Ka Ulu Hoi 8.6

I ka pule o Kepakemapa 7-11, aia iloko o ka nupepa o Honolulu Advertiser na moolelo ame na nu pilikia e pili ana i ka ma'i mimiko. Pau na nupepa i ia pule aku i ka heluheluia nona ke poomanao no ka ma'i mimiko. Ma Hawaii no, he pilikia nui keia ma'i laula hou o keia au. Wahi a ka helu 2004 o The Hawaii Diabetes Report, he 72,000 a 100,000 ka huina o ka poe mimiko e noho ana i ka pae aina o Hawaii nei. He mau kanaka no na lahui Hawaii, Pilipino, a Kepani ka hapa nui o ka poe mimiko. I na makahiki pakahi e make ai na kanaka he 900 i ka ma'i mimiko. Aue!

O ka mea oi aku o ke ino, he Hawaii ka hapa nui o ka poe mimiko, a o ka hapa loa o ia mau kanaka, he keiki a he opiopio. O "Hawaiians Dying Young of Diabetes" ke poomanao ma ka la Kepakemapa 9. Kaumaha lua keia. He aha ke kumu o keia inea?

I na makahiki ihope mai o Paiea Kamehameha, kamuku mau iho la ka Lahui Hawaii i na ma'i laula like ole. O ka ma'i laula mua ka ma'i hilo, oia hoi ka gonorrhea. O ia ma'i ka ma'i i loaa i ka moe ana aku a moe ana mai. Ua ma'i na wahine Hawaii i ia ma'i i na aukai o Kapena Cook. Mahope ia mai, ua hiki mai na mikionele ame na malihini haole i Hawaii. I ko lakou pae ana mai, ili pu mai na ma'i e, oia hoi na ma'i laula o ka ma'i puupuu liilii (small pox), ka ma'i ula (measles), a pela wale aku. Lukuia iho la ka Lahui Hawaii i ia mau ma'i e. I ka wa o na Lani eha, ua ma'i ka poe Hawaii i ka ma'i laula o ka ma'i kaawale, oia hoi ka ma'i Hansens. O keia mau poe lepera kai kipakuia i Kalaupapa, Molokai e noho ai a make. Nani hoi ka poino o ia mau ma'i laula. Nui na kanaka maoli i make i kela mau makahiki aku, a mai pauia ka Lahui Hawaii i keia mau mea ino e!

Mahope o ka makahiki 1920, hookuuia aku la na ma'i laula, a mahuahua ko Hawaii. Aka, i keia au nei, pilikia hou na kanaka Hawaii. He ma'i laula hou, o ka ma'i mimiko, oia hoi ka Diabetes. Aia nohoi elua ano o ka ma'i mimiko. Oi aku ka weliweli o ke ano mua ma mua o ke ano elua. Make ka hapa nui o ka poe mimiko me ke ano mua i ko lakou wa makua, a aole lakou e ola i ko lakou wa kolopupu. Lahaole keia ano mimiko, aka nae, nui na keiki, na opiopio, ame na kanaka Hawaii i ma'i i keia ano mua. Heaha la ke kumu? Nui paha na kumu. Aole maikai ko lakou ai ana a ili mai ka ma'i iluna o lakou mai na kupuna mai paha. Eia kekahi mau helu e hoike i ka nui o ka poe Hawaii mimiko i oi aku mamua o ka poe mimiko e ae:

Pehea kakou e kaohi iho ai i keia ma'i laula i ko Hawaii nei? Hele ka hapa nui o ka poe mimiko i ke kauka malihini, a hou i ke kui i ka laau malihini, oia hoi ka insulin. Aka, aole keia mea e hoola i ke kanaka ma'i, a pipii loa keia laau. Aka nae, aia he laau lapaau e hemo wale aku i keia mai, oia ka laau lapaau Hawaii. Luaole ka ikaika o ia laau lapaau. Hiki ke hoolaia na kanaka ma'i apau. Eia kekahi olelo noeau o na kupuna: "I paa ke kino o ke keiki i ka laau." E ole na laau like ole, ikaika ai ke ola pono o na kanaka a kani koo; oia ka manao o ia olelo noeau. Me ka manao kupono ame ke ao ikaika, hiki no ke hoolaia ka mea mimiko. Eia ka mea e pono ai ka laau lapaau (no ka ma'i mimiko):

Laau: 1 puna Kookoolau (na lau)
Nioi (aia ia oe ka nui)

Kuhikuhi: E hana i wai ki me na lau
Kookoolau, alaila hoohui i ka nioi
me ka wai ki.

Hana: Inu i ka wai ki (1 kiaha, 8 auneki) paono
manawa i pakahi la.
Inu i ia wai ki no kanakolu la me ka
hala ole o kekahi!
Pule i ke Akua.
** Mai hooki i ka insulin i ka pule mua o ka laau lapaau. Mahope ia mai, hooki pakakahi me ke emi iho o ka insulin i na pule mua aku.

Ina, e hana kupono i keia laau lapaau, hoopau wale ia ka ma'i mimiko. Holopapa aku la ka Lahui Hawaii i na ma'i laula e, aka, hiki i ko Hawaii ke holopapa i ia ma'i hou? Aohe keia ano ma'i i ka wa kahiko, a laha ole ka ma'i mimiko i na makahiki aku nei. O ke kumu nui o keia ma'i ka ai ana i na meaai kupono ole. I keia mau la, nui na hale aina e kuai ana i ka mea ai kelekele a emi, a nunui na kanaka Hawaii ilihune. Mamuli o ia mau hale aina, ola pono ole ka hapa nui o ka poe Hawaii, a loaa lakou i ka ma'i mimiko. Ina i ai pono kakou, ina ua ola loa kakou.

Maikai na mea Hawaii o ko kakou mau kupuna. Ua mahiai kalo, mahiai uala, alualu puaa, lawaia, hula, hana lua, hana laau lapaau a pela wale aku ko kakou mau kupuna, a ola lakou a kau i ka puaaneane. Malia paha, e hana kakou ame na hanauna ihope mai i keia mau mea Hawaii, alaila, lanakila ae kakou i keia mau ma'i e. E hookuu ana kakou i keia mau pilikia hou, a hooulu kakou i ka Lahui. E ola mau na mea Hawaii, e ola mau na kanaka Hawaii!

(Ina, hoihoi hou aku kou ike e nana ma ke kahua punaewele: http://hawaii.gov/health, nui na mea likeole e pili ana i ka ma'i mimiko o ka poe Hawaii.)