Welina me ke aloha e na kamaaina o na ala makahinu nei. Nani maoli no ka aina o Hawaii, na pohaku ewalu e kaapuniia e na kapakai hiwahiwa ame ke kai uli akea o ka Pakipika e hookaawale ia kakou me ka aina haole. I keia au nae e emi ai na kapa kai, a kukuluia na hale nui ma ko kakou kahakai. E kue mau no kakou i ka nohona o keia poe waiwai hoowahawaha e kuai mai i ka aina he nui ma ko kakou one hanau! Ina aole kakou e kue aku, nui hou aku na hale e kukuluia ana, a aole paha nui na kahakai i koe no ka kakou kamalii e luana ai. A e hooliloia ana paha ka aina o Hawaii i aina haole.
Hana io ka haole! He olelo noeau keia. I ka wa kahiko, no na kanaka apau ka aina. Aia i ka poe apau ke kuleana e malama i na aina apau. Ua malamaia ka aina e ka poe, a ua hanaiia ka poe e ka aina. I ka wa ia Kamehameha a mamua iho, aole no i kuai ka poe i ka aina, nolaila aohe aina kuai, aohe kuleana aina, he aina wale no e noho ai ka lehulehu. O ka manao o ia olelo noeau, i lawa no a kuai mai ka poe haole i ka aina, ua hookumuia ke kanawai "komo hewa" a ua hoopuniia na aina kuai e na pa, i papaia na kanaka aole e komo.
Mai ka makahiki 1848 a hiki i keia au, mau no ke aumeume ana mawaena o ia poe waiwai ame ke aupuni o Hawaii a like pu me na kanaka Hawaii. Kukulu keia poe hookelakela i na hale nui ma na kahakai a puni ka pae aina. Ke kukuluia he hale ma kahakai, kaupalenaia ka hele ana o ka poe kamaaina i ia kahakai. I keia mau la, nui na hale ma na kahakai like ole. Aue nohoi e!
I kela Kekemapa aku nei i hoopaaia ai na ipuka o ke ala lehulehu i ke kahakai o Kalama. Na kekahi mau kanaka e noho i Kailua i ka moku o Koolaupoko ma ka mokupuni o Oahu, na lakou ia hana. Namunamu aku la ua poe aua la, "Nui na kanaka ma ko makou ala nui, nui na kaa, nui na malihini ma ko makou kahakai, nui ka opala, nui na hana kuli, nui na pilikia a pela aku…" Pela no ia kumu i hoopaa aku nei lakou i na ala. Aka, pehea la ke kupono o ia kumu? Kukulu lakou i na hale "nui" a lawe aku la i na mea he "nui" me ka mahalo ole i na makaainana, alaila namunamu lakou e pili ana i na pilikia he "nui." Ka!
Ma Makaua paha lakou e noho ai. Aia o Makaua i Kahana i ka moku o Koolauloa i keia mokupuni nei. O ka manao o Makaua, he kanaka hoalohaloha ole.
Aole pono ka hana a lakou. Wahi a ke kanawai o ke Aupuni nei, "No ka lehulehu no na kahakai apau i Hawaii nei." No laila, aole e hoopaaia a kaupalenaia paha hookahi wahi i hamama no ka lehulehu a like pu me na ala aupuni. Nui keia ano pilikia like i na kahakai o Maui, Molokai, Kauai, Hawaii ame Oahu nei. No ke aha la e mau nei keia mau pilikia? O kakou, o ka poe Hawaii kai noho mua ma keia mau one. No kakou na kuleana o keia aina, o ko kakou aina! Pono kakou e kue i ka hoemiia ana o ko kakou mau kahakai a e malama i na kanawai nana e malama i na ala kahakai no ka poe o Hawaii i hiki i na kanaka ke luana mai i na one o Hawaii a mau loa aku.
© 2008 . Kehaulani Wong
