Na Pohaku Hanau o Kukaniloko
na Kenji Rasmussen
No Kukaniloko ko'u aloha. Ke kupa noho kula ao Kalakua, kahi hanau o na alii, na wohi hoi ao Hawaii nei. Hanau ia ka mua o Kapawa ma Kukaniloko. Me ka hanau ana o Kapawa, lilo o Kukaniloko i one hanau no na alii o Oahu. Hanau ia o Kapawa i waena o ka makahiki 1100 AD a me ka makahiki 1400 AD. Ua mau no o Kukaniloko he aina hanau no na alii a na makahiki 1700. No laila, ua makemake o Kamehameha nui e hanau kana pulapula ma Kukaniloko.
O ka hanau ia ana o na pua alii ma Kukaniloko, he mea ia i ike maka ia e kanakolukumaono alii. Ma hope o ka hanau ana, lawe ia akula ke keiki i ka heiau o Hoolonopahu. O ia kahi no ka hana hoomana akua a me ka oki ana i ka piko. Ike maka ia akula keia hana o ka heiau e kanahakumaono alii. Ma Hoolonopahu, ua kani na pahu kapu no ka hoolaulaha ana i ka hanau ana o ke alii, a kui ka lono a puni ka aina. Ma hope o ka hanau ana, ua kapu ehiku mau la no ka malama ana i ke alii wahine a me ke kanu ana i ka iewe me ka pono.
Ina ma Kukaniloko i hanau ia ai ke keiki, na ka mana o ka aina i hoomalu aku i ia keiki a me na alii ma Oahu. Maemae wale ke koko alii o Oahu. No ia kumu, ua imi na alii o Maui a me Hawaii i na alii i hanau ia ma Kukaniloko no ka noho ana he kane a he wahine. Makemake nui lakou i ke koko alii maemae.
Aia i Kukaniloku kahi i kukulu ia ai elua paepae. He umikumawalu pohaku o na paepae pakahi i hoomoe ia no na alii he kanakolukumaono. Ua hanau ia ke keiki i ke alo o na alii, a kapa ia akula ke keiki he alii, he akua, he wela. Ua hanau ia eha alii kaulana ma Kukaniloko. O ia hoi: o Laa (MH 1420), o Mailikukahi (MH 1520), o Kalanimanuia (MH 1600), a o Kakuhihewa (MH 1640). I ka manao o kanaka, ua pono ka hana o ia mau alii.
Ina kipa oukou i keia wahi pana me ka manao kupono, hiki ia oukou ke ike i ko kakou moolelo. Pela e ao mai ai e pili ana i na kanaka Hawaii a me na alii o Oahu. Eia kekahi oli no Kapawa, no ke alii mua i hanau ia ma Kukaniloko:
O Kapawa o ke alii o Waialua
I hanau i Kukaniloko
O Wahiawa ke kahua
O Lihue ke ewe
O Kaala ka piko
O Kapukapuakea ke aa
O Kaiaka i maeaea
He keiki alii no Waialua i Oahu.
Hiki ke loaa keia oli ia oukou i ka pelaha mai ke keena o na paka o ka moku aina.
© 2006 . Kenji Rasmussen
|