He Hawaii Uala Kahiki
na Keoni Chang-Purdy
Aloha e na Kanaka heluhelu, mai poina i ko kakou aupuni Hawaii. Ua kiekie maoli ke aupuni Hawaii mai ka wa o Paiea a Ka Walu o na Lani. O ka poe Hawaii kai hoohanohano i ke aupuni a ua ike ia o Hawaii he aupuni kuokoa e na aupuni e ae. E ku haaheo kakou i ko kakou one hanau a me ko kakou moolelo Hawaii. Ua lilo no ka hae Hawaii ia Ameilika aka aole loaa ko kakou moolelo ia Amelika. Hu ka nui o ko kakou moolelo, ola ka moolelo mai kinohi. O kekahi moolelo waiwai loa ke ea o ka aina. Maopopo anei ka wa o Kapena Kuke i hiki mai ai? Maopopo anei ka wa o Hawaii i hookahuli ia ai? Pehea keia, ka la 28 o ka mahina o Nowemapa ma ka makahiki 1843, maopopo anei?
I keia mau la he mau lanui ko kakou e malama ai, e laa ka la pelehu, la Martin Luther King, la imi a loaa. He mau lanui keia i malama ia e ka poe Amelika a haaheo o Amelika i ua mau la nei. O ka hapa nui o na lanui, aohe o kakou na Hawaii nana i ia mau la no ka mea aole pili loa ia mau la i na kanaka Hawaii. O ka la Kalikimaka ka la a Santa e haawi ai ia kakou i ka makana. O ka la aloha, malama ia ua la nei ma ka hiuwai. No laila ua lilo kekahi o ka poe Hawaii i ke ala o Amelika a nalowale ko kakou moolelo Hawaii kekahi. O ka La Kuokoa kekahi la a kakou e hoomaopopo ai. Ma ia la – 28 Nowemapa 1843 – o Hawaii i kuokoa ai i na aupuni e ae. Malama aela ka poe Hawaii i ia la me ka haaheo a ku kiekie ma luna o ka aina. Welo aela ka hae o ko kakou mau kupuna a akoakoa maila lakou no ka hoomanao ana i ke kumu o ua la nei. Malama na kupuna i ka La Kuokoa mai ka makahiki 1843 a 1893.
Ma ka makahiki 1843 o Kauikeaouli i hoouna aku ai i kona hoapili, ke alii o Timoteo Haalilio a me kekahi haole o William Richards i na aupuni e ae i mea e hookumu ai i ke kuikahi. O ke kuikahi kekahi palapala koikoi loa nana e hooiaio i ke kuokoa o kekahi aupuni. Holo akula o Haalilio laua o Richards i Amelika, Farani, a me Beretania, a ma ka la 28 o ka mahina o Nowemapa ma ka makahiki 1843, ua hooiaio ia ke aupuni Hawaii he aupuni kuokoa maoli no!
Hookahi wale no moolelo keia, nui na moolelo hou ae a kakou e hoomaopopo ai. E aho kakou e ao aku ao mai na moolelo Hawaii ma mua o na moolelo haole o nalowale ka ike Hawaii. Ua lilo no ke aupuni Hawaii ia Amelika aka mau no ke ola o na kanaka Hawaii a me na moolelo o na kupuna, ola no hoi ka olelo Hawaii, a me na mea like ole, e laa ka hula, ke kilo hoku, ka heenalu, lawaia, ulu maika, lele kawa, na oli, a ia mea aku ia mea aku o ke ola o ke Kanaka Maoli. Aia mau no ka loko ia, ke kalo, ka hale alii o Iolani, na heiau, a pela wale aku. O keia na mea e hooiaio ia kakou he Hawaii maoli no kakou, aohe mea e ae.
Eia nae aia kekahi hui e olelo okoa ana, o ke kauinoa ana ka mea e hooiaio i ko kakou kulana he kupa no ka aina a me ke aupuni. Maopopo anei ka inoa o ia hana? Ike akula kakou i ka palule t, hoikeike ia ma ke kiwi, ma na aha mele, a me ka pepa pipili. Ae, o ia hoi o Kau Inoa.
Na OHA e malama i keia hana, wahi a lakou he hana pono ka hookumu ana i aupuni Hawaii hou. Ina ma o Kau Inoa e hana ai, loaa pu hoi he palule-T! O ka hapa nui o na kanaka a'u i olelo pu ai, wahi a lakou i olelo ai, "Aole maopopo iau ke kumu no ke kau inoa ana, no ka palule-T paha. Na ka palule-T e hoike aku he Hawaii au a kakoo au i ia ano hana o Kau Inoa." Ina pela ka olelo, "He Hawaii ma muli o ka palule-T," he olelo lapuwale ia. Aia ka mana o na kupuna i loko o na moolelo, na hula, na loko ia, heiau, ulu maika a ia mea aku ia mea aku, aole loaa ka mana ma ka palule-T. Kahaha! Ina loaa ia kakou ka palule-T a noho makou ma lalo o ke aupuni mokuaina, ku okoa maoli na pokii o Haloanakalaukapalili i Amelika? Aole ka! E aho e holo i luna o Kanaloanui i aina e.
E ka iwi o kuu iwi, ke koko o kuu koko, mai poina i na moolelo e like me ka La Kuokoa. E kakoo i na mea Hawaii, mai hoomeamea wale aku he Hawaii oe. E aloha i na mea a na kupuna i hoolako ai no kakou. Wahi a ke mele, "Aole ae kau i ka pulima ma luna o ka pepa o ka enemi. Ua lawa makou i ka pohaku i ka ai kamahao o ka aina." Ina makemake oe i aupuni kuokoa e hoohuli i ka lima i lalo a hoike i ka lei poina ole i ke ala kupono.
© 2006 . Keoni Chang-Purdy |
