Aloha mai e na pulapula o ke kulanui nei i Manoa. E o mai e na oiwi Hawaii mai ia aina hanau! E lana no ka hiamoe a e wehe i kou mau pepeiao. Eia nohoi kakou ke ku nei no ka hoola hou ana i ka kakou olelo makuahine, oia hoi ka olelo Hawaii. He mea pono na kanaka e ao mai. Auhea oukou e na kumu olelo Hawaii?
Wahi a ke mele, “He lala au no kuu kumu.” Na na kumu e ao mai i ka olelo i na haumana apau loa aka nae, aole lawa na kumu ma keia kula nei. Oia ka pilikia nui mai Hawaii a Niihau aka he mau haumana kakou i ke kulanui o Manoa. Loaa ia kakou na kumu olelo Hawaii mai Hawaii wale no, aole hiki ia kakou ke hele i na aina e ae no ka kakou mau kumu.
I ka nele ana o kakou i na kumu ole, pono no na haumana e kuloihi no kekahi noho ma ka papa. Aole lakou makemake e kuloihi mamuli o ka piha ana o na papa a nui na haumana e waele ana i ko lakou ala e ao ai i ka olelo Hawaii. Ia kakou e kali ana o ka wehe ana o na papa i ke kau ae, hoolilo kakou i ke kala he nui no na papa kupono ole. I na mekia e ae e like me ka oihana a i ole ka epekema, hiki ke koho i na papa me ka nanea. I ka mekia olelo Hawaii kakou e kuloihi ai no na papa no ka piha maikai o ka kakou mau papa manawa. He mea kupono ole. Wahi a Kahaleanu Kapana, he haumana no Kawaihuelani, "Aole no au e hoomau ina aohe papa i keia kau!" Aue nohoi! Na wai e ao i na haumana?
Ua kau inoa au i elua papa olelo Hawaii no keia kau kupulau. I ko'u hiki ana i ia mau papa, o ka maopopo iho la no ia ua kapaeia na papa.
O ke kahua mamua o ka hale. Like keia olelo noeau me ke ao ana mai i ka olelo Hawaii. Na na kumu i kukulu i ia kahua paa. Me ka nele ana o makou i na kumu ole, e umikimiki no ke kahua. He kuleana ko na kumu a he kuleana ko na haumana. Na na kumu e malama a e ao i ka olelo. Oia ko lakou kuleana. Na na haumana e hoolohe me ke akamai ame ka eleu. Oia ka kakou kuleana.
I ke kali ana o ka loaa mai o kahi papa kupono, e poina paha na analula ame na lula o ka olelo. Pono no kakou i na kumu maikai i hiki ia lakou ke ao mai i na haumana apau loa i na mea pono o ko kakou olelo, oia hoi na mea i koiia no ka hooko ana i ka mekia olelo Hawaii.
Eia kekahi mau manao no ka wehe ana i ia pilikia nui. O ka'u hopena ekahi, e hai i na kumu hou no keia kula. Ano nui na kumu mawaho o ke kula nei, a hiki ia lakou ke kokua mai i na haumana. O ka'u hopena elua, e hoonui i ka helu o na haumana e hiki ke noho i na papa apau. I keia hana ana, e kau inoa ana na haumana hou i ia mau papa pono. E akahele kakou i ka hele a moloa i kekahi papa me na haumana he nui. O ka'u hopena hope loa, hiki i na haumana mai na papa ekolu ame papa eha ke kokua i ke ao ana i na kaikaina o na papa mua. E hooikaika ana keia hana i na haumana e ao aku ana a he mea waiwai no kakou apau i ko kakou hoola hou ana i ka olelo makuahine.
Aia o Kawaihuelani laua o Kamakuokalani i hookahi kula i keia wa. He iwakaluakumalima paha kumu a Kawaihuelani. I ke kau haulelau o ka makahiki elua kaukani me ehiku, aia malalo o Kawaihuelani kanawalu mekia olelo Hawaii, elima haumana e imi ana i na palapala olelo Hawaii a me eono laeoo olelo Hawaii. Ho ka eleu! Makemake kakou e hoomau i keia ala, nolaila pono no kakou i na kumu. Pehea la kakou e holomua ai me ka nele ana o kakou i ke kumu ole? Nolaila, e hoomau no e na pulapula a lilo i mau kumu o nei aina
© 2008 . Puaala Hiura
