Welina mai e na makamaka mekia olelo Hawaii a me na haumana e ae e hoihoi i ka imi naauao olelo Hawaii! I ka makahiki elua kaukani a me eha au i puka aku ai mai ke kula nui o Hawaii ma Manoa, a loaa na kekele laepua elua: o ka olelo Hawaii a me ka ike Hawaii. Eia nae, ua kaumaha ko'u naau i ke ku ana o ka hoonaauao ia ana o'u.

Akahi no a hookumu ia ke kulana laeoo olelo Hawaii, o ia hoi ka polokalamu M.A. ma ka olelo Hawaii, ma ke kula nui nei i ke kau Haulelau o kela makahiki aku nei. Ma ia manawa no au i hoomaka hou ai i ka'u imi naauao ana ma ua kulana nei. O au kekahi o na haumana laeoo olelo Hawaii mua loa ma ke kula nui nei. Ua piha ko'u naau i ka hauoli i ka hoomau ana i ka lua o ka'u mau olelo i hiki ke hoopuka ia aku, o ia no ka olelo mai ko kakou poe kupuna mai.
No laila, o ko'u makemake, o ia no ke koikoi ana aku i na haumana mekia olelo Hawaii e lilo i mau haumana laeoo olelo Hawaii kekahi. Nele na kula like ole i na kumu olelo Hawaii ole. Oiai imi ia na kumu olelo Hawaii, e aho ka loaa ana mai o ke kekele laeoo. Pono ka loaa ana o na kekele like ole i na oiwi a me na kanaka i hiki ke hoopuka aku i ka olelo makuahine o keia pae aina: o ke kekele laepua oe, o ka laeoo oe, a o ka laeula oe kekahi.

Aole keia he olelo e koikoi wale ai ia oukou pakahi a pau; he pono keia! He kuleana ko kakou e malama a e hoomau i ka olelo Hawaii. Ke hoopuka ia aku ka olelo a ko kakou poe kupuna, haaheo lua ole lakou i ko kakou onipaa ana i ka olelo Hawaii. Aole na kakou i koho i ka papa ia ana o ka olelo Hawaii i ka makahiki 1896, eia nae, hiki ke hooponopono ia ka hopena. Mai poina, ua papa ia ka olelo Hawaii, aole e olelo ia e ko kakou poe kupuna, aka ua noa i keia mau la. Poina paha ia kakou ko kakou pomaikai, o ia hoi, hiki ke ao ia aku a ao ia mai ka olelo Hawaii ma na kula like ole.

Pono paha ia kakou ke hoomaopopo i ka hoopai ia ana o ko kakou poe kupuna i ka lakou hoopuka ana aku i ko lakou olelo ponoi. Ia lakou ma ke kula, ua kauoha ia e olelo Pelekane wale no lakou o pau na waha o na keiki i ka leki ia. Ua komo ia no hoi na hale o na haumana no ka hoopai ana aku i ko lakou poe makua no ka malama ana i ka olelo Hawaii ma ka hale. He minamina ka moolelo o ka olelo Hawaii a pono ia kakou a pau ke hoomaoppo i ia moolelo, i mea e holomua ai ka olelo Hawaii. Ina aole maopopo ia kakou ka moolelo piha o ka olelo Hawaii, pehea kakou e kulia ai i ka nuu?

I kekahi la ma ka'u papa, ua ninau aku au i ka'u poe haumana, "No ke aha mai i aneane nalowale ai ka olelo Hawaii?" Ua puiwa au i kekahi o na pane. Aole lakou i ike i ke kumu i emi ai ka nui o na kanaka i hiki ke olelo Hawaii. Ma hope o ka'u wehewehe ana i ke kanawai nana i papa i ka olelo Hawaii ma na kula, ua puiwa maila lakou. A laila, ua wehewehe au i ka hoopai ia ana o ko lakou poe kupuna a ua hiki ke ike ia ka eha o ko lakou mau naau. He mea nui ka olelo Hawaii, aka he mea nui ka hai ana i ka moolelo o ka olelo Hawaii, i eha ai ka naau. Ma hope o ko'u lohe mua ana i ia papa ia ana o ka olelo Hawaii, ua eha ka naau, aka ua piha maila hoi i ka hoihoi e ao mai i ka olelo Hawaii. Ke hoopuka ia ka olelo Hawaii e kakou, aole no kakou wale no ka hauoli, aka hauoli ko kakou poe kupuna i hala aku he mau makahiki aku nei.

O ia ke kumu no ka'u hana ana ma ke ano he kumu a no ka'u komo ana i ia polokalamu laeoo olelo Hawaii, i holomua ai ka olelo makuahine. Aole no'u wale no ka hauoli a me ka haaheo; no kakou a pau ia, a no ka poe kupuna kekahi. Mai no a noonoo, "Ua puka au, a lawa kela!" Eia no kekahi olelo noeau e noonoo iho ai. Na wai hoi ka ole o ke akamai, he alanui i maa i ka hele ia e o'u mau makua! E hele a maa kakou i ia ala.

© 2006 Kaluhialoha Eldridge

ka puka ana o na Hawaii i ke kula nui nei, Mei 2006

Ma o keia mau mamo e ola ai na iwi kupuna.

Na kauka hou o Kawaihuelani: Kapa Oliveira laua o Laiana Wong.