Ka Ulu Hoi 8.5

Okoa ka manao o ka haole, okoa ko ka manao Hawaii e pili ana i ka moeuhane. Wahi a na Hawaii, o ka uhane ka mea i puka ae la mai ke kino aku i ka wa i moeuhane ai. He manao haole no ka haalele wale ana no o ka manao i ka manawa i moeuhane ai. I ka nupepa Kuokoa, ua paiia kahi moolelo e pili ana i ia kumuhana i ka la 30 o Malaki i ka makahiki 1867; mamua ia o ka hulihia ana o ka lahui Hawaii a mahope o ka hiki ana mai o na mikioneli. O "No Ka Moe Uhane" ka inoa o ka moolelo maloko o ua nupepa la. Weheweheia ke kuanaike o ka haole penei: Haalele aku ka manao o ke kanaka i kona wa e moeuhane ai. Pili ka manao ame ke kuko; he aualipo wale no. Wahi a ka mea kakau o ia moolelo, aole pololei ka manao no ka haalele ana o ka uhane.

"Ina i puka ka uhane iwaho o ke kino i ka wa i moeuhane ai. Alaila, ua anu kona kino, ua pau ka hanu, a ua make maoli…"

A pololei ka manao haole no ka mea oiai kekahi kanaka e moeuhane ana, auana wale no ka manao. Pela no ke kuko. Aole like ko ka Hawaii manao. Nolaila, he aha auanei ka pono?

Mamua o ka nana ana i ka manao Hawaii, aia ka pono o ka apo ana i ka pilina o ka uhane ame ka po. E nana kakou i ke mele kaulana o ke Kumulipo. Ua hoomaka ia oli me ka hanau ana o ka lipo o ka po.

"…o ke kumu o ka lipo, i lipo ai. O ke kumu o ka Po, i po ai. O ka lipolipo, o ka lipolipo, O ka lipo o ka la, o ka lipo o ka po. Po wale hoi. Hanau ka po. Hanau Kumulipo i ka po, he kane. Hanau Poele i ka po, he wahine. Hanau ka Ukukoakoa, hanau kana, he Akoakoa, puka. Hanau ke Koe Enuhe eli hoopuu honua. Hanau kana, he Koe, puka. Hanau ka Pea, ka Peapea kana keiki, puka. Hanau ka Weli, he Weliweli kana keiki, puka."

Wehewehe mai la ke oli i ke kumu o ka honua. O na akua, o na ia, o na holoholona wale no ke ola maloko o ka po. Mahope iho, puka ae la na akua nui, o Lono, o Kane, o Ku, a o Kanaloa, a puka auanei ke kanaka mua loa. Nani ka noeau o ka poe o Papa ame Wakea. Aole lakou he ihu pohue; he ihupani no. Ike ae la lakou i ke kilo ao, i ke kilo moana, i ka malama loko ia, i ka mahi kalo, a pela wale aku. Aole lakou i hookaawale i ke kanaka ame na akua. Hana ka poe Hawaii pela i mea e loaa ai ia lakou na pomaikai mai na akua mai. Nolaila, o ka uhane kai hoopili i na akua ame na kanaka.

I ka manao Hawaii, puka ka uhane a haalele i ke kino i ka wa i moeuhane ai. Puka ae la mai ke kino aku a holo ua uhane nei i kona wahi i makemake ai. A mamua o ke ala ana mai o ke kanaka, hoi koke aku ka uhane a komo hou iho la iloko o ke kino. Aka, ina ua hoi ole ka uhane iloko o ke kino, hiamoe ke kanaka me ka maluhia ole. Hele a kolohe kela uhane. Ina ha pela, aia ka pono o ka hoala ana i ke kanaka e moeuhane nei, me ka ole o ka hoonaue ana i kona kino. E aho e oli, e himeni, a e hookani paha i ke kaekeeke a hiki i ke ala ana o ke kanaka e moe ana.

I ko'u wahi manao, e hilinai paha i ke kuanaike Hawaii. Nui na olelo hoike e kakoo i keia kuanaike no ka moeuhane. I ka moolelo no Pele ame Lohiau no kekahi mau mea e kakoo i ia kuanaike. Puka ae la ka uhane o Pele, huakai hele apuni o Hawaii, a loaa o Lohiau ma Kauai. Ua lohe au i na moolelo e ae he nui i wehewehe i ka haalele ana o ka uhane i ke kino. Ano like me keia ike o ka Hawaii. Hiki i ke kanaka ke ike i kona kino a nana i ke kaha ana o ke kauka iaia. A mahope o ke kaha ana, hoi mai la ka uhane i ke kino. Aole i hele ka uhane i kahi e e like me ka manao Hawaii, aka, haalele wale a kiei i ke kino. He manao e ae ko'u, ina puoho koke mai mamua o ke komo ana o ka uhane i ke kino mai, he pilikia kela. Aole hoi ia ke ano maoli o ia kanaka, no ka mea, aole ka uhane. Mamuli o keia hana, e ala mai me ka mohalu ole a noho wale a kakali i ka hoi ana o ka uhane.
Eia nae, aole ikeia ka inoa o ka mea i kakau i ka moolelo maloko o ka nupepa Kuokoa; he kanaka haole paha, he kanaka Hawaii paha? He mea nui paha ia no ka maopopo ana o na manao ana i wehewehe ai. Mamuli o ka huliau ana o ka wa, nui ka loli ana o ka manao, ka nohona, ka himeni ana, na lole like ole, a pela aku o ka poe Hawaii. Alaila, hiki ke ike i ka luku ana i ke kuanaike Hawaii ame ke kukulu ana i ke kuanaike haole. Pohihi ka poe Hawaii i kela wa a hiki i keia wa.

Nolaila, he aha auanei ka pono? Aole loaa ka haina. Maikai na manao ame na kuanaike elua no ka mea, loaa na olelo hoike e kakoo ana i kela me keia manao. Aka, e kakoo au i ka manao o ka Hawaii, no ka mea aole like ka moeuhane me ke kuko. Lawa.