. Ike aku, ike mai, kokua aku, kokua mai, pela iho la ka nohona ohana. Ma kela helu aku nei o Ka Ulu Hoi, ua ikeia he elima ano kalo. O ia mau kalo elima, he kalo Hawaii ia. Wahi a ka puke a ke College of Tropical Agriculture and Human Resources (CTAHR) ma, aia he kanawalu paha mau ano kalo Hawaii, a wahi a ka lohe aia makahi o ekolu haneli ano kalo.

O ke kalo, he mau mahele kona. O ka lau, ka piko, ka mahae, ka ha, ka mawae, ka lihilihi mawae, ke kohina, ke kalo, ame ka huluhulu. No ka mahiai kalo, he waiwai ka maopopo ana o keia mau mahele kalo apau. Oiai he kanawalu paha ano kalo Hawaii like ole, hoohuiia na ano kalo ma na puulu me he ohana la. Okoa ke kalo o ka ohana Lauloa, okoa nohoi ke kalo o ka ohana Ulaula. Okoa paha ka loihi o ka ha, ka loihi o ka lau, ka waihooluu o ka ha, a pela wale aku. Aia a kanu ke kanaka i ke kalo, a malama ke kanaka
i ke kalo, a ulu ae ke kalo a hukiia, alaila hele a maa ka mahiai i ia ano kalo. Ma ka hana nohoi ka ike.

He kokua nui kahi puke a ka CTAHR, oia no ka Bulletin 84,no ka hooia ana i na ano kalo like ole. He kokua no keia puke i ka poe e hana ma ka papa loi o Kanewai. O ka paipala hemolele ka hoa like o ua puke la. Wehewehe keia puke i na ano kikoi o kela me keia kalo ma ke ano wehewehena o ke kanaka epekema. Ma ia puke, o ka huaolelo wale no ka i loaa, a aohe kii e hoike ana i kela me keia ano kalo, o ka wehewehena wale no. Penei ka wehewehena i ke kalo Moana:
"General characteristics: Short, stiffly erect, stocky, maturing within 9-12 months, producing from 5-10 oha; characterized by short, stocky growth, broad, horizontal, crinkled leaves, and light self-green coloring of the petioles."
No ka mahiai, okoa iki paha ka wehewehena. Eia kekahi laana.

O ka Manini lenalena, he ano kalo ia. He lenalena ka ha, a omaomao na kahakaha. Ua like no a like na kahakaha o ka Manini lenalena o uka me na kahakaha o ka Manini o ke kai, oia hoi ka i'a nona ka inoa like. Nolaila paha i kapaia'i ka inoa o ke kalo. Oleloia ma ka puke Bulletin 84, o na kahakaha ke hooia i ke ano kalo, he manini. Aka, i ka wa ohua o ka manini o kai, he mau kahakaha kona? Aole paha. Ua hiki no nae i ka lawaia akamai ke wae i ka ohua manini mailoko mai o ka poe ohua humuhumu. Ma ka hana ka ike. Ike ka lawaia i ke ano o kela me keia ano i'a. Pela pu nohoi me ka mahiai kalo.

Iau e huki kalo ana i kekahi la ma Kanewai, kauoha mai la ka'u kumu iau e komo i ka loi o Laulima, a e huki i ka manini lenalena. Hu ae ka pihoihoi iloko o'u. Aole au i ai mua i keia ano kalo, a ua maopopo lea iau kahi i kanuia'i ka manini lenalena ma ia loi. Aia ia mawaena konu o ka loi. Nolaila, kau wau iloko o ka loi, a hoomaka au e huli i na ha kahakaha. Aue, aole i loaa iau ka manini lenalena. Ma kela me keia aoao, he lenalena ka ha o na kalo, aohe nae kahakaha. Kuhi aku keia mahiai hemahema i ka'u kumu, "E, ua aihueia paha ka manini lenalena. Aohe wahi kahakaha i ikeia." Akaaka mai la ka'u kumu, me ka i ana mai no, "Oia iho la ke ano o ka manini lenalena? O ke kahakaha wale no? E nana i ka lau, ke kohina, na ano mahele e ae o ka manini. Aole i aihueia, aia ka manini lenalena e noho nani ana maloko o Laulima, e kali ana ia oe." Eia ka'u i ao ai i ia la: ma ka hana ka ike.

Ke ulu a nui keia kalo, o ka manini lenalena, nalo na kahakaha. He ha lenalena wale no e waiho ana. Ua like no a like na mea e ae apau. Aole i weheweheia keia ano mea ma ka puke a CTAHR. Wahi a kekahi mahiai kalo, pela ke ano kolohe a ka Hawaii. O Haloanakalaukapalili, he maoli oia. Oia ke kaikuaana o kakou. A o ka maamau, malama ke kaikuaana i ke kaikaina, a hoolohe ke kaikaika i ke kaikuaana. I kekahi mau manawa, kolohe ke kaikuaana a hoomeamea oia i ke kaikaina. Nalo na kahakaha o Haloa, kuapo waihooluu o Haloa, a pela wale aku. Wahi a ua mahiai kalo la, he mea pono ka hoike ana i ke kaikuaana o kakou, ua makaukau a makaala nohoi kakou na pokii i keia hana kolohe a ke kaikuaana. He ano hoike keia i ko kakou kaikuaana, he mau pokii akamai kona.