E aho ka make ina hao mai ka makani kolea a lilo ka mana o ka aina. Hoi kakou i ke kula i mea e loaa ai kekahi nohona maikai, a he kuleana koikoi ia i ole e nele i na mea e pono ai ke ola ana. Aka, pehea ko kakou kaikuaana, ka mamo hoi a Papahanaumoku?

Hooheno ia ka aina e ka poe Hawaii aka aole paha malama ia e kekahi o na kolea, a o ka puali koa o Amelika ke alakai o ia manu. Noho ia e lakou he 200,000 mau eka ma Hawaii nei a o ka hapa nui o ka aina, he aina ia i aihue ia e Amelika. Ma Oahu nei no, noho ia he 25 pakeneka o ka mokupuni e lakou. Ua hoopahu ia puali koa i ka poka ma ka mokupuni o Kahoolawe a hoohiki lakou na lakou e hoomaemae i ua mokupuni nei aka aole i malama ia o Kahoolawe. Noho ia puali koa ma Makua ma ke one o Kakuhihewa a mea ia e hoihoi ia ana ia aina aka mau no ka noho ana. Holopapa ia puali koa i o i anei, a pehea ke ano o ia mau aina i keia mau la ma hope o ka hao ana mai o lakou? Ina haalele ia o Makua e like me ka olelo paa a ka puali koa, no wai ke kuleana e malama i ka aina ma hope o ko lakou haalele ana? Pehea la keia noho ana? Aole ia he mea maikai, hana wale ia puali koa i ko lakou makemake, a aole maopopo ia kakou ka hapa nui o ka lakou hana. Haumia paha ka aina i na hana like ole o lakou:  o ka hoopahu poka oe, o ke ki pu oe, o ke kaa oe o na kaa like ole, o ka lele ana oe o na mokulele a me ka moku pinao, o ka hehi wawae oe, o ka hoa ahi oe, o ka pae ana oe o na moku like ole ma ke one, a ia mea aku ia mea aku.

Loihi loa ka noho ana o ka puali koa Amelika ma Wahiawa a aole lakou i hoihoi i ka aina i ka poe Hawaii. Ao lakou i ka oihana kaua a e hoomaka ana ka holo ana o na kalaka niuhi he 300. E hoonui ana no hoi lakou i ka aina i paa ia lakou – loaa ia lakou he 1,200 mau eka hou aku ma Lihue, o ia hoi kahi i kapa ia o Schofield Barracks i keia mau la. E hookumu ana no hoi ia puali i kekahi mau ala kapu hou, he 71 mau mile ma Oahu a me ka mokupuni o Keawe ma Pohakuloa, a e hookumu ia kekahi mau kahua no ke ki pu ana.

No ka poe Hawaii, he wahi kapu o Lihue. He 25 mau hanauna ma hope mai o ka wa o Wakea, hanau ia o Kapawa ma ia wahi, a lilo ihola o ia i alii no Oahu. O ia hoi ke alii nui mua loa o Oahu nei. Ma mua o kona noho alii ana, aole loaa na kulana alii like ole; ua like ko lakou mana no ka noho alii ana. Ma hope o kona ee ana ae i ka noho alii ua hookaawale ia na kulana alii a o na lo kekahi kulana alii i kupu mai i ia wahi. He alii koikoi loa ka lo, a kapu no hoi ia wahi i na lo. Na lakou i malama maoli i na kapu a pau. Ke imi kekahi alii i kekahi alii no ka noho ana he kane a he wahine, a aole loaa ma kona aina ponoi, imi aku ia alii i Lihue e mea e loaa ai kana kokoolua. Ua ike ia, o Lihue kahi o na lo i noho ai a ike ia he mana wale no ko ka lo. I keia mau la, na ka puali koa e kaili nei i na kuleana a pau o ia aina. Aloha no! Ina hoomaamaa ka puali koa i ke ki pu ana, ka hoopahu poka, a pela aku, pehea e malama ai ka poe Hawaii i ia mau aina?

Ua ike anei oukou ia Lihue mai uka iho? Ua ike maka i ka uka o Waikane? Hele kino paha i uka o Makua? Mau no ka noho ana o ka puali koa i ia mau wahi a me kekahi mau aina e ae he nui wale, aka i ka wa hea e hiki ai ia kakou, ka poe Hawaii, ke ike maka a malama pono i ia mau aina? Poina ia kakou kekahi mau moolelo no na wahi o ka puali koa e noho ana, poina paha ia kakou ko kakou pilina me na mamo a Papa laua o Wakea. Aole maopopo ia kakou ka hapa nui o ka hana o ka puali koa Amelika ma ko kakou aina, a o kekahi, aole hoihoi lakou. E na kiai o ka pae aina o Hawaii, na ka aina e hanai mai ia kakou no laila he aha ka kakou e hana ai? E aho paha ka make ina hala ko kakou kaikuaana.

© 2006 . Keoni Chang-Purdy

E ku-e ana no ke aloha aina i ka hana ino ana mai.

He aina o Makua na kakou e pulama ai.

E LOUA MAI KEKAHI MAU MOOLELO NO MAKUA

• Ke Ai ia na Aa, na Iwalani Inouye
• DMZ Hawaii