E kuu makamaka heluhelu i ka olelo Hawaii, ke kamaaina o ke kaila kakau o ke au kahiko, anoai kakou. Maa anei na maka i ka heluhelu ana i na moolelo me ka ole o ka okina ame ke kahako? Ma Hawaii nei, ola no ke ao ana i ka olelo Hawaii i na kamalii o Hawaii. Ua hookahuaia na kula Punana Leo ame na kula kaiapuni i mea e ao ai i na pua o Hawaii i ka kakou olelo makuahine. I ia mau kula, luu iho na keiki i ka olelo Hawaii, a waihoia ka olelo Pelekane ma ka aoao maloko o ke kula. Nolaila, okoa ke ano o ka nohona o ua mau keiki nei, no ka mea, he mau keiki leo lua lakou. Ma na kula olelo Hawaii, o ka olelo Hawaii wale no kai aoia ma na papa apau, e like me ka makemakika, ke akeakamai, ame ka ike Hawaii.
Iloko o ka papa malaao ame ka papa ekahi paha, ao na keiki i ka piapa. A aoia ua mau kamalii nei i ka pela ana me ka okina ame ke kahako. Aka, i kekahi mau papa, aole lakou e ao ana i ke kakau ana me ka okina ame ke kahako. He pilikia maoli anei kela?
Ke oe nana a heluhelu i na nupepa kahiko, aole i paiia ka okina ame ke kahako. A maopopo e ka manao o na hua olelo i ka mea heluhelu mamuli o ka poaiapili. A i ke au i paiia ai na nupepa olelo Hawaii, he mau manaleo paha ka hapanui o na mea heluhelu i ua mau nupepa nei. A aole pono lakou e heluhelu a kakau i na okina ame na kahako.
Okoa no nae keia au, no ka mea, aole nui ka poe manaleo. A o ka hapanui o na kanaka olelo Hawaii ma keia pae aina nei, ao kakou i ka olelo Hawaii ma ke kula kiekie a i ole ke kula nui. Nolaila, he pono ka hookomo ana i kela mau maka olelo e hiki ai ia kakou ke hoomaopopo i ka manao kupono o na hua olelo. Ina aole i hookomoia ka okina ame ke kahako, huikau paha ke kanaka i ka makahiki mua o kona ao ana i ka olelo Hawaii.
Wahi a kekahi, he mea pono na maka olelo, no ka mea, aole maopopo ka olelo Hawaii i ka poe apau a ina heluhelu ia mau kanaka leo lua i ka olelo, e heluhelu hemahema ana no, alaila, e lilo ana paha ka manao maoli. Nolaila, maikai paha ke kakau ana i ka olelo Hawaii me ka okina ame ke kahako. Aka, he pono ia ma na kula kaiapuni no na kamalii?
I ko'u nana wale ana i ke keiki ma ka papa ekahi ma Waiau, aole lakou i aoia i ka pela ana i na hua olelo me ka okina ame ke kahako. A aole ia he pilikia. Maopopo e ka manao o ka olelo i na keiki me ka ole o na maka i kakauia. A i ko lakou heluhelu ana, puana pololei ia na hua olelo. Nolaila, maikai paha ke ao ana pela.
Ma ke kula nui ame kekahi mau kula kiekie paha, kakau na haumana i ka okina ame ke kahako. A ma na puke olelo Hawaii, pela no ke ano o ke kakau ana. Aka, i ka piha ana o ka makahiki ekolu a oi o ke ao olelo ana, heluheluia na moolelo mai na nupepa olelo Hawaii kahiko kahi e loaa ole ai ka okina ame ke kahako. A pono e hoomaamaa i keia ano kaila o ke kakau ana. Nolaila, hiki ke heluhelu a maopopo ka manao o ka moolelo mamuli o ke akamai o na haumana.
Malia paha, aole pono na kumu e ao i na kamalii i ka okina ame ke kahako, aka, pono paha e ao i na opio i ka hoohana ana i ua mau maka nei. Ina aoia na keiki ma na kula kaiapuni me ka ole o ka okina ame ke kahako, aole pono lakou e kakau a heluhelu me ua mau maka olelo nei a e like ana ka hana me ko kakou mau kupuna. A maalahi paha ko lakou ao ana penei, no ka mea, ao lakou i ka olelo Hawaii ame ka olelo Pelekane i ka manawa like. Nolaila, aole paha lakou e hoohalikelike i ka manao okoa o na olelo elua. Aka no nae, ina hoomaka na opio e ao i ka olelo Hawaii i na kula kiekie a i ole ke kula nui, pono paha lakou e ao i na maka olelo, no ka mea, nui ka hoohalikelike ana i ka manao o ka hua olelo Hawaii me ka hua olelo Pelekane. A moakaka loa no ka hoomaopopo ana i ka manao ke heluheluia ka moolelo me ka okina ame ke kahako. A mahope o ka piha ana o ka makahiki ekolu a oi o ke ao ana, hiki paha i na kumu ke ao me ka ole o ua mau maka olelo nei. Aka heaha ke kaila e pono ai?
Aia paha ke koho i na kumu olelo Hawaii, aka, no'u, aole pono na kumu e ao i ka olelo Hawaii me ka okina ame ke kahako i mea e like ai kakou me ko kakou mau kupuna. Akamai no lakou i ka olelo Hawaii, a o ka hapanui, o ka olelo Hawaii ka lakou olelo mua. A aoia lakou i ka puana pololei o na hua olelo ma o ka hoolohe ame ke kamailio wale ana no. Alaila ke heluhelu lakou i na nupepa, maopopo ia lakou ka manao kupono. Ina ao kakou pela, e like ana paha kakou me ka poe kupuna o Hawaii nei.
© 2008 . Uilani Urabe
