Auhea oukou e na oiwi o Hawaii. I ka hapa nui o ka manawa, oi aku ka pipii o na mea like ole ma Hawaii ma mua o na wahi e ae, ea? He pilikia nui keia, no ka mea, haalele na kamaaina he nui ia Hawaii no ka aina e. Ua haalele ka hapa nui o ia poe ma muli o ka pipii o na mea like ole ma Hawaii ame ka pipii o na hale ma anei. He minamina no, no ka mea, pehea e hoomau pono ai i ka olelo Hawaii ina aohe poe ma keia aina nana e hoomau? Aia ka pono o ka noho paa ma Hawaii nei. Nui na hale e kuaiia aku nei ma o ka nupepa, aka nui ke kala no keia mau hale. Ina oe makemake e noho ma Halawa, e ukuia he 689,000 kala no kekahi hale ma laila. Ma ia ano hale, aia ekolu mau lumi moe ame hookahi lumi hoopaupilikia piha, ame hookahi lumi hoopaupilikia me ka ole o ke keena kililau. Maa ka poe Hawaii i ka loaa ana o ka pa hale, a aole makemake ka hapa nui o ka poe e noho ma ke keena noho. Aka nae, pipii no na keena noho – aole ia he ala e malama ai i ke kala.
Ukuia ma kahi o hookahi haneli kala no ke keena noho ma Aiea, a elua wale no ona lumi moe a hookahi lumi hoopaupilikia. Oi aku ke emi o ke keena ma mua o ka hale, aka e uku oe i ka molaki o ka luna, ina oe e hoolimalima i ke keena ame ka hale nohoi.
He kaikamahine hanauna ka'u. He umikumaiwa ona makahiki. Ua hele aku laua me kana ipo i ke kula kiekie o King Kekaulike, a ao laua i ka olelo Hawaii ma laila. Komo aku la kana ipo i ka puali koa o Amelika ma hope pono o kona puka ana mai ke kula kiekie ma muli o ka pipii o ke kula, ka noho ana, a pela aku. Ua hoao aku la laua ma hope o ka puka ana o kau kaikamahine hanauna mai ke kula kiekie. Nee laua i Kekeka, a kuai mai la laua i hale ma laila no 175,000 kala. Ekolu ona lumi moe, elua lumi hoopaupilikia, a hookahi keena. Hiki ia laua ke olelo Hawaii, aka ina he keiki ka laua, aole hiki i ke keiki ke komo i ka Punana Leo ame ke kula kaiapuni kekahi, a he mea kaumaha loa ia. Hiki ia laua ke hanai i ka laua keiki ma ka olelo makuahine, aka na na makua ame ka ohana wale no.
A no laila, ina makemake kakou e noho ma anei nei, e alia paha kakou e kuai i ka hale, e male pu, a e hanai keiki kekahi ma muli o ka pipii o na mea apau. E malama no kakou apau i ka kakou kala, a hiki ke kuaiia ka hale liilii ma mua o ka hele ana a elemakule. Aka e uku paha kakou i ka molaki a kani ke koo, e hana no hoi paha a kau i ka pua aneane. I ko'u manao hiki ia kakou ke noho ma anei ina nui ka iini e noho paa. Hiki i ko kakou mau kupuna ke hana pela ma o ka malama ana i ekolu mau oihana, ea? E hana kakou e like me ko kakou mau kupuna. Ina kakou e noho paa ma anei, e noho paa ka olelo Hawaii kekahi.
© 2008 . Nohea Kumalae
