I mea aha ka olelo noeau a he aha ia mea he olelo noeau?  He olelo akamai no ia me ke kaona mai na kupuna mai.  He olelo no hoi ia paakiki o ka hoomaopopo ana. Ma o ka olelo noeau, pela no e wehewehe ai i ka manao o kau moolelo ma o na huaolelo o na kupuna i hala.  He mana nui ko laila a haawi ia aku ana paha ia mana i ka moolelo.  Malia paha he iki unu, paa ka pohaku nui aole e kaa.  He olelo iki wale paha kekahi olelo noeau, eia nae, aia no ka manao nui o loko i hiki ke wehewehe ia kekahi moolelo me ia olelo uuku.

Ma mua o ka'u kakau ana no ka nupepa nei, aole au maa i ka hoohana ana i na olelo noeau.  A i keia manawa, aole no maa, aka ke maa mai nei.  Aole hoohana wale ia no na moolelo a'u e kakau iho ai, huli au i na olelo noeau no na kumuhana like ole.  Eia kekahi olelo aoao, ke pono paha kekahi olelo noeau no na mea like ole, e nana i ke kumuhana pili i kou manao.  Mai koho wale i kekahi, e nana mua oe i ka olelo noeau i koho ai oe a noonoo nui ina pili ka manao holookoa o ia olelo noeau i kau kumuhana.  Ina pili ma kekahi ano, eia nae, aole pili ka mea a pau, aole e hoohana wale.  E huli a loaa kekahi olelo noeau kupono i kau kumuhana.

He olelo keia mai na kupuna mai, no laila, hiki ke ike ia ko lakou manao no kela mea keia mea.  O kekahi hana a kakou, ke hoao nei e noonoo me ka manao Hawaii a kapae i ka manao haole.  Kokua nui na olelo noeau i ia kapae ana i ka olelo haole, no ka mea, ua olelo ia ia mau olelo noeau e ko kakou poe kupuna ma mua o ka hiki ana mai o na haole.  No laila, ua hoopuka ia me ka manao Hawaii.  Wahi a kekahi no Maui, “He ike nui ko laila, na olelo.  Aohe pau ka ike i ka halau hookahi.”  O ka manao nui o kana olelo, o ia hoi, nui na mea e ao mai ai mai na kupuna mai.  O na olelo noeau kekahi kumu kupono e hoomaka ai, eia nae, aole ia ke kumu hookahi e nana ai.  Aia na nupepa olelo Hawaii kahiko, na olelo nane, na olelo noeau a ia mea aku ia mea aku.

© 2006 . Kaluhialoha Eldridge

O ka olelo noeau paha ka pohaku e paa ai ka paepae.