I ke kukui e a mau i ke awakea, ua hanau ia kekahi mamo o Iwikauikaua. Ma Puowaina o Lydia Liliu Loloku Walania Kamakaeha i hanau ia ai na Analea Keohokalole laua o Ceasar Kapaakea, o ia hoi kona mau makua. E like me na mea kuluma o na ohana i Hawaii nei, lawe hanai ia o Liliu e Laura Konia laua o Abner Paki ma hope o kona hanau ana. Lilo o Bernice Pauahi i kaikuaana no ua pepe nei. Aka kamaaina kona mau makua luaui ia Liliu, a ua kipa lakou kekahi i kekahi.

Mai kona wa kamalii, paa ka manao o Liliu i ka himeni ana a me ka haku mele ana. I ke kula o na keiki alii, o ia kai hoomapopo i ka heluhelu ana i ka hua mele a me ka hookani piano ana. O keia ka ike mua ana i kona makemake no ia ano mea. Mai ia manawa a hiki i ka manawa i hala ai o Liliu, ua haku ia na mele he nui e ia. Nana no i haku i na mele o Aloha Oe, Ke Aloha o Ka Haku, Kuu Pua i Paoakalani, a pela aku. Lilo o ia i haku mele kaulana no na makahiki 1800. A i keia au,  hoomanao ia kana mau mele e na kanaka i Hawaii nei a me na  aina e.

I kona wa opio, ua hoohihi elua kanaka, o Lunalilo laua o John Dominis, ia Liliu. O Lunalilo ka mua i noi mai ia ia e lilo i wahine hoao nana. Ma mua ua hoole o Liliu ia ia aka i ka manawa o Lunalilo i noi hou ai ua ae o ia. Aka nae, aole i liuliu a hoole hou akula o ia i ke noi ana a Lunalilo. A laila, iini o Liliu ia John Dominis. Aloha no o Liliu ia Dominis a i ka la 16 o ka mahina o Kepakemapa i ka makahiki 1862, ua hoao pu laua. Noho laua ma ka hale o Wakinekona me ko Dominis makuahine a ua piha na makahiki he iwakaluakumaiwa i ko laua hoao ana.

Ma hope o ka hala ana o kona kaikunane o Kalakaua, haakoi ia ka pua kalaunu e pii i ka noho alii. I ka la 29 o Ianuali, MH 1891, lilo o Liliu ka mo-i wahine no ke aupuni o Hawaii. O ka hooikaika ana a me ka malama ana i ke aupuni o Hawaii ka makemake o ua mo-i wahine nei. No laila, ua hoomaka o ia e kakau i ke kumukanawai hou no kona mau kanaka Hawaii. Aka nae, ia ia i hoomaka ai e hooikaika i ka poe Hawaii, hele a huhu na haole waiwai. I ko lakou manao, e kaili ia paha ka mana o lakou e ka hana o Liliuokalani. O keia ka makamua o ka manao ino o lakou e kaili mai i ke aupuni o Hawaii a o ia ka pilikia nui o kela au. A laila, puka maila ka ohumu kipi a ia mau kanaka aua a alunu ia Liliu. Ua puni ka poe Hawaii a me kekahi poe i Amelika i ka olelo a na kanaka mahiai a me na mea oihana. A i ka la 17 o Ianuali MH 1893 ua eo ke aupuni o Hawaii i kela poe apiki launa ole. Aole o Liliuokalani i makemake e make kona poe i ka haunaele a me ka aaki ino o kela mau naheka. Aole o ia makemake e kahe ka wai ulaula o Hawaii, e like me ka kaua ma Kepaniwai. O keia ke kumu ona i haalele ai i ka noho aupuni.

Ma hope o ia hana ino ana mai, kaumaha loa ke aupuni o Hawaii nei. Ku-e aku kekahi mau Hawaii i na haole a ma muli o ia hana, ua hopu a lawe pio ia o Liliu a paa aku i hookahi lumi hakahaka o ka hale alii o Iolani. Paa ka puka i ka laka ia no ewalu mahina a aole hiki ke kipa ia o ia e na kanaka. Aka i kekahi manawa, loaa ia ia na pua i wahi ia i ka nupepa. Hiki ia ia ke heluhelu i ia nupepa a ike ia ka hana o waho a me ke aloha o kona poe ia ia. A ma hope o kona hookuu ia ana mai ka hale alii o Iolani, ua hoopaa ia o ia ma ka hale Wakinekona no elima mahina. A pau kela, aole hiki ia ia ke haalele ia Oahu nei no ewalu mahina. O keia ke au kaumaha launa ole no Liliuokalani a me kona mau kanaka Hawaii.

Ma hope o ka hookahuli ia ana o ke aupuni o Hawaii, maalahi ka lilo ana o Hawaii i moku aina no Amelika no ka mea he mana ko na haole i nee i Hawaii nei a waiwai a apiki no lakou. No laila, i ka la 7 o Iulai i ka makahiki 1898, ua pulima ka pelekikena o McKinley i ka palapala e kaili loa ia ai o Hawaii e Amelika. Ma hope o kanaono makahiki, ua lilo ka pae aina mai ka mokupuni o Keawe a Niihau o Kahelelani he moku aina no ka aina e.

I ke au o ka mo-i wahine o Liliuokalani, aole hoihoi ia ka aina oiwi o Hawaii nei. I ka la 11 o Novemapa i ka makahiki 1917, ua hala ka mo-i wahine o Hawaii. Piha na makahiki he kanahikukumaiwa ia ia. Aole o ia i ike maka i ke ku hou ana o kona poe Hawaii i ka moku. Aka nae e a mau no ke kukui i ko kakou au a i ke au o ka kakou mau keiki. E onipaa kakou i ka imi naauao a e hoomanao i ko kakou mo-i wahine hiwahiwa.

O ke keena keia i hoopaa ia ai o Liliu e na kanaka hookahuli aupuni.

E ka makamaka heluhelu, i ka la 2 o Kepakemapa i hui pu ai ka poe aloha aina i ka hale alii o Iolani no ka hoohanohano ana ia Liliu i ka la o kona hanau ia ana. E nana aku ka maka i ka aoao 5 o Ka Ulu Hoi nei i ike ia na kii a me na moolelo pokole no ia la. A e leka mai paha i kau mea i ike ai ma laila. – LH

e ee aku i ia moolelo >>