Oi aku ka wikiwiki o ka poka pu mamua o kona holo mama. Aole oia i huki mai i na mokupuni o Hawaii. Aole hiki iaia ke lele. Aole oia i hoohui i ka pae aina. Aole hiki iaia ke ki i ka upena nananana mai kona mau lima. Aka nae, he mana kona oia hoi kona leo. I kona hai olelo ana; mawae ka pohaku, he iho mai ka lani, haiamu na i'a i ke kai hohonu, a uinakolo ka wailele. A he kanaka maoli no oia ala a ke ola nei nohoi. O Anakala Walter Ritte no ia.
Mawae ka pohaku. Nana i hana nui no ka hoihoiia ana mai o Kahoolawe i ka poe o Hawaii nei. Oia kekahi i noho iho la ma Kahoolawe iloko o ke ana no elua pule i mea e hoihoiia mai ai o Kahoolawe. I ia manawa ua hana pu no he eiwa kanaka a pakele aku i ka Military. No ka mea, o ka hoao ana i ka pahu poka ame ka hoomaamaa ana o na koa Military ke kumu a ka Military i noho iho ai malaila. Ina oia i ku ole no kela aina, ina noho wale iho la oia ma kona muli, aole paha i hoihoiia o Kahoolawe. Oia kona ano, he koa puuwai hao kila. Ina hana ino kekahi kanaka i ka aina ame na mea Hawaii hoi, e kue koke ana oia no kona pae aina makamae. A aole oia e hooku ahiki i ka pololei ana mai a i ole i ke oki ana o kela hana ino.
He iho mai ka lani. Ua lele mai la oia mai Molokai i Oahu nei, ma ka hale o Bachman, no ke kue ana i ka hana ino o ke kula nui o Hawaii i ke kalo. O au no kekahi i ku ma kona aoao a ikemaka i kana hana malaila. Ku ae la oia mawaho o ka hale o Bachman ame ka mikini leo nui, kahea aku la i na luna o ke kula nui o Hawaii e puka mai mawaho a kamailio me na pua a Haloa e pili ana i ko lakou manao e kau i ka patent no ke kalo Hawaii. Aole lakou ala i puka mai. O keia kanaka, he pukoa ku no ka maona no, aole oia i nee, aka paa kona wawae i ka lepo. Makau na kanaka hana ino no ka mea, ike mai lakou i kona mana ame kona ikaika hoi. 
Haiamu na i'a i ke kai hohonu. Ma ka makahiki nei, hui pu mai la na kanaka ma Dixies (he kahakai ma ka huli komohana o ka mokupuni o Molokai) a kai hele aku la lakou i Laau e hoike aku ai i ka makemake ole o lakou i ke kukuluia ana ae o na hale he elua haneli no na ona miliona ma ua aina nei. Ua lilo o Anakala Walter oia ke poo o ia hana kue. Ma Laau oia i kukulu ae la i kekahi hale a noho iho la oia me kekahi mau kanaka, me Hano ame Kalaniua malaila. A aole i kukulu o Molokai Ranch i hookahi hale. Ua kahea aku la o Anakala i na kanaka o Molokai, a ua pae aku la kona leo i na pepeiao o na kanaka. O ka nui lehulehu kai lohe mai i kona leo. Mamuli o keia hana kue, hooku o Molokai Ranch i ke kukulu hale ma Laau.
Uinakolo ka wailele. Ua kupu mai he pilikia hou ma Molokai, oia hoi ka nui o na kia. Ke hanauia nei na kia he nui ma Molokai, a he pono ke ki ana aku a make kekahi o lakou, i ola maikai ai ka aina. Aka nae, aole keia o ka pilikia, o ke noi ana aku i ka poe Maori e hele i Molokai a ki aku i na kia, oia ka mea ano e. Nolaila, ma ka hale o Blaisdell ma Oahu nei o Anakala Walter i hele aku ai a kahea aku la oia i na polokalamu nuhou ma ke kiwi. Malaila au i hele aku ai no ke kue ana i keia manao o ka Nature Conservancy ma Molokai. He manao ko lakou nei e uku aku i na kanaka Maori no ka hahai ana ame ke ki ana aku i na kia. Pehea, aole hiki i na kanaka o Molokai ke hana i keia mea? Ka, na na kanaka o Molokai no e hana. O ke kia ka i'a a ka poe o Molokai. Aohe nui na oihana malaila, nol
aila e hele na kanaka i kahakai e luu i wahi i'a a e hele no i uka loa i kia a i puaa no ka ai ana. O ka make pololi ka hopena o na kanaka o Molokai, ina haawiia aku keia hana i ka poe Maori. Aka nae, ua pau iho la kela manao kuhihewa. Ua loheia mai la ka leo o Anakala Walter e na luna a ke imi nei lakou i kanaka no Molokai nana e hana i keia mea.
He puaala no oe, e Anakala no na kanaka apau loa o keia pae aina makamae. Hoala oe ia makou i kou ike. Aoia aku na mea e pono ai ka holomua ana o ka lahui Hawaii. Mai lilo aku i na nohona ame na kaila o na aina e. O Hawaii keia, o ko kakou kulaiwi. Aia ka iwi o na kupuna ilalo o ka lepo. Mai ae aku i ka hehi ino o ka malihini i ka aina. Aia keia mana kupanaha loko o kakou apau loa. Mai kaomi iho i keia mana, e hookuu aku no. Mahaloia kau hana e Anakala Walter. He mee no oe no kakou apau i keia mau la. Ke noho nei oe ma ka nuu me Kawelo, Kamapuaa, ame Kamehameha hoi.
© 2008 . Kauanuialeimaka Tagupa