"E ia nei e kuu auwai, e ho mai ka wai i na kama kane a Wakea, na kaikamahine a Papa, na pua a Haloa ame na mamo a na akua i keia aina nei. Aloha oe e Ka Wai Ola, ka mea e hanaiia ai ko Hawaii i ka nu oli ame ka nu pilikia i pili no me na mea Hawaii apau mai ka la hiki a ka la kau a mai ka mahina hiki a ka mahina kau." Pau na haumana Ulu Ka Hoi i ka haku i welina i kahi nupepa i kohoia, a o ka'u welina keia. O ka haawina keia e heluheluia ai na welina like ole i loko o na nupepa Hawaii. O ka ninau i ninauia mai i ka papa: Pono ka welina? Pau ka pane ia makou i ka aelikeia, pono paha.
E ka mea heluhelu, ina heluhelu oe i na nupepa kahiko, e ike ana paha oe i na welina "Aloha" i na moolelo like ole. Nui ka olelo pinai i na welina Hawaii, e like me keia welina: "Mai kahiko loa mai, mai ka po lilo loa mai, mai mua loa mai a mai kinohi loa mai, i hanauia ai ke aloha o na Kane Hawaii, na Wahine Hawaii ame na Pua o ko lakou mau puhaka…" Ua paiia keia welina ma ka nupepa o Hawaii Holomua i ka la 18 o Ianuali i ka MH 1893. O "Ke Aloha Alii o ka Lahui Hawaii" ka inoa o ka moolelo.
I ka heluhelu ana i keia welina, ua ike mau ia kahi huaolelo, oia hoi o "mai" i hana hou ia, a he loina Hawaii paha keia. He pana ikaika ko keia kaila, he kaila pinai no hoi. O keia kaila ke wehewehe pono i ka manao o ka mea kakau ma o ka hoopuka hou ana i kahi manao ano like, e laa: mai kahiko, mai ka po, mai mua a mai kinohi. Ua pau kauna hoi ka olelo i loko o laila. Nani no ka hoihoi o keia ano mea. He mea nui keia, no ka mea, kupaianaha ka helu eha ma ka wa kahiko. Ua helu aku ka poe kahiko i na kauna; ma ke kauna i heluia ai na ia, na mea ai, a pela wale aku. Malia paha, kupanaha ka helu eha, no ka mea, aia eha akua nui i anei; a penei no o Kane, o Ku, o Lono a o Kanaloa. No laila paha, oia ka mea.
"E na hoaloha o ka io, ke koko, ka iwi ou e Hawaii ponoi e, welina oukou." Ua puka mai keia welina ma ka moolelo o "Ehaeha Wale" i Ka Leo o ka Lahui i Iulai 2, MH 1891. O na oiwi wale no kai kaheaia i keia welina. Nui ke aloha o ka mea kakau i na kanaka Hawaii, a hoikeia no i loko o keia welina, a like pu me ka moolelo. He maamau ke kakau ana ma keia ano. He makee aina hoi na welina he nui i na moolelo kahiko. Eia kekahi: "E na mamo a Umi! Na welo a na ilikapu i eha i ka maka o ka ihe!!!" He olelo no keia welina a ke aloha aina, kai paiia i ka moolelo o "E Ui a Ninau Iho," mai Ka Nupepa Elele mai i Ianuali 9, MH 1886. He moolelo kue ia i ka poe haole o ka hui hookahuli aupuni o Hawaii nei. E kahea ana ka welina i ko Hawaii e kue i ia mau haole.
Nui hoi na welina haaheo a ka lahui Hawaii i keia mau moolelo, a nui hoi na aka i loko o na welina ame na moolelo kekahi, e like me ko ka moolelo o "Ka Hae Hawaii! Ke Koo o Hawaii!!" Ua puka mai ia moolelo i ka la 15 o Aukake i ka MH 1883 mai Ke Koo o Hawaii mai. Ma laila i oleloia ai, "he aahu nou e haaheo ai…" he aka no keia. Me he mea la, he aahu ka hae Hawaii, nana e kahiko mai i ka lahui kanaka. Pili keia moolelo i ka hana like ole o ka hae Hawaii, ame ka hoohanohano ia ana no o ua hae la e kona lahui.
Hoihoi no keia mau welina, no ka mea, okoa na welina like ole, aka nae, pau na welina i ke aloha ana i ka lahui Hawaii. Hoihoi hoi na welina, no ka mea, o ka welina kai pili pu me ka manao o ka moolelo. Ua ike mua ia i na welina like ole o luna, ina he moolelo kue ia i ko Amelika, aia he welina e kupaa ana i ke ano Hawaii. Ina he moolelo aloha ia i ka lahui, he welina aloha no kona i ka poe Hawaii, a pela pu me ka moolelo haaheo. Aka, aole loaa ka welina i na moolelo kahiko apau. He mea Hawaii paha keia? I loko o na nupepa haole, aole ikeia na welina e like me na welina Hawaii. Okoa no ka nupepa haole, okoa ka nupepa Hawaii! O ka loina kakau ka mea nui ma na ano nupepa elua. Ma na moolelo Hawaii, ua hoike ka mea kakau i ka manao ame ka ikena ma o ka pinai, na aka, ame na olelo noeau paha. O keia no ka manao o ko kakou mau kupuna! Nani maoli no ko lakou kakau ana. Aole like keia nani ame ka manao me ka olelo o loko o na moolelo haole. Ma ka olelo Hawaii hoi, o ka pana, ka pinai, ame ka leo i ane like pu me ke mele, oia ka mea i makemake nui ia, a he keu keia olelo a ka nani.
He mana nui ko na moolelo kahiko. Akamai no ko kakou mau kupuna! I keia au, okoa no na moolelo hou, okoa na moolelo a na kupuna. Aole paha i like ke akamai o kakou me na kupuna!? Oia paha, aka, o ka mea nui o ka paakiki ko kakou kakau ana ame ka noonoo ana e like me ko kakou mau kupuna, no ka mea, ua hanaiia ka hapanui o kakou i ka olelo haole, a peia pu kakou e noonoo ai i ka manao haole. Pono kakou e hoolilo aku i ia manao, i hiki ia kakou ke noonoo me ka manao o na kupuna. Wahi a Nawahi i kakau ai, "o ke Aloha Aina, oia ka Ume Maganeti i loko o ka puuwai o ka Lahui…" E umeia kakou, a e hahai aku i ke kui o na kupuna i kuhikuhiia. Aole hiki ke ike i ia ume ana mai, oia hoi ka mana ame ke aloha o ka wa i hala, aka aia no keia ano ume i loko o ka puuwai o ke kanaka. O ke ake wale no koe.
No laila, pono ka welina? Aole pono. Aole keia ano he mea nui i ka loina kakau Hawaii. O ka pinai, ka pana, ka nani ame ka manao Hawaii ka mea waiwai i ka loina kakau Hawaii; o na mea hoi i kakauia e na kupuna. Aia ka mana he nui i loko nei o keia mau nupepa oiwi. E ola mau ka nupepa Hawaii!
© 2008 . Kehaulani Wong
